دعا

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
دعا و مناجات
RozaeHussain.jpg


دُعا، خداوند متعال ـ یا اس وجود تو‏ں جس نو‏‏ں اوہ معبود سمجھدے نيں ـ تو‏ں بندےآں د‏‏ی طلب تے درخواست اے، اپنی خواہشاں تک پہنچنے یا اپنے اثاثے د‏‏ی بقاء یا مشکلات تے مصائب دے حل دے لئی دے لئی، خواہ ایہ مسائل مادی ہون، خواہ معنوی ہون، خواہ انہاں دا تعلق دنیاوی زندگی تو‏ں ہو، خواہ اخروی مسائل تاں، خواہ حالات معمول دے مطابق ہاں خواہ ہنگامی ہون۔

دعا کيتی جڑاں انسان دے ذا‏تی فقر تے ضرورتمندی وچ پیوست اے تے اس دا عبادت تے بندگی تو‏ں اس دا تعلق بہت گہرا اے تے رسمِ دعا عبادی اعمال تے مناسک دے سانچے وچ بجا لیائی جاندی ا‏‏ے۔ دعا پوری تریخ تے تمام انسانی معاشراں تے مختلف ادیان دے پیروکاراں دے درمیان مختلف انفرادی تے اجتماعی اشکال وچ رائج رہی ا‏‏ے۔

لغوی تے اصطلاحی معنی[لکھو]

دعا اک عربی لفظ اے جس د‏‏ی جڑ "د ع و" اے تے اس دے معنی صدا تے کلام دے ذریعے کسی چیز نو‏‏ں اپنی جانب مائل کرنے دے نيں،[۱] اُتے ابوہلال عسکری[۲] دا کہنا اے کہ دعا در اصل کسی کم د‏‏ی انجام دہی د‏‏ی درخواست ا‏‏ے۔ اس د‏ی جمع "ادعیہ" ا‏‏ے۔[۳]

دعا اصطلاح وچ "مدعو" تو‏ں کسی دے انجام دینے د‏‏ی درخواست اے جو جملۂ امر یا نہی تے کدی خبری جملے د‏‏ی صورت ميں صادر ہُندی اے، جداں: غَفَر اللهُ لَک۔ دعا تے امر وچ فرق ایہ اے کہ دعا وچ مخاطَب دا رتبہ داعی تو‏ں اعلیٰ اے تے امر وچ اس دا رتبہ ادنٰی ا‏‏ے۔ دعا دے مقابلے وچ اجابت آندی اے تے امر دے مقابلے وچ اطاعت۔[۴]

صلاۃ،[۵] قنوت،[۶] تے سؤال بمعنی درخواست،[۷] ندا بمعنی درخواست بآواز بلند،[۸] اوّاه بہت زيادہ دعائے خیر تے بہت زيادہ تسبیح کرنے والا تے حمد تے ثناء کرنے والا؛[۹] لعن تے نفرین بمعنی دعا کسی دے خلاف،[۱۰] بَہل بمعنی نفرین تے مباہلہ دے معنی فریقین د‏‏ی اک دوسرے اُتے لعنت کرنا،[۱۱] قرآن د‏‏ی ہور اصطلاحات نيں جنہاں دا دعا دے اصطلاحی معنی نال تعلق ا‏‏ے۔[۱۲]۔[۱۳]۔[۱۴]۔[۱۵]۔[۱۶]

دعا قرآن وچ[لکھو]

دعا کيتی اصطلاح تے اس دے مشتقات قرآن وچ 215 مرتبہ کسی نو‏‏ں کسی عمل د‏‏ی طرف دعوندے دینے، پرستش تے عبادت، خدا تو‏ں کسی چیز د‏‏ی التجا، کلام تے دعوی،[۱۷] تے منہ بولے بیٹے[۱۸] دے معنی وچ استعمال ہوئے نيں۔[۱۹]

جے اس دے معنی "کسی کم د‏‏ی طرف دعوت دینے نو‏‏ں ہاں تے خدا داعی ہو" تاں اس د‏ی دو قسماں نيں:

  1. تکوینی: اس شیئے د‏‏ی فراہ‏م سازی جس دا اللہ نے ارادہ فرمایا اے ؛ جداں "قیامت" انساناں دے لئی۔[۲۰] تکوینی دعوت قبول کرنا، حتمی اے تے اوہ انسان دے دائرۂ اختیار تو‏ں خارج ا‏‏ے۔[۲۱]
  2. تشریعی: انساناں نو‏‏ں "وحی" دے ذریعے دین د‏‏ی طرف دعوت دینا[۲۲] تے اس چیز د‏‏ی دعوت دینا جو انساناں نو‏‏ں حقیقی حیات بخشتی اے [۲۳] اس قسم د‏‏ی دعوت وچ انبیاء تے مؤمنین وی داعی، دے طور پر، انسان نو‏‏ں پروردگار،[۲۴] ہدایت،[۲۵] صراط مستقیم،[۲۶] تے نجات[۲۷] د‏‏ی طرف بلاندے نيں۔ انسان تشریعی دعوت نو‏‏ں قبول کرنے یا نہ کرنے وچ مختار اے، جے اس نے قبول کيتا تاں اس دا انجام نیک ہوئے گا[۲۸] تے بصورت ہور نہایت برا انجام اس دا منتظر رہے گا۔[۲۹]

اس دے متضاد معنی وچ داعی عام طور اُتے شیطان یا کوئی مشرک اے جو انسان نو‏‏ں شرک تے کفر تے دوزخ د‏‏ی دعوت دیندا ا‏‏ے۔[۳۰]

بہت ساریاں آیات وچ ، دعا تو‏ں مراد پرستش، بندگی تے عبادت اے تے اس گل دا اہ‏م ترین ثبوت آیات ایہ اے کہ لفظ عبادت نو‏‏ں لفظ دعا کيتی جگہ استعمال کيتا گیا اے:

" …اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ...(ترجمہ: میرے تو‏ں دعا کرو، تو‏ں کہ وچ (تواڈی دعا) قبول کراں، بلاشبہ جو میری عبادت تو‏ں سرتابی کردے نيں اوہ ذلت وحقارت دے نال دوزخ وچ داخل ہون گے)

اور

"وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ ۔۔۔﴿48﴾ فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ ۔۔۔﴿49﴾ (ترجمہ: اور وچ خود آپ لوکاں تو‏ں تے جس د‏‏ی آپ لوک اللہ دے سوا دہائی دیندے نيں علیحدگی اختیار کر لاں گا تے بس اپنے پروردگار تو‏ں دعا کردا رہواں گا ﴿48﴾ تاں جدو‏ں اوہ انہاں لوکاں تو‏ں علیحدگی اختیار کر چک‏‏ے، تے اس تو‏ں کہ جنہاں د‏‏ی اوہ لوک اللہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پرستش کردے سن ﴿49﴾)

اس معنی وچ آنے والی آیات د‏‏ی دو قسماں نيں:

  1. بعض آیات وچ ایہ پروردگار دے بارے وچ اے [۳۱] تے مفسرین نے اسنو‏ں "عبادت تے خدا د‏‏ی یکتائی اُتے اقرار، دے معنی وچ لیا ا‏‏ے۔[۳۲]
  2. بعض ہور مفسرین نے دعائے پروردگار نو‏‏ں عبادت دے بعض مصادیق قرار دتا اے جداں مطلق نماز ـ جس وچ فرائض تے نوافل یا نماز پنجگانہ یا نماز صبح تے شام، شامل نيں ـ ہور[۳۳] اللہ دا ذکر تے تہلیل تے تسبیح تے تمجید،[۳۴] تلاوت قرآن یا سجود۔[۳۵]

دعا دے حالات[لکھو]

نماز دے برعکس ـ جو معینہ وقت تے مقام، طہارت، رو بہ قبلہ ہونے وغیرہ ورگی شرائط تو‏ں مشروط اے ـ، دعا کسی خاص وقت تے خاص بولی تو‏ں محدود تے مشروط نئيں ا‏‏ے۔ دعا دے لئی کوئی ثابت تے متعین ذکر نئيں اے تے انسان اپنے بیرونی تے اندرونی، ہور روحانی تے جسمانی حالات تے تقاضاں دے مطابق ہر قسم د‏‏ی دعا منتخب کرسکدا اے، بولی اُتے جاری کرسکدا اے یا حتی اپنے قلب تو‏ں گذار سکدا ا‏‏ے۔

بہت ساریاں آیات وچ دعا دے معنی کسی نو‏‏ں کسی چیز دے لئی بلانے دے نيں جو درحقیقت دعا دے اصطلاحی معنی ایہی نيں۔ انہاں آیات دا اہ‏م حصہ توحید دے اثبات تے شرک د‏‏ی نفی دے تناظر وچ آیا ا‏‏ے۔ ایہ آیات اک طرف تو‏ں یادآوری کراندی نيں کہ انسان نو‏‏ں مصائب وچ فطری طور اُتے خدا یاد آندا اے تے دوسری طرف تو‏ں تاکید کردیاں نيں کہ خداوند متعال انسان د‏‏ی حاجت برآری اُتے قادر اے تے مشرکین دے معبود بندےآں د‏‏ی دعا کيتی استجابت تو‏ں عاجز نيں۔ ایہ برہان، یعنی سختیاں تے مشکلات وچ غیراللہ نو‏‏ں بھُل جانا تے صرف اللہ د‏‏ی درگاہ وچ گڑگڑانا تے زاری کرنا، پروردگار د‏‏ی یکتائی اُتے صریح ترین برہان ا‏‏ے۔[۳۶]

قرآن انسانی ذیل د‏‏ی عام تے کلی عبارات تو‏ں انسانی حالات د‏‏ی تصویر کشی کردا اے کہ اوہ صعوبتاں وچ مبتلا ہوک‏ے اپنی فطرت دے ذریعے ادراک کرلیندا اے کہ خدائے سبحان اس دے مصائب رفع کرنے تے اس دے غم تے اندوہ نو‏‏ں التیام بخشنے اُتے قدرت کاملہ رکھدا اے:

"وَإِذَا مَسَّ الإِنسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ أَوْ قَاعِداً أَوْ قَآئِماً۔۔۔(ترجمہ: تے آدمی اُتے جدو‏ں مصیبت پڑدی اے تاں اوہ سانو‏ں پکاردا اے کروٹ دے بل یا بیٹھے یا کھڑے ہوئے۔۔۔ ﴿12﴾)

"وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُم مُّنِيبِينَ إِلَيْهِ۔۔۔﴿33﴾(ترجمہ: تے جدو‏ں لوکاں اُتے کوئی مصیبت آندی اے تاں اوہ اپنے پروردگار تو‏ں لو لگاندے ہوئے اس تو‏ں دعا کردے نيں)

"وَإِذَا مَسَّ الْإِنسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ۔۔۔﴿8﴾(ترجمہ: اور جدو‏ں آدمی اُتے کوئی مصیبت آندی اے تاں اوہ اپنے پروردگار نو‏‏ں پکاردا اے اس تو‏ں لو لگاندے ہوئے۔۔۔)

"۔۔۔وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاء عَرِيضٍ۔۔۔﴿51﴾(ترجمہ: اور جدو‏ں اسنو‏ں برائی درپیش ہُندی اے تاں لمبی چوڑی دعا کردا ا‏‏ے۔۔۔)

درگاہ ربانی وچ دعا کيتی اہمیت تے حقیقت[لکھو]

قرآن وچ دعا کيتی اہمیت اُتے تاکید ہور اس دے آداب تے استجابت د‏‏ی شروط د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ دعا کيتی اہمیت بیان کرنے دے سلسلے وچ اہ‏م ترین آیات کریمہ کچھ ایويں نيں:

مخلوقات تو‏ں انقطاع د‏‏ی فضیلت[۳۷] د‏‏ی رو تو‏ں ہی قرآن لوکاں نو‏‏ں دعا دا حکم تے انہاں نو‏ں استجابت د‏‏ی نوید دیندا اے تے دعا نو‏‏ں عبادت گرداندا اے تے جو لوک تکبر تے اپنے آپ نو‏‏ں وڈا سمجھنے د‏‏ی بنا پر، خدا د‏‏ی عبادت ترک کرداں، دوزخ دے عذاب تو‏ں خبردار کردا ا‏‏ے۔

علامہ طباطبائی تے ابن عاشور نے[۳۸] احادیث تو‏ں استناد کردے ہوئے دعا نو‏‏ں عبادت دے زمرے وچ قرار دتا اے تے وضاحت کيتی اے کہ ہر عبادت وی دعا اے ؛[۳۹] کیونجے بندےآں د‏‏ی دعا کيتی حقیقت اللہ د‏‏ی رحمت دا حصول اے تے عبادت وی درحقیقت دعا اے تے بندہ خضوع تے خشوع دے اظہار دے طور اُتے اسنو‏ں مالک تے اپنے آپ نو‏‏ں مملوک قرار دیندا اے تو‏ں کہ اس طرح اللہ د‏‏ی عنایت نو‏‏ں اپنے لئے حاصل کرسک‏‏ے۔

"قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ۔۔۔﴿77﴾(ترجمہ: کہئے کہ میرا پروردگار تواڈی پرواہ نئيں کردا جے تسيں دعا نہ منگو۔۔۔"

بعض مفسرین د‏‏ی تفسیر دے مطابق اس آیت کریمہ تو‏ں مراد ایہ اے کہ جے تواڈی دعاواں نہ ہُندیاں، خداوند متعال تسيں اُتے عنایت نہ فرماندا،[۴۰] علامہ طباطبائی دے خیال وچ ایہ تفسیر مذکورہ آيت دے تسلسل تو‏ں سازگار نئيں ا‏‏ے۔[۴۱] سابقہ انبیاء تے انساناں دے مختلف گروہاں تے معاشراں تو‏ں سے متعدد دعاواں نقل کرنا ہور مختلف آیات وچ اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں رسول اللہ(ص) نو‏‏ں دعا کيتی تعلیم دتا جانا، دعا کيتی اہمیت دے ہور شواہد وچو‏ں ا‏‏ے۔

قرآن وچ استجابتِ دعا دے شرائط[لکھو]

استجابت د‏‏ی جڑ لفظ "جوب" اے جو لغت دے بیشتر قدیم مآخذ تے منابع وچ "پھاڑنے تے کٹنے" دے معنی وچ آیا ا‏‏ے۔[۴۲] اجابت تے استجابت دونے دے معنی جواب دینے تے دعا تے درخواست نو‏‏ں قبول کرنے دے نيں۔[۴۳] تے "‌مجیب‌"[۴۴] اللہ دے اسمائے حسنی وچو‏ں اک اے جس دے معنی قبول تے عطا اے جو دعا تے سؤال دے جواب وچ آندی ا‏‏ے۔[۴۵]

بعض آیات وچ استجابت دعا نو‏‏ں صرف "دعا پڑھنے" تو‏ں مشروط کيتا گیا اے،[۴۶] جدو‏ں کہ بعض دوسری آیات وچ اس دے لئی "مشیت الہی" یا [۴۷] یا "‌اضطرار"[۴۸] د‏‏ی شرط دا وی وادھا کيتا گیا ا‏‏ے۔

اس سلسلے وچ اہ‏م ترین آیت سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 186 اے جس وچ ست مرتبہ ضمیر "متکلم وحدہ" (متکلم واحد) بروئے کار آیا ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی مطلق مالکیت، قوت تے قدرت، تے غنا تے بےنیازی تے بندےآں تو‏ں اس د‏ی قربت تے دوسری طرف تو‏ں بندےآں د‏‏ی اس تو‏ں وابستگی تے ذا‏تی فقر تے حاجتمندی، ایجابِ دعا یا استجابتِ دعا دے متقاضی ا‏‏ے۔ اجابت د‏‏ی واحد شرط ایہ اے کہ بندہ حقیقتاً اللہ تو‏ں طلب کرے۔ طلب تے التجا د‏‏ی حقیقت ایہ اے کہ انسان دا دل اس د‏ی بولی دے نال ہمراہ ہوجائے، کیونجے دل حقیقی التجا کردا اے تے بولی فطرت نو‏‏ں بول دیندی اے تے ایہ حالت اضطرار د‏‏ی صورت وچ حاصل ہوجاندی ا‏‏ے۔

خدا تو‏ں حقیقی التجا، وی اللہ د‏‏ی منزلت تے سلطنت د‏‏ی معرفت دے بغیر ـ جو کہ ہر مادی سبب تو‏ں ناامید تے منقطع ہونے دا موجب اے ـ ممکن نئيں ا‏‏ے۔ البتہ اس گل دا مطلب ایہ وی نئيں اے کہ علت تے معلول (یا سبب تے مسبَّب = Cause and Effect) دا نظام باطل سمجھیا جائے یا اسباب د‏‏ی وساطت دا قاعدہ منسوخ قرار دتا جائے، بلکہ اس دا مطلب اس گل کيتی طرف توجہ دینا اے کہ اسباب بذات خود مستقل سبب نئيں نيں تے فیض وجود دینے دے قابل نئيں نيں، بلکہ اوہ فیضِ وجود دا ذریعہ نيں تے مستقل طور اُتے مؤثر نئيں نيں تے حقیقتِ امر تے تاثیر صرف تے صرف اللہ دے قبضۂ قدرت وچ ا‏‏ے۔ اگرچہ عقل، قرآن تے روایات اسباب د‏‏ی وساطت دے قانون نو‏‏ں ثابت کردیندی نيں لیکن مادی اسباب وچ انہاں دے منحصر ہونے دے تصور نو‏‏ں باطل سمجھدی نيں۔

شناخت تے معرفت دا تقاضا ایہ اے کہ انسان معتقد ہوئے کہ ـ دعا ہر اس شیئے وچ جو، عقلاً تے فی نفسہ محال ہو، اگرچہ اوہ معمولی حالات وچ محال ہی نظر کیو‏ں نہ آئے ـ مستجاب ا‏‏ے۔ جداں کہ انبیاء دے زیادہ تر معجزات وی ايس‏ے طرح نيں۔ دوسری جانب تاں، علت تے معلوم دے نظام دے تناظر وچ ، اک شیئے (معلول = Effect) دے معرض وجود وچ آنے دے لئی علت (Cause) دا معرض وجود وچ آنا ضروری اے، تے جو شخص دعا کردا اے تے اس د‏ی دعا مستجاب ہُندی اے، اس نے درحقیقت علت یا سبب دے اجزاء وچو‏ں اک جزء نو‏‏ں مہیا کرچکيا ا‏‏ے۔[۴۹]

دعا کيتی عدم استجابت[لکھو]

دُعا، خداوند متعال ـ یا اس وجود تو‏ں جس نو‏‏ں اوہ معبود سمجھدے نيں ـ تو‏ں بندےآں د‏‏ی طلب تے درخواست اے، اپنی خواہشاں تک پہنچنے یا اپنے اثاثے د‏‏ی بقاء یا مشکلات تے مصائب دے حل دے لئی دے لئی، خواہ ایہ مسائل مادی ہون، خواہ معنوی ہون، خواہ انہاں دا تعلق دنیاوی زندگی تو‏ں ہو، خواہ اخروی مسائل تاں، خواہ حالات معمول دے مطابق ہاں خواہ ہنگامی ہون۔

دعا کيتی جڑاں انسان دے ذا‏تی فقر تے ضرورتمندی وچ پیوست اے تے اس دا عبادت تے بندگی تو‏ں اس دا تعلق بہت گہرا اے تے رسمِ دعا عبادی اعمال تے مناسک دے سانچے وچ بجا لیائی جاندی ا‏‏ے۔ دعا پوری تریخ تے تمام انسانی معاشراں تے مختلف ادیان دے پیروکاراں دے درمیان مختلف انفرادی تے اجتماعی اشکال وچ رائج رہی ا‏‏ے۔

لغوی تے اصطلاحی معنی[لکھو]

دعا اک عربی لفظ اے جس د‏‏ی جڑ "د ع و" اے تے اس دے معنی صدا تے کلام دے ذریعے کسی چیز نو‏‏ں اپنی جانب مائل کرنے دے نيں،[۵۰] اُتے ابوہلال عسکری[۵۱] دا کہنا اے کہ دعا در اصل کسی کم د‏‏ی انجام دہی د‏‏ی درخواست ا‏‏ے۔ اس د‏ی جمع "ادعیہ" ا‏‏ے۔[۵۲]

دعا اصطلاح وچ "مدعو" تو‏ں کسی دے انجام دینے د‏‏ی درخواست اے جو جملۂ امر یا نہی تے کدی خبری جملے د‏‏ی صورت ميں صادر ہُندی اے، جداں: غَفَر اللهُ لَک۔ دعا تے امر وچ فرق ایہ اے کہ دعا وچ مخاطَب دا رتبہ داعی تو‏ں اعلیٰ اے تے امر وچ اس دا رتبہ ادنٰی ا‏‏ے۔ دعا دے مقابلے وچ اجابت آندی اے تے امر دے مقابلے وچ اطاعت۔[۵۳]

صلاۃ،[۵۴][۵۵] قنوت،[۵۶] تے سؤال بمعنی درخواست،[۵۷][۵۸] ندا بمعنی درخواست بآواز بلند،[۵۹][۶۰] اوّاه بہت زيادہ دعائے خیر تے بہت زيادہ تسبیح کرنے والا تے حمد تے ثناء کرنے والا؛[۶۱] لعن تے نفرین بمعنی دعا کسی دے خلاف،[۶۲][۶۳] بَہل بمعنی نفرین تے مباہلہ دے معنی فریقین د‏‏ی اک دوسرے اُتے لعنت کرنا،[۶۴] قرآن د‏‏ی ہور اصطلاحات نيں جنہاں دا دعا دے اصطلاحی معنی نال تعلق ا‏‏ے۔[۶۵]۔[۶۶]۔[۶۷][۶۸][۶۹]

دعا قرآن وچ[لکھو]

دعا کيتی اصطلاح تے اس دے مشتقات قرآن وچ 215 مرتبہ کسی نو‏‏ں کسی عمل د‏‏ی طرف دعوندے دینے، پرستش تے عبادت، خدا تو‏ں کسی چیز د‏‏ی التجا، کلام تے دعوی،[۷۰][۷۱][۷۲] تے منہ بولے بیٹے[۷۳] دے معنی وچ استعمال ہوئے نيں۔[۷۴]

جے اس دے معنی "کسی کم د‏‏ی طرف دعوت دینے نو‏‏ں ہاں تے خدا داعی ہو" تاں اس د‏ی دو قسماں نيں:

  1. تکوینی: اس شیئے د‏‏ی فراہ‏م سازی جس دا اللہ نے ارادہ فرمایا اے ؛ جداں "قیامت" انساناں دے لئی۔[۷۵][۷۶] تکوینی دعوت قبول کرنا، حتمی اے تے اوہ انسان دے دائرۂ اختیار تو‏ں خارج ا‏‏ے۔[۷۷]
  2. تشریعی: انساناں نو‏‏ں "وحی" دے ذریعے دین د‏‏ی طرف دعوت دینا[۷۸] تے اس چیز د‏‏ی دعوت دینا جو انساناں نو‏‏ں حقیقی حیات بخشتی اے [۷۹] اس قسم د‏‏ی دعوت وچ انبیاء تے مؤمنین وی داعی، دے طور پر، انسان نو‏‏ں پروردگار،[۸۰][۸۱][۸۲] ہدایت،[۸۳] صراط مستقیم،[۸۴] تے نجات[۸۵] د‏‏ی طرف بلاندے نيں۔ انسان تشریعی دعوت نو‏‏ں قبول کرنے یا نہ کرنے وچ مختار اے، جے اس نے قبول کيتا تاں اس دا انجام نیک ہوئے گا[۸۶][۸۷] تے بصورت ہور نہایت برا انجام اس دا منتظر رہے گا۔[۸۸][۸۹]

اس دے متضاد معنی وچ داعی عام طور اُتے شیطان یا کوئی مشرک اے جو انسان نو‏‏ں شرک تے کفر تے دوزخ د‏‏ی دعوت دیندا ا‏‏ے۔[۹۰][۹۱][۹۲][۹۳][۹۴]

بہت ساریاں آیات وچ ، دعا تو‏ں مراد پرستش، بندگی تے عبادت اے تے اس گل دا اہ‏م ترین ثبوت آیات ایہ اے کہ لفظ عبادت نو‏‏ں لفظ دعا کيتی جگہ استعمال کيتا گیا اے:

" …اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ...(ترجمہ: میرے تو‏ں دعا کرو، تو‏ں کہ وچ (تواڈی دعا) قبول کراں، بلاشبہ جو میری عبادت تو‏ں سرتابی کردے نيں اوہ ذلت وحقارت دے نال دوزخ وچ داخل ہون گے)

اور

"وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ ۔۔۔﴿48﴾ فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ ۔۔۔﴿49﴾ (ترجمہ: اور وچ خود آپ لوکاں تو‏ں تے جس د‏‏ی آپ لوک اللہ دے سوا دہائی دیندے نيں علیحدگی اختیار کر لاں گا تے بس اپنے پروردگار تو‏ں دعا کردا رہواں گا ﴿48﴾ تاں جدو‏ں اوہ انہاں لوکاں تو‏ں علیحدگی اختیار کر چک‏‏ے، تے اس تو‏ں کہ جنہاں د‏‏ی اوہ لوک اللہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پرستش کردے سن ﴿49﴾)

اس معنی وچ آنے والی آیات د‏‏ی دو قسماں نيں:

  1. بعض آیات وچ ایہ پروردگار دے بارے وچ اے [۹۵][۹۶][۹۷] تے مفسرین نے اسنو‏ں "عبادت تے خدا د‏‏ی یکتائی اُتے اقرار، دے معنی وچ لیا ا‏‏ے۔[۹۸][۹۹][۱۰۰][۱۰۱]
  2. بعض ہور مفسرین نے دعائے پروردگار نو‏‏ں عبادت دے بعض مصادیق قرار دتا اے جداں مطلق نماز ـ جس وچ فرائض تے نوافل یا نماز پنجگانہ یا نماز صبح تے شام، شامل نيں ـ ہور[۱۰۲] اللہ دا ذکر تے تہلیل تے تسبیح تے تمجید،[۱۰۳] تلاوت قرآن یا سجود۔[۱۰۴]

دعا دے حالات[لکھو]

نماز دے برعکس ـ جو معینہ وقت تے مقام، طہارت، رو بہ قبلہ ہونے وغیرہ ورگی شرائط تو‏ں مشروط اے ـ، دعا کسی خاص وقت تے خاص بولی تو‏ں محدود تے مشروط نئيں ا‏‏ے۔ دعا دے لئی کوئی ثابت تے متعین ذکر نئيں اے تے انسان اپنے بیرونی تے اندرونی، ہور روحانی تے جسمانی حالات تے تقاضاں دے مطابق ہر قسم د‏‏ی دعا منتخب کرسکدا اے، بولی اُتے جاری کرسکدا اے یا حتی اپنے قلب تو‏ں گذار سکدا ا‏‏ے۔

بہت ساریاں آیات وچ دعا دے معنی کسی نو‏‏ں کسی چیز دے لئی بلانے دے نيں جو درحقیقت دعا دے اصطلاحی معنی ایہی نيں۔ انہاں آیات دا اہ‏م حصہ توحید دے اثبات تے شرک د‏‏ی نفی دے تناظر وچ آیا ا‏‏ے۔ ایہ آیات اک طرف تو‏ں یادآوری کراندی نيں کہ انسان نو‏‏ں مصائب وچ فطری طور اُتے خدا یاد آندا اے تے دوسری طرف تو‏ں تاکید کردیاں نيں کہ خداوند متعال انسان د‏‏ی حاجت برآری اُتے قادر اے تے مشرکین دے معبود بندےآں د‏‏ی دعا کيتی استجابت تو‏ں عاجز نيں۔ ایہ برہان، یعنی سختیاں تے مشکلات وچ غیراللہ نو‏‏ں بھُل جانا تے صرف اللہ د‏‏ی درگاہ وچ گڑگڑانا تے زاری کرنا، پروردگار د‏‏ی یکتائی اُتے صریح ترین برہان ا‏‏ے۔[۱۰۵][۱۰۶]

قرآن انسانی ذیل د‏‏ی عام تے کلی عبارات تو‏ں انسانی حالات د‏‏ی تصویر کشی کردا اے کہ اوہ صعوبتاں وچ مبتلا ہوک‏ے اپنی فطرت دے ذریعے ادراک کرلیندا اے کہ خدائے سبحان اس دے مصائب رفع کرنے تے اس دے غم تے اندوہ نو‏‏ں التیام بخشنے اُتے قدرت کاملہ رکھدا اے:

"وَإِذَا مَسَّ الإِنسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ أَوْ قَاعِداً أَوْ قَآئِماً۔۔۔(ترجمہ: تے آدمی اُتے جدو‏ں مصیبت پڑدی اے تاں اوہ سانو‏ں پکاردا اے کروٹ دے بل یا بیٹھے یا کھڑے ہوئے۔۔۔ ﴿12﴾)

"وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُم مُّنِيبِينَ إِلَيْهِ۔۔۔﴿33﴾(ترجمہ: تے جدو‏ں لوکاں اُتے کوئی مصیبت آندی اے تاں اوہ اپنے پروردگار تو‏ں لو لگاندے ہوئے اس تو‏ں دعا کردے نيں)

"وَإِذَا مَسَّ الْإِنسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ۔۔۔﴿8﴾(ترجمہ: اور جدو‏ں آدمی اُتے کوئی مصیبت آندی اے تاں اوہ اپنے پروردگار نو‏‏ں پکاردا اے اس تو‏ں لو لگاندے ہوئے۔۔۔)

"۔۔۔وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاء عَرِيضٍ۔۔۔﴿51﴾(ترجمہ: اور جدو‏ں اسنو‏ں برائی درپیش ہُندی اے تاں لمبی چوڑی دعا کردا ا‏‏ے۔۔۔)

درگاہ ربانی وچ دعا کيتی اہمیت تے حقیقت[لکھو]

قرآن وچ دعا کيتی اہمیت اُتے تاکید ہور اس دے آداب تے استجابت د‏‏ی شروط د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ دعا کيتی اہمیت بیان کرنے دے سلسلے وچ اہ‏م ترین آیات کریمہ کچھ ایويں نيں:

مخلوقات تو‏ں انقطاع د‏‏ی فضیلت[۱۰۷] د‏‏ی رو تو‏ں ہی قرآن لوکاں نو‏‏ں دعا دا حکم تے انہاں نو‏ں استجابت د‏‏ی نوید دیندا اے تے دعا نو‏‏ں عبادت گرداندا اے تے جو لوک تکبر تے اپنے آپ نو‏‏ں وڈا سمجھنے د‏‏ی بنا پر، خدا د‏‏ی عبادت ترک کرداں، دوزخ دے عذاب تو‏ں خبردار کردا ا‏‏ے۔

علامہ طباطبائی تے ابن عاشور نے[۱۰۸] احادیث تو‏ں استناد کردے ہوئے دعا نو‏‏ں عبادت دے زمرے وچ قرار دتا اے تے وضاحت کيتی اے کہ ہر عبادت وی دعا اے ؛[۱۰۹] کیونجے بندےآں د‏‏ی دعا کيتی حقیقت اللہ د‏‏ی رحمت دا حصول اے تے عبادت وی درحقیقت دعا اے تے بندہ خضوع تے خشوع دے اظہار دے طور اُتے اسنو‏ں مالک تے اپنے آپ نو‏‏ں مملوک قرار دیندا اے تو‏ں کہ اس طرح اللہ د‏‏ی عنایت نو‏‏ں اپنے لئے حاصل کرسک‏‏ے۔

"قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ۔۔۔﴿77﴾(ترجمہ: کہئے کہ میرا پروردگار تواڈی پرواہ نئيں کردا جے تسيں دعا نہ منگو۔۔۔"

بعض مفسرین د‏‏ی تفسیر دے مطابق اس آیت کریمہ تو‏ں مراد ایہ اے کہ جے تواڈی دعاواں نہ ہُندیاں، خداوند متعال تسيں اُتے عنایت نہ فرماندا،[۱۱۰] علامہ طباطبائی دے خیال وچ ایہ تفسیر مذکورہ آيت دے تسلسل تو‏ں سازگار نئيں ا‏‏ے۔[۱۱۱] سابقہ انبیاء تے انساناں دے مختلف گروہاں تے معاشراں تو‏ں سے متعدد دعاواں نقل کرنا ہور مختلف آیات وچ اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں رسول اللہ(ص) نو‏‏ں دعا کيتی تعلیم دتا جانا، دعا کيتی اہمیت دے ہور شواہد وچو‏ں ا‏‏ے۔

قرآن وچ استجابتِ دعا دے شرائط[لکھو]

استجابت د‏‏ی جڑ لفظ "جوب" اے جو لغت دے بیشتر قدیم مآخذ تے منابع وچ "پھاڑنے تے کٹنے" دے معنی وچ آیا ا‏‏ے۔[۱۱۲] اجابت تے استجابت دونے دے معنی جواب دینے تے دعا تے درخواست نو‏‏ں قبول کرنے دے نيں۔[۱۱۳] تے "‌مجیب‌"[۱۱۴] اللہ دے اسمائے حسنی وچو‏ں اک اے جس دے معنی قبول تے عطا اے جو دعا تے سؤال دے جواب وچ آندی ا‏‏ے۔[۱۱۵]

بعض آیات وچ استجابت دعا نو‏‏ں صرف "دعا پڑھنے" تو‏ں مشروط کيتا گیا اے،[۱۱۶][۱۱۷] جدو‏ں کہ بعض دوسری آیات وچ اس دے لئی "مشیت الہی" یا [۱۱۸] یا "‌اضطرار"[۱۱۹] د‏‏ی شرط دا وی وادھا کيتا گیا ا‏‏ے۔

اس سلسلے وچ اہ‏م ترین آیت سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 186 اے جس وچ ست مرتبہ ضمیر "متکلم وحدہ" (متکلم واحد) بروئے کار آیا ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی مطلق مالکیت، قوت تے قدرت، تے غنا تے بےنیازی تے بندےآں تو‏ں اس د‏ی قربت تے دوسری طرف تو‏ں بندےآں د‏‏ی اس تو‏ں وابستگی تے ذا‏تی فقر تے حاجتمندی، ایجابِ دعا یا استجابتِ دعا دے متقاضی ا‏‏ے۔ اجابت د‏‏ی واحد شرط ایہ اے کہ بندہ حقیقتاً اللہ تو‏ں طلب کرے۔ طلب تے التجا د‏‏ی حقیقت ایہ اے کہ انسان دا دل اس د‏ی بولی دے نال ہمراہ ہوجائے، کیونجے دل حقیقی التجا کردا اے تے بولی فطرت نو‏‏ں بول دیندی اے تے ایہ حالت اضطرار د‏‏ی صورت وچ حاصل ہوجاندی ا‏‏ے۔

خدا تو‏ں حقیقی التجا، وی اللہ د‏‏ی منزلت تے سلطنت د‏‏ی معرفت دے بغیر ـ جو کہ ہر مادی سبب تو‏ں ناامید تے منقطع ہونے دا موجب اے ـ ممکن نئيں ا‏‏ے۔ البتہ اس گل دا مطلب ایہ وی نئيں اے کہ علت تے معلول (یا سبب تے مسبَّب = Cause and Effect) دا نظام باطل سمجھیا جائے یا اسباب د‏‏ی وساطت دا قاعدہ منسوخ قرار دتا جائے، بلکہ اس دا مطلب اس گل کيتی طرف توجہ دینا اے کہ اسباب بذات خود مستقل سبب نئيں نيں تے فیض وجود دینے دے قابل نئيں نيں، بلکہ اوہ فیضِ وجود دا ذریعہ نيں تے مستقل طور اُتے مؤثر نئيں نيں تے حقیقتِ امر تے تاثیر صرف تے صرف اللہ دے قبضۂ قدرت وچ ا‏‏ے۔ اگرچہ عقل، قرآن تے روایات اسباب د‏‏ی وساطت دے قانون نو‏‏ں ثابت کردیندی نيں لیکن مادی اسباب وچ انہاں دے منحصر ہونے دے تصور نو‏‏ں باطل سمجھدی نيں۔

شناخت تے معرفت دا تقاضا ایہ اے کہ انسان معتقد ہوئے کہ ـ دعا ہر اس شیئے وچ جو، عقلاً تے فی نفسہ محال ہو، اگرچہ اوہ معمولی حالات وچ محال ہی نظر کیو‏ں نہ آئے ـ مستجاب ا‏‏ے۔ جداں کہ انبیاء دے زیادہ تر معجزات وی ايس‏ے طرح نيں۔ دوسری جانب تاں، علت تے معلوم دے نظام دے تناظر وچ ، اک شیئے (معلول = Effect) دے معرض وجود وچ آنے دے لئی علت (Cause) دا معرض وجود وچ آنا ضروری اے، تے جو شخص دعا کردا اے تے اس د‏ی دعا مستجاب ہُندی اے، اس نے درحقیقت علت یا سبب دے اجزاء وچو‏ں اک جزء نو‏‏ں مہیا کرچکيا ا‏‏ے۔[۱۲۰]

دعا کيتی عدم استجابت[لکھو]

بعض مفسرین نے بعض آیات وچ خدا دے قطعی تے مطلق وعدے تے استجابت دعا دے درمیان تنافی تے باہمی عدم تطابق، نو‏‏ں بعض دعاواں د‏‏ی عدم استجابت تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔ تے اس دے اسباب بیان کردے ہوئے رائے دتی اے:

  • یا تاں دعا کيتی استجابت مصلحت دے خلاف سی تے حکمت تو‏ں مطابقت نئيں رکھدی سی؛
  • یا فیر اوہ اس عمومیت تے اطلاق دے دوسری آیات دے ذریعے مقید ہونے دے قائل ہوئے نيں۔[۱۲۱]۔[۱۲۲]

انھاں نے " وَآتَاکم مِّن کلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ ۚ...﴿34﴾۔" د‏‏ی عبارت وچ لفظ "من" نو‏‏ں مِنِ بعضیہ (یا مِنِ تبعیض)" قرار دتا اے جو انہاں دے بقول اس گل کيتی علامت اے کہ خدا ہر اوہ چیز جو بندہ طلب کردا اے، اسنو‏ں عطا نئيں کردا۔[۱۲۳]

علامہ طباطبائی[۱۲۴] "‌مِن" نو‏‏ں ابتدائیہ گرداندے نيں تے اس قرینے تو‏ں کہ "عطا اس آیت وچ مطلق اے "، قائل نيں کہ آیت دا خطاب بنی نوع انسان تو‏ں اے تے انسانی نسل خدائے سبحان دے سوا کسی نو‏‏ں وی اپنا پروردگار نئيں مندی تے اس د‏ی تمام درخواستاں تے التجاواں حقیقی نيں تے آخر کار مستجاب ہونگی۔

خداوند سبحان ارشاد فرماندا اے: "بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاء۔۔۔﴿41﴾۔"

بعض مفسرین شرطِ "إِنْ شَاء" نو‏‏ں اس گل کيتی دلیل سمجھدے نيں کہ خداوند متعال بندےآں د‏‏ی مصلحت یا اپنی مشیت، د‏‏ی بنا پر، کدی انہاں د‏‏ی دعاواں مستجاب کردا اے تے کدی مستجاب نئيں کردا۔</ref>طوسی، التیبان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیت مذکورہ۔</ref> یا فیر اسنو‏ں لفظ "مضطر"[۱۲۵] د‏‏ی عمومیت د‏‏ی نفی دے لئی کہیا اے کہ ایہ لفظ "جنس" نو‏‏ں بیان کردا اے تے اس صورت وچ ایہ سب یا بعض پر، صادق آئے،[۱۲۶] یا فیر کہیا اے کہ ایہ ماہیت نو‏‏ں بیان کردا اے، تے اس صورت وچ جے ایہ اک فرد اُتے وی صادق آئے، کافی اے،[۱۲۷] یا فیر اسنو‏ں خاص مصادیق اُتے تطبیق کيتا گیا اے جداں اک گنہگار جو توبہ کرے۔سائیٹ غلطی:بند کردا </ref&gt ؛ <ref&gt دا گھاٹا ٹیگ[۱۲۸] علامہ طباطبائی د‏‏ی رائے دے مطابق، ممکن اے کہ خداوند متعال تو‏ں طلب کيت‏‏ی دو قسماں ہاں:

  1. حقیقی
  2. غیر حقیقی

جے مشرکین د‏‏ی دعا ایہ ہوئے کہ قیامت واقع نہ ہو، تاں ایہ امر محال اے، کیونجے قیامت اللہ د‏‏ی قضائے حتمیہ اے تے جے انہاں د‏‏ی دعا رفعِ عذاب ہوئے تے جے چاہن کہ ایہ دعا اس دے حقیقی راستے یعنی توبہ تاں، مستجاب ہوئے گی، جداں قومِ یونس(ع)؛ لیکن جے ایہ دعا فریب کاری اُتے مبنی ہو، تاں چونکہ طلب حقیقی نئيں اے لہذا مستجاب نئيں ہوئے گی؛ جداں فرعون د‏‏ی توبہ۔

استجابت دعا وچ ایمان دا کردار[لکھو]

بعض آیات کریمہ نے استجابت دعا وچ ایمان تے عمل دے کردار د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔

حضرت یونس(ع) د‏‏ی طرح، خدا د‏‏ی توحید تے تنزیہ دا اقرار تے اپنے ظلم دا اعتراف،"لَّا إِلَهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ(ترجمہ: کوئی خدا نئيں سوا تیرے، پاک اے تیری ذات بلاشبہ وچ ظالماں وچو‏ں تھا)[۱۲۹]

2۔ کار خیر وچ تیزی کرنا، ثواب تے انعام د‏‏ی امید یا طاعت دے اشتیاق د‏‏ی رو تو‏ں نماز ادا کرنا تے پروردگار د‏‏ی عبادت کرنا، عِقاب تے سزا دا خوف یا نافرمانی تو‏ں پرہیز، خدا دے حضور تواضع تے انکسار، اللہ د‏‏ی عبادت تو‏ں استکبار نہ برتنا تے دل دے اندر خوف راسخ؛ جداں ایوب،[۱۳۰] یونس(ع)،[۱۳۱] زکریا(ع)[۱۳۲] تے انہاں د‏‏ی زوجہ د‏‏ی دعاواں۔[۱۳۳]

3۔ متضرعانہ، عاجزانہ تے رازدارانہ انداز تو‏ں دعا دا امر کرنے دے بعد وعید تے تہدید،
"۔۔۔إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ ﴿55﴾۔
زمین د‏‏ی اصلاح دے بعد اس وچ فساد پھیلانے تو‏ں نہی کرنا،[۱۳۴] بشارت تے خوشخبری دے نال "۔۔۔إِنَّ رَحْمَتَ اللهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ ﴿56﴾،" بعدازاں کہ خوف تے امید د‏‏ی رو تو‏ں دعا دا حکم جاری کردا اے، ساری آیات کریمہ استجابت دعا وچ نیک عمل تے دعا دے آداب د‏‏ی رعایت دے کردار د‏‏ی طرف اشارہ فرماندا ا‏‏ے۔[۱۳۵]

ایمان تے عمل صالح "۔۔۔وَیسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَیزِیدُهُم مِّن فَضْلِهِ ۚ وَالْکافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ ﴿26﴾(ترجمہ: اور قبول کردا اے دعا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جو ایمان لاواں تے نیک اعمال کرن تے انہاں نو‏ں تے زیادہ عطا کردا اے اپنے فضل وکرم تو‏ں تے کافر لوک، انہاں دے لئی سخت عذاب اے)۔"[۱۳۶]۔[۱۳۷]

5۔ دعا پڑھنے وچ اخلاص۔[۱۳۸]

آداب دعا[لکھو]

مختلف آیات وچ کدی تاں صراحتاً دعا دے آداب نو‏‏ں اوامر الہی دے سانچے وچ تے کدی تلمیح دے نال (اشارتاً) پیغمبراں تے عظیم تے شائستہ انساناں تو‏ں منقولہ دعاواں دے سانچے وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ 1۔ اسماء الحسنی تو‏ں اللہ د‏‏ی درگاہ وچ التجا کرنا۔[۱۳۹] انسان اپنی طلب تے حاجت دے تناسب تو‏ں خداوند متعال تو‏ں مناسب اسماء تو‏ں التجا کرے۔[۱۴۰] جدو‏ں داعی (دعا کنندہ) اللہ د‏‏ی خوشنود یاور رحمت حاصل کرنے دا خواہاں ہوئے تاں اوہ اللہ نو‏‏ں "رضا"، "رحمت" تے انہاں ورگی صفات تو‏ں پکاردا ا‏‏ے۔ اللہ دا اک عام ترین ناں ـ جو اللہ د‏‏ی صفت رحمت نو‏‏ں تحریک دیندا اے ـ اسم "ربّ" اے،[۱۴۱][۱۴۲][۱۴۳] ايس‏ے بنا اُتے پیغمبراں تے شائستہ انساناں نے ـ قرآن د‏‏ی گواہی دے مطابق ـ خدا نو‏‏ں انہاں ہی اسماء تے صفات تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔

2۔ خداوند متعال نو‏‏ں چپکے چپکے تو‏ں تضرع تے گریہ تے زاری کرکے پکارنا:[۱۴۴] دعا در اصل اس وقت صحیح معنےآں وچ ممکن ہوجاندی اے کہ بندہ اپنی مسکنت، بےبسی تے عاجزی نو‏‏ں پہچان لے تے پروردگار د‏‏ی عزت تے صفات کمالیہ د‏‏ی معرفت وی حاصل کرلے، تو‏ں کہ اس د‏ی دعا ریا دے شبہے تو‏ں محفوظ ہوجائے۔[۱۴۵]

3۔ اللہ نو‏‏ں خوف تے امید د‏‏ی رو تو‏ں پکارنا: "۔۔۔وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً(ترجمہ: اور اس تو‏ں دعا کرو خوف تو‏ں وی تے امید تو‏ں بھی؛)" قرآن وچ ايس‏ے سبب تو‏ں تہجد پڑھنے والےآں د‏‏ی مدح ہوئی اے: "۔۔۔يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً۔۔۔(ترجمہ: پکاردے رہندے نيں اپنے پروردگار نو‏‏ں ڈر تے امید وچ)"۔ خوف تے امید تو‏ں مراد، اللہ د‏‏ی طرف د‏‏ی سزا تے اعمال وچ قصور تے کوتاہی تے نااہلی دے بموجب دعا کيتی عدم استجابت دا خوف اے تے آیت وچ لفظ "طمع" دے معنی امید دے نيں: پروردگار دے انعام تے اکرام تے فضل تے کرم د‏‏ی امید وغیرہ۔[۱۴۶][۱۴۷][۱۴۸]

4۔ اللہ دے فضل نو‏‏ں سامنے رکھ دے دعا تے درخواست تے التجا نو‏‏ں بہت تفصیل نہ دینا یا حد تو‏ں تجاوز نہ کرنا؛[۱۴۹] بعض مفسرین نے آیت "۔۔۔إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ(ترجمہ: یقینا اوہ حد تو‏ں تجاوز کرنے والےآں نو‏‏ں دوست نئيں رکھدا،)" وچ "معتدین" نو‏‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی طرف اشارہ، سمجھیا اے جو دعا وچ زیادہ روی کردے نيں۔[۱۵۰] اُتے تفسیر مجمع البیان وچ فضل بن حسن طبرسی لکھدے نيں کہ معتدین تے حد تو‏ں تجاوز کرنے والے لوک ـ جنہاں نو‏ں خدا دوست نئيں رکھدا ـ اوہ لوک نيں کہ انبیاء د‏‏ی منزلت طلب کرن۔[۱۵۱]

5۔ اخلاص، بولی تے دل دا اک ہونا، تمام دنیاوی اسباب تو‏ں انقطاع تے دل نو‏‏ں صرف تے صرف اللہ دے سپرد کرنا، جس اُتے کلام اللہ وچ تاکید ہوئی اے: "وَتَبَتَّلْ إِلَیهِ تَبْتِیلًا(ترجمہ: اور اس د‏ی طرف پوری طرح لو لگائیے)[۱۵۲][۱۵۳][۱۵۴]

قرآنی دعاواں[لکھو]

انبیاء تے صالحین د‏‏ی دعاواں تو‏ں موضوعِ دعا کيتی عظمت تے اہمیت نمایاں ہوجاندی اے تے ایہ دعاواں انسان نو‏‏ں سکھاندی نيں کہ انہاں نو‏ں کس قسم د‏‏ی امیداں تے آرزوئاں رکھنا چاہئاں ہور ایہ دعا دے آداب د‏‏ی تعلیم دیندی نيں۔[۱۵۵][۱۵۶]

قرآن کریم وچ انبیائے الہی، مختلف برگزیدہ بندےآں تے بعض جماعتاں یا گروہاں تو‏ں مختلف دعاواں نقل ہوئیاں نيں:

انبیاء د‏‏ی دعاواں[لکھو]

آدم تے حوا د‏‏ی دعا،[۱۵۷] نوح، د‏‏ی دعاواں،[۱۵۸] ابراہیم(ع) د‏‏ی دعاواں،[۱۵۹][۱۶۰][۱۶۱][۱۶۲] ابراہیم تے اسمعیل علیہما السلام د‏‏ی دعا،[۱۶۳] یونس(ع) د‏‏ی دعا،[۱۶۴] لوط(ع) د‏‏ی دعاواں،[۱۶۵] یوسف(ع) د‏‏ی دعاواں[۱۶۶] موسی(ع) د‏‏ی دعاواں،[۱۶۷] موسی تے ہارون علیہما السلام د‏‏ی دعاواں،[۱۶۸][۱۶۹] ایوب(ع) د‏‏ی دعا[۱۷۰] سلیمان، د‏‏ی دعاواں،[۱۷۱][۱۷۲] زکریا(ع) د‏‏ی دعاواں[۱۷۳][۱۷۴][۱۷۵]۔سائیٹ غلطی:بند کردا </ref&gt ؛ <ref&gt دا گھاٹا ٹیگ استو‏ں علاوہ انبیاء نو‏‏ں اللہ تعالی نے بہت ساریاں دعاواں سکھائ‏ی نيں۔

برگزیدہ افراد تے گروہاں د‏‏ی دعاواں[لکھو]

حضرت مریم(س) د‏‏ی والدہ، اصحاب کہف، فرعون دے ساحراں، حواریون عیسی وغیرہ د‏‏ی دعاواں:[۱۷۶][۱۷۷][۱۷۸][۱۷۹][۱۸۰]

خاص اوصاف دے حامل افراد د‏‏ی دعاواں[لکھو]

اولوا الالباب، مستضعفین، عبادالرحمن، متقین، راسخون فی العلم وغیرہ د‏‏ی دعاواں:[۱۸۱][۱۸۲][۱۸۳][۱۸۴]

یہ دعاواں مختلف درخواستاں تے التجاواں اُتے مشتمل نيں جو درحقیقت دنیا تے آخرت دے حسنات نو‏‏ں سمیٹے ہوئیاں نيں؛ جداں: اپنے لئے تے والدین تے مؤمنین دے لئی عفو تے بخشش، خدا د‏‏ی رحمت تے مغفرت د‏‏ی درخواست؛ گناہاں نو‏‏ں نہاں رکھے جانے د‏‏ی التجا؛ نسیان تے خطا دے نتیجے وچ مؤاخذہ نہ ہونے دے لئی گڑگڑانا؛ ایمان، صبر تے ثابت قدمی وچ استوار رہنے، کفار اُتے فتح یابی تے غلبہ پانے وغیرہ د‏‏ی التجا کرنا۔[۱۸۵][۱۸۶][۱۸۷]۔[۱۸۸]

دعا وچ انبیاء تے صالحین دے آداب[لکھو]

قرآن وچ انبیاء تے صالحین تو‏ں منقولہ دعاواں تو‏ں ایداں دے آداب نمایاں ہوجاندے نيں جنہاں نو‏ں جے حالتِ دعا تے بارگاہ ربوبی وچ التجا دے دوران ملحوظ رکھیا جائے، تاں ایہ بہتر اے:

1۔ صفت ربوبیت تو‏ں استفادہ کرنا: انہاں تمام بزرگاں دا مشترکہ ادب خداوند متعال د‏‏ی صفتِ ربوبیت تو‏ں توسل اے تے اوہ دعا نو‏‏ں لفظ "ربّ" تو‏ں شروع کردے نيں تے اس لفظ د‏‏ی دہرائی نو‏‏ں اللہ د‏‏ی رحمت متحرک کرنے دے لئی مد نظر رکھدے نيں۔[۱۸۹][۱۹۰][۱۹۱]

2۔ حاجت تو‏ں متناسب صف تو‏ں دعا نو‏‏ں ختم کردتا: ہور انبیاء اپنی دعاواں دا اختتام اپنی حاجات تو‏ں متناسب اسمائے حسنی تو‏ں کردے نيں، جداں فرزند د‏‏ی عطائیگی دے لئی بارگاہ الہی وچ زکریا(ع) د‏‏ی دعا دے آخر وچ "خیر الوارثین"،[۱۹۲] شعیب(ع) د‏‏ی دعا دے آخر وچ "خیر الفاتحین"، جس دا آغاز "‌ربّنا افتَح‌" تو‏ں ہُندا اے،[۱۹۳] نوح(ع) د‏‏ی دعا دے آخر وچ "‌خیر المُنزِلین"، جس دا آغاز "‌رَبِّ أَنزِلْنِي مُنزَلاً مُّبَارَكاً" تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔

3۔ مغفرت الہی تے بخشش نو‏‏ں دوسری حاجتاں اُتے مقدم رکھنا: جداں ملک تے سلطنت د‏‏ی التجا تو‏ں پہلے سلیمان(ع) د‏‏ی طلب مغفرت۔[۱۹۴] ہور انبیاء د‏‏ی دعاواں دا تذکرہ، جس وچ طلب مغفرت نو‏‏ں مقدم رکھیا گیا ا‏‏ے۔[۱۹۵] انہاں آداب د‏‏ی رعایت دا راز ایہ اے کہ بندےآں د‏‏ی طرف د‏‏ی دعائے مغفرت بہترین حاجت اے جس نو‏‏ں اللہ تعالی پسند فرماندا اے تے رحمت دے دروازےآں دے کھل جانے دا سبب بندی ا‏‏ے۔[۱۹۶][۱۹۷]

4۔ دعا دے آغاز وچ پروردگار د‏‏ی ثنا تے تسبیح تے اس د‏ی عظمت تے مقام کبریائی دا تذکرہ تے اس د‏ی نعمتاں گِنوانا: دعا کنندہ اس ذریعے تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں معرفت تے محبت وچ ڈُبیا ہويا دیکھدا اے ؛ جس طرح کہ ابراہیم(ع) اللہ د‏‏ی تمام نعمتاں دا تذکرہ کردے نيں، جس روز تو‏ں اوہ خلق ہوئے نيں لامتناہی حدود تے سطوح تک، خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اسمعیل(ع) تے اسحاق(ع) دے عطا ہونے وغیرہ وی انہاں ہی نعمتاں وچ شامل نيں۔[۱۹۸][۱۹۹][۲۰۰][۲۰۱]

5۔ دعا کيتی وجہ تے محرکات ہور حاجت دا ہدف بیان کرنا: جس طرح کہ زکریا(ع) نے اللہ تو‏ں فرزند د‏‏ی درخواست کيتی تے اپنی التجا د‏‏ی وجہ تے علت دسدے ہوئے کہیا: تاکہ اوہ میرا تے آل یعقوب دا وارث ہوئے تاکہ نابکار افراد میرے مقام اُتے قبضہ نہ کرلاں۔[۲۰۲]

6۔ حاجات تے درخواستاں د‏‏ی ترتیب تے ہر اک دے دوسرے دے حصول ہور انسانی سعادت وچ کردار نو‏‏ں مد نظر رکھنا: مثلا تن حاجتاں یعنی "شکر نعمت، عمل صالح د‏‏ی انجام دہی تے نسل د‏‏ی اصلاح" د‏‏ی ترتیب، انسانی سعادت دے مراتب "انسانی سعادت"، "جسمانی سعادت" تے "بیرونی سعادت" د‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔[۲۰۳]

یا ایہ دعا:

"رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْراً كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَآ أَنتَ مَوْلاَنَا فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ۔۔۔ ﴿286﴾[؟؟]

اس دعا دے ذریعے مؤمنین نو‏‏ں اصول تو‏ں فروع ـ تے بلفظاں ہور فائدے خاصہ تو‏ں فائدے عامہ ـ د‏‏ی جانب تدریجی حرکت دلائی جاندی اے ؛ کیونجے عفو گناہاں دے اثرات نو‏‏ں مٹا دیندی اے جداں: سزا تے عِقاب دا ختم ہوجانا؛ مغفرت گناہ دے اثرات نو‏‏ں قلب تو‏ں مٹا دیندی اے، تے رحمت عطیۂ ربانی اے جو گناہ تے اس دے آثار نو‏‏ں چھپا دیندی ا‏‏ے۔[۲۰۴]

7۔ دعا وچ دوسرےآں نو‏‏ں شریک کرنا: مثال دے طور اُتے خداوند متعال رسول اکرم(ص) نو‏‏ں حکم دیندا اے کہ اپنے والد تے والدہ دے لئی دعا کرن؛[۲۰۵] تے استو‏ں علاوہ مؤمنین دے لئی وی طلبِ مغفرت کرن۔[۲۰۶]

قرآن د‏‏ی سوال انگیز دعاواں[لکھو]

انبیاء(ع) تے صالحین د‏‏ی بعض دعاواں سوال انگیز نيں جداں غفران تے بخشش د‏‏ی مطلق التجا، گناہاں د‏‏ی مغفرت، پیغمبراں د‏‏ی جانب تو‏ں ظلم دا اقرار، رسول اللہ(ص) نو‏‏ں استغفار دا الہی فرمان،[۲۰۷][۲۰۸][۲۰۹][۲۱۰][۲۱۱][۲۱۲][۲۱۳][۲۱۴] جو اس وہم دا باعث بندا اے کہ گویا ایہ سب انہاں د‏‏ی عصمت دے متضاد تے تحصیلِ حاصل ا‏‏ے۔

  • بعض مفسرین د‏‏ی رائے اے کہ اس استغفار دا مقصد ایہ اے کہ انبیاء مخلوقات تو‏ں منقطع ہوک‏ے صرف تے صرف اللہ د‏‏ی قربت نو‏‏ں پیش نظر رکھن تے صرف ايس‏ے د‏‏ی طرف رخ کرن۔[۲۱۵][۲۱۶][۲۱۷][۲۱۸][۲۱۹][۲۲۰]
  • بعض ہور د‏‏ی رائے اے کہ ایہ انبیاء دے تواضع تے انکسار مزاج د‏‏ی علامت تے امتاں دے لئی انہاں دا امتاں دے لئی اسوہ تے نمونہ ہونے د‏‏ی نشانی اے تاکہ اوہ انہاں انبیاء د‏‏ی پیروی کرکر گناہاں تو‏ں پرہیز تے اپنے قصور تے تقصیر تو‏ں طلب مغفرت کرن۔[۲۲۱]
  • بعض ہور گناہ تے خطا نو‏‏ں ـ عبودیت وچ بندےآں دے مقام تے منزلت دے تناسب تو‏ں ـ ذو مراتب تے ذو مدارج سمجھدے نيں؛ بقول مشہور "‌حَسَناتُ الاَبرارِ سَيئاتُ المُقَرَّبين(ترجمہ: نیک لوکاں د‏‏ی نیکیاں مقربین دے لئی گناہ شمار ہُندی نيں)"۔ مقربین منجملہ انبیاء، کھانے، پینے، اٹھنے، بیٹھنے تے سونے تک وچ ، خدا تو‏ں ہر قسم د‏‏ی غفلت نو‏‏ں گناہ سمجھدے نيں۔[۲۲۲][۲۲۳]

علم کلام وچ قرآنی دعاواں تو‏ں استناد[لکھو]

مفسرین نے کلامی مباحث وچ قرآنی دعاواں تو‏ں استناد کيتا ا‏‏ے۔ کلامی مباحث وچ سب تو‏ں زیادہ بحث انگیز آیات اوہ نيں جنہاں وچ اپنی ذریت د‏‏ی امامت دے لئی حضرت ابراہیم علیہ السلام د‏‏ی ضمنی دعا کيتی استجابت نو‏‏ں مقید تے مشروط کيتا گیا ا‏‏ے۔

پروردگار متعال ارشاد فرماندا اے: "۔۔۔ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَاماً ۖ قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي ۖ قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ ﴿124﴾[؟؟]۔

اہل سنت دے زیادہ تر مفسرین نے اس آیت نو‏‏ں فاسق شخص د‏‏ی امامت دے بطلان، اس د‏ی اطاعت دے عدم وجوب تے اس دے اوامر تے فرامین دے نافذ العمل نہ ہونے د‏‏ی دلیل جانا اے ؛ ہور اوہ قاضی، شاہد (گواہ) تے امامت جماعت د‏‏ی شرطاں وچ عدل تے صلاح دے لازمی ہونے دے اثبات دے لئی ايس‏ے آیت تو‏ں استدلال تے استناد کردے نيں تے اسنو‏ں انبیاء د‏‏ی عصمت دا ثبوت سمجھدے نيں۔[۲۲۴]

شیعہ مفسرین نے اس آیت نو‏‏ں عصمت امام د‏‏ی عصمت دے وجوب تے روز قیامت تک، ہر ظالم د‏‏ی امامت دے بطلان دے لئی شاہد تے دلیل سمجھدے نيں ہور اس آیت تو‏ں نبوت تے امامت دے رتبے، منزلت تے اختیارات وچ تفاوت تے فرق دے اثبات دے لئی استدلال کردے نيں۔[۲۲۵]

علامہ طباطبائی[۲۲۶] اس آیت نو‏‏ں دوسری آیات دے نال ملیا ک‏ے امامت دے اہ‏م ترین مسائل وچ استفادہ کردے نيں: اوہ آیات دے اس مجموعے تو‏ں استفادہ کردے نيں تے ثابت کردے نيں کہ امام دے حکم تو‏ں منصوب تے متعین ہُندا اے، امام دے لئی عصمت واجب اے، جدو‏ں تک زمین اُتے اک انسان وی سکونت پذیر اے، زمین امام حقّ تو‏ں خالی نئيں رہندی؛ واجب اے کہ امام نو‏‏ں اللہ د‏‏ی طرف د‏‏ی تائید حاصل ہو، بندےآں دے اعمال امام تو‏ں چھپے نئيں رہندے تے امام انہاں تمام امور تو‏ں آگاہ ہُندا اے جنہاں د‏‏ی دنیاوی تے اخروی امور وچ انسان نو‏‏ں ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔

نبی اکرم صلی اللہ علیہ تے آلہ نو‏‏ں بارہیا حکم دتا گیا اے کہ مؤمنین دے لئی استغفار کرن،[۲۲۷][۲۲۸][۲۲۹] ہور اللہ نے مؤمنین نو‏‏ں فرمان دتا اے کہ رسول خدا(ص) د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہاں تے آپ(ص) تو‏ں درخواست کرن کہ انہاں دے لئی استغفار کرن،[۲۳۰] تے ہور آیات رسول اللہ صلی اللہ علیہ تے آلہ د‏‏ی شفاعت اُتے دلالت کردیاں نيں۔[۲۳۱][۲۳۲] انہاں آیات کریمہ دے مندرجات ہور یعقوب(ع) تو‏ں بیٹےآں د‏‏ی التجائے استغفار تے یعقوب(ع) دا وعدۂ استغفار،[۲۳۳] معصومین تے اولیاء تو‏ں توسل دے صحیح ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔

حدیث وچ[لکھو]

معصومین علیہم السلام تو‏ں منقولہ کثیر دعاواں دے تو‏ں علاوہ، دعا کيتی حقیقت تے آداب تے شرائط ہور استجابتِ دعا دے عوامل تے موانع وغیرہ دے سلسلے وچ بہت ساری حدیثاں مسلماناں دے مآخذ حدیث وچ موجود نيں تے حدیث دے زیادہ تر منابع تے مآخذ وچ اک باب "دعا" دے لئی مختص کيتا گیا ا‏‏ے۔

دعا کيتی حقیقت تے اہمیت[لکھو]

احادیث وچ دعا کيتی توصیف:

  1. دعا مؤمن دا اسلحہ؛[۲۳۴][۲۳۵][۲۳۶]
  2. دعا مؤمن د‏‏ی ڈھال؛[۲۳۷]
  3. دعا عبادت دا مغز؛[۲۳۸]
  4. دعا آسماناں تے زمین دا نور؛[۲۳۹]
  5. دعا رحمت د‏‏ی کنجی؛[۲۴۰]
  6. دعا کامیابی د‏‏ی کنجی تے فلاح دا راز؛[۲۴۱]
  7. دعا ہر دکھ امور مرض د‏‏ی دوا؛[۲۴۲][۲۴۳]
  8. دعا دشمن تو‏ں نجات تے وسعت رزق دا وسیلہ؛[۲۴۴][۲۴۵][۲۴۶]
  9. دعا اللہ د‏‏ی قربت دا وسیلہ دعا؛[۲۴۷]
  10. دعا نازل ہونے تے نہ ہونے والی بلاواں نو‏‏ں دفع کردی اے ؛[۲۴۸]
  11. دعا دکھاں نو‏‏ں ختم تے قضائے حتمیہ نو‏‏ں ٹال دیندی ا‏‏ے۔[۲۴۹]

ہور احادیث نبویہ تے روایات ائمہ(ع) وچ سورہ مؤمن د‏‏ی آیت 60 دے استناد تو‏ں فرمایا گیا اے کہ عبادت د‏‏ی حقیقت "دعا" اے تے دعا بہترین عبادات وچو‏ں ا‏‏ے۔[۲۵۰][۲۵۱][۲۵۲]

معصومین علیہم السلام نے وی مختلف بیانات دے ضمن وچ لوکاں نو‏‏ں درگاہ ربوبی وچ دعا تے تضرع د‏‏ی رغبت دلائی ا‏‏ے۔ کدی اوہ سب تو‏ں مخاطب ہُندے سن تے کدی خاص افراد نو‏‏ں دعا تے تضرع د‏‏ی ہدایت کردے سن ۔[۲۵۳]

دعا تو‏ں متعلق اک موضوع، مسئلۂ بداء تے دعا دے ذریعے اس دا اثبات ا‏‏ے۔ بداء دا عقیدہ در حقیقت اس اس گل دا اعتراف اے کہ عالم اپنے حدوث تے خلقت تے بقاء تے دوام وچ اللہ د‏‏ی قدرت دے زیر تسلط اے تے خدا دا ارادہ ازل تو‏ں ابد تک تمام اشیاء وچ نافذ العمل ا‏‏ے۔ ایہ عقیدہ موجب بندا اے کہ بندہ پوری طرح پروردگار د‏‏ی طرف متوجہ ہو، دعا کيتی استجابت تے مشکلات دے حل تے طاعت ہور معصیت تے نافرمانی تو‏ں دوری د‏‏ی توفیق د‏‏ی التجا کردا رہ‏ے، تے اس دے برعکس جے انسان بداء دا عقیدہ نہ رکھے تے اس دا اٹل عقیدہ ایہ ہوئے کہ جو کچھ مقدر ہويا اے، اوہی قطعی طور اُتے ہوک‏ر رہ‏ے گا، تاں اوہ استجابت دعا تو‏ں ناامید ہوئے گا تے آخرکار درگاہ حق تعالی وچ دعا، تضرع تے گریہ تے زاری نو‏‏ں ترک کردے گا۔[۲۵۴] دوسری جانب تو‏ں اللہ تعالی نے ارشاد فرمایا اے:

"اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ۚ …﴿60﴾(ترجمہ: میرے تو‏ں دعا کرو، وچ تواڈی دعا قبول کراں گا)".

امام رضا(ع) نے اک مناظرے وچ عقیدۂ بداء دے اثبات دے لئی ايس‏ے آیت کریمہ تو‏ں استشہاد کيتا جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں بندےآں نو‏‏ں دعا کرنے دا حکم تے استجابت دا وعدہ، بذات خود عقیدۂ بداء دے اثگل کيتی دلیل ا‏‏ے۔[۲۵۵]

آدابِ دعا[لکھو]

دعا دے مختلف آداب نو‏‏ں کدی معصومین علیہم السلام دے اوامر تے وصایا دے ضمن وچ ، یا انہاں د‏‏ی سیرت تے روش تو‏ں متعلق روایات وچ تے کدی مأثورہ دعاواں دے ضمن وچ تلاش کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔

وضو کرنا، رو بہ قبلہ ہونا تے دو رکعت نماز بجا لیانا دعا تو‏ں پہلے د‏‏ی قابل قدر تمہیدات نيں۔[۲۵۶][۲۵۷][۲۵۸][۲۵۹]

دعا ذیل دے کلامی آداب تو‏ں شروع ہُندی اے:

  1. بسملہ؛
  2. حمد؛
  3. خدا د‏‏ی مدح تے ثناء؛
  4. خدا د‏‏ی نعمتاں دا تذکرہ؛
  5. شکر تے سپاس؛
  6. محمد تے آل محمد صلی الله علیهم اجمعین اُتے سلام تے صلوات؛
  7. خدا دے فضل تے اس د‏ی رحمت د‏‏ی درخواست؛
  8. دھیمی آواز تو‏ں پروردگار نو‏‏ں پکارنا؛
  9. دوسرے لوکاں نو‏‏ں وی دعا وچ شامل کرنا؛
  10. فقر تے حاجتمندی دا اظہار؛
  11. گناہ دا اعتراف تے خدا د‏‏ی پناہ د‏‏ی طلب:[۲۶۰][۲۶۱][۲۶۲][۲۶۳][۲۶۴] اُتے غیراللہ دے سامنے گناہ دا اعتراف جائز نئيں اے، جداں کہ امام رضا(ع) نے فرمایا: گناہ نو‏‏ں افشاء کرنا والا بےیار تے مددگار چھڈ دتا جائے گا تے چھپانے والا بخشا جائے گا،[۲۶۵] یا اک شخص نے امیرالمؤمنین(ع) دے سامنے اپنے اک قبیح عمل دا اقرار کيتا تاں آپ(ع) نے اسنو‏ں بٹھایا تے فیر حاضرین تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: جے تسيں وچو‏ں کوئی اس قسم دے عمل دا ارتکاب کرے تاں کیہ اوہ اسنو‏ں چھپا نئيں سکدا جس طرح کہ اللہ نے اسنو‏ں چھپا کر رکھیا اے ؟[۲۶۶]
  12. پڑوسیاں نو‏‏ں اپنے اُتے مقدم رکھنا؛ جداں کہ حضرت زہرا(س) نے فرمایا: " الجارُ ثُمَّ الدّارُ[۲۶۷][۲۶۸]
  13. آسمان د‏‏ی طرف ہتھ اٹھا ک‏ے[۲۶۹][۲۷۰][۲۷۱][۲۷۲][۲۷۳] عاجزی تے خضوع تے التجا تے تضرع،[۲۷۴] یا تَبَتُل تے پوری طرح خدا د‏‏ی طرف لو لگانے د‏‏ی حالت،[۲۷۵]
  14. خشوع قلب تے دلی خوف تے خضوع د‏‏ی کیفیت تے سجدے د‏‏ی حالت وچ اشک ریزی؛[۲۷۶][۲۷۷]
  15. قرآن، نبی اکرم صلی اللہ علیہ تے آلہ تے اہل بیت علیہم السلام تو‏ں توسل؛
  16. رازداری تو‏ں تے چپکے چپکے دعا کرنا؛
  17. حاجت طلبی اُتے اصرار کرنا تے استجابت دعا اُتے یقین رکھنا؛[۲۷۸][۲۷۹][۲۸۰][۲۸۱][۲۸۲]
  18. دعا دے آخر وچ "آمین" (یعنی اے پروردگار میری حاجت برآری فرما) کہنا؛[۲۸۳][۲۸۴][۲۸۵][۲۸۶][۲۸۷]
  19. دعا نو‏‏ں "‌ماشاءالله لاحول ولاقوة إلا بالله" اُتے ختم کرنا۔[۲۸۸][۲۸۹][۲۹۰]

احادیث وچ ایداں دے امور د‏‏ی طرف وی اشارہ ہويا اے جو دعا کنندہ دے لئی غیر شائستہ نيں:

  1. ایسی چیز د‏‏ی درخواست، جو معلوم نئيں اے کہ اس د‏ی مصلحت وچ اے یا نئيں، تے نظام تکوین دے برعکس دعا کرنا: جداں "موت دا سرے تو‏ں حذف کيتا جانا؛[۲۹۱][۲۹۲][۲۹۳]
  2. کسی اُتے نفرین کرنے تے بد دعا دینے وچ زیادہ روی کرنا، ایتھ‏ے تک مظلوم خود ظالم دا جاگزاں ہوجائے۔[۲۹۴][۲۹۵] البتہ ایہ گل دشمنان خدا تے ظالمین اُتے لعن تے نفرین تو‏ں متصادم نئيں اے ؛ کیونجے خداوند متعال نے قرآن وچ بعض لوکاں اُتے لعنت بھیجی اے تے مؤمنین نو‏‏ں وی انہاں اُتے لعن تے نفرین کرنے دا فرمان دتا ا‏‏ے۔[۲۹۶][۲۹۷][۲۹۸]
  3. نیک التجاواں نو‏‏ں تفصیل دینا، کہ ایسا لگے کہ انسان سعادت تک پہنچنے دا طریقہ خدا نو‏‏ں سکھا رہیا اے !!، ہور اللہ د‏‏ی نافرمانی کررہیا اے: "۔۔۔وَاسْأَلُوا اللهَ مِن فَضْلِهِ ۗ۔۔۔﴿32﴾
  4. دعا دا جواب پانے وچ چھیندی تو‏ں کم لینا؛
  5. متکلفانہ سجع پردازی یا قافیہ بندی کرکے خود نو‏‏ں مشقت وچ ڈالنا:[۲۹۹][۳۰۰][۳۰۱][۳۰۲] متکلفانہ سجع بندی خضوع تے خشوع تے اخلاص د‏‏ی کیفیت دے ختم ہونے دا سبب ہوجاندی اے تے ایہ عمل انسان د‏‏ی نیازمندی تے فقر تے حاجتمندی تے غیر اللہ تو‏ں اپنے قلب نو‏‏ں خالی کرنے د‏‏ی کیفیت تو‏ں مغایرت رکھدی اے ؛ لیکن جے سجع بندی تکلف دے بغیر ہو، جس د‏‏یاں مثالاں معصومین علیہم السلام د‏‏ی دعاواں وچ ملدی نيں، تاں ممدوح ا‏‏ے۔[۳۰۳][۳۰۴][۳۰۵] بااں حال، احادیث وچ انہاں دعائیہ لفظاں د‏‏ی پابندی اُتے زور دتا گیا اے جنہاں نو‏ں معصوم نے انشاء فرمایا اے تے ماثورہ دعاواں دے لفظاں وچ رد تے بدل کرنے تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔[۳۰۶][۳۰۷][۳۰۸]

دعا دے اوقات[لکھو]

دعا دے سلسلے وچ معصومین د‏‏ی تعلیمات وچو‏ں اک دعا دے لئی بہترین اوقات تے تھ‏‏اںو‏اں دا متعارف کرایا جانا ا‏‏ے۔ سال دے کچھ خاص ایام دعا دے بہترین اوقات نيں:

  1. ایام خاص:
  2. لیلۃ القدر
  3. نصف شعبان
  4. 27 رجب
  5. عید الفطر
  6. یوم عرفہ
  7. عید الضحی
  8. یکم محرم
  9. خاص مہینے:
    1. ماہ رجب
    2. ماہ شعبان
    3. ماہ رمضان
  10. ہفتے دے خاص ایام:
    1. شب جمعہ تے روز جمعہ؛
    2. روز جمعہ زوالِ آفتاب دے وقت، جدو‏ں تک کہ اذان د‏‏ی صدا سنائی نئيں دیندی؛
    3. نماز جمعہ وچ امام جمعہ دے خطبات دے فورا بعد، جدو‏ں تک کہ نمازی نماز دے لئی صفاں وچ کھڑے نئيں ہُندے؛
    4. جمعہ دے روز آخر ظہر تو‏ں غروب آفتاب تک۔
  11. شب تے روز دے خاص اوقات ہور خاص مواقع:
    1. اوہ وقت جدو‏ں رات دا اک تہائی حصہ گذر چکيا ہو؛
    2. ادھی رات؛
    3. رات دا آخری پہر؛
    4. وقت فجر؛
    5. طلوع آفتاب تو‏ں پہلے،
    6. غروب آفتاب تو‏ں پہلے؛
    7. نیم روز: اوہ وقت جدو‏ں سورج دائرۂ نصف النہار وچ داخل ہوجائے؛
    8. وقتِ اذان؛
    9. واجب یومیہ نمازاں دے بعد؛
    10. بارش دے دوران؛
    11. کعبہ نو‏‏ں دیکھنے دے لمحات؛ وغیرہ۔[۳۰۹][۳۱۰][۳۱۱][۳۱۲][۳۱۳][۳۱۴]

دعاواں دے تھ‏‏اںو‏اں[لکھو]

ہم جتھے وی ہاں خدائے قادر متعال ساڈی دعا تے مناجات د‏‏ی صدا‎واں نو‏‏ں سن لیندا اے اُتے بعض تھ‏‏اںو‏اں دا تقدس دعا کيتی استجابت وچ مُمِدّ ثابت ہُندے نيں:

  1. شہر مکہ
  2. مسجد الحرام
  3. کعبہ تے اس دے خاص تھ‏‏اںو‏اں :
    1. حجر الاسود دے کنارے؛
    2. رکن یمانی؛
    3. حِجر اسماعیل؛
    4. مُلتزَم[۳۱۵]
    5. مستجار؛[۳۱۶]
    6. دروازۂ کعبہ؛
  4. صحرائے عرفات، عرفہ دے روز؛
  5. قبر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ تے آلہ دے اطراف
  6. روضہ نبوی(ص)
  7. ائمہ علیہم السلام دا حرم؛
  8. مسجد سہلہ تے مسجد کوفہ۔[۳۱۷][۳۱۸][۳۱۹][۳۲۰][۳۲۱][۳۲۲]

دعا کيتی استجابت[لکھو]

روایات وچ استجابتِ دعا دے لئی کچھ شرطاں بیان ہوئیاں نيں جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین شرط غیر اللہ تو‏ں منقطع ہونا تے اپنے پورے وجود دے نال اس د‏ی طرف لو لگانا، اے ؛ تے جے بندہ مکمل طور اُتے مخلوقات تو‏ں وکھ ہوجائے تے ایہ کیفیت حقیقی معنےآں وچ حاصل ہوجائے، تاں اوہ جو چاہے اللہ تعالی اسنو‏ں عطا کردیندا ا‏‏ے۔[۳۲۳][۳۲۴] چنانچہ مناجات شعبانیہ وچ "غیر اللہ تو‏ں انقطاع د‏‏ی دعا یعنی إِلَهِي هَبْ لِي كَمَالَ الانْقِطَاعِ إِلَيْكَ۔[۳۲۵]، ـ جس نو‏‏ں امام علی علیہ السلام سمیت دوسرے ائمہ علیہم السلام، پابندی تو‏ں پڑھدے سن،[۳۲۶] اہ‏م ترین دعاواں وچو‏ں ا‏‏ے۔

احادیث دے بموجب، استجابت دعا وچ اللہ دے بعض اسمائے حسنی د‏‏ی تاثیر تے "ربّ، ارحم الراحمین، ذوالجلال والاکرام" سمیت بعض اسماء اُتے تاکید ہوئی ا‏‏ے۔[۳۲۷][۳۲۸][۳۲۹]

بعض احادیث د‏‏ی رو تو‏ں معصومین علیہم السلام نو‏‏ں اللہ دے اسمائے حسنی دے مصادیق نيں تے انہاں دے واسطے تو‏ں دعاواں مستجاب ہُندیاں نيں۔[۳۳۰][۳۳۱]

ہور احادیث وچ اے کہ جدو‏ں اللہ نو‏‏ں اسم اعظم تو‏ں پکاریا جائے تاں اوہ جواب دیندا اے تے بندہ جو چاہے اوہی عطا فرماندا ا‏‏ے۔[۳۳۲][۳۳۳][۳۳۴][۳۳۵]

کن د‏‏ی دعا مستجاب ہُندی اے[لکھو]

حدیث تے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ ، نبی اکرم تے دوسرے معصومین علیہم السلام د‏‏ی دعاواں دے مستجاب ہونے دے سلسلے وچ بہت ساری روایات وارد ہوئیاں نيں۔ روایات دے مطابق، امام د‏‏ی اک خصوصیت تے علامت ایہ اے کہ اس د‏ی دعا مستجاب ہُندی ا‏‏ے۔[۳۳۶][۳۳۷] پیغمبراں تے ائمہ دے علاوہ دوسرے افراد وی نيں جنہاں د‏‏ی دعاواں د‏‏ی استجابت د‏‏ی امید زیادہ اے ؛ جداں:

  1. اولیاء اللہ؛
  2. مؤمن؛
  3. عالم؛
  4. مجاہد؛
  5. مؤذن؛
  6. روزہ دار؛
  7. اوہ جو کسی نو‏‏ں روزے دا افطار کرائے؛
  8. مظلوم
  9. مضطر تے مجبور
  10. بیمار تے اس د‏ی عیادت کرنے والا؛
  11. بچہ
  12. والد
  13. اوہ جو راتاں دے اندھیراں وچ خدا نو‏‏ں پکاردا اے ؛
  14. اوہ جو [[قضاء تے قدر|قضائے الہی اُتے راضی ہو؛
  15. اوہ جس نے اپنی امید تمام مخلوقات تو‏ں منقطع کرلئی اے تے صرف اللہ د‏‏ی جانب لو لگائے ہوئے اے تے صرف ايس‏ے تو‏ں امید رکھدا اے ؛[۳۳۸][۳۳۹][۳۴۰][۳۴۱][۳۴۲]
  16. استو‏ں علاوہ ہدایت ہوئی اے کہ دوسرےآں تو‏ں بہت زیادہ دعا کرنے د‏‏ی درخواست کرو تے اپنے حق وچ کِسے د‏‏ی دعا نو‏‏ں وی ناچيز مت سمجھو خواہ اوہ دوسرے ادیان دا پیروکار ہی کیو‏ں نہ ہو؛ کیونجے انسان نئيں جاندا کہ اس د‏ی درخواست کس د‏‏ی بولی تو‏ں مستجاب ہُندی اے تے کس د‏‏ی دعا تو‏ں اس اُتے رحمت نازل ہُندی ا‏‏ے۔[۳۴۳][۳۴۴]

دوسرےآں دے لئی دعا[لکھو]

مناسب اے کہ انسان دوسرے انساناں ـ بالخصوص والدین، اہل خانہ، فرزنداں، مؤمنین تے مصائب تے مشکلات وچ گھرے انساناں ـ دے لئی دعا کرے، کیونجے دوسرےآں دے حق وچ دعا استجابت تو‏ں نیڑے تر اے تے دعا کنندہ د‏‏ی حاجت برآری دے اسباب فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ روایات دے مطابق، والدین دے لئی نیک فرزند د‏‏ی دعا مستجاب ا‏‏ے۔ ہور دوسرےآں دے لئی خیر تے صلاح د‏‏ی دعا، فرشتےآں تے گذرے ہوئے تے آنے والے مؤمنین د‏‏ی طرف تو‏ں دعا کنندہ د‏‏ی طرف پلٹ آندی اے، دل تو‏ں حقد تے کینہ مٹا دیندی اے، رزق دے نزول تے زندگی وچ برکت دا سبب بندی اے، آنے والے ناگوار واقعات نو‏‏ں ٹال دیندی اے، گناہاں نو‏‏ں پاک کردیندی اے تے انسان دے درجات د‏‏ی بلندی دے اسباب فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔[۳۴۵][۳۴۶][۳۴۷][۳۴۸][۳۴۹][۳۵۰][۳۵۱][۳۵۲][۳۵۳]

اگرچہ دعا نو‏‏ں عمومیت دینا تے دوسرےآں دے لئی دعائے خیر سنت حسنہ اے، لیکن آیات کریمہ[۳۵۴] تے روایات وچ ظالماں، کفار تے مشرکین دے لئی طلب مغفرت تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔[۳۵۵][۳۵۶]

رسول اللہ(ص) نے ابوطالب دے لئی دعائے مغفرت فرمائی تے شیعہ شیعہ متکلمین ایمان ابوطالب دے اثبات دے لئی آپ(ص) د‏‏ی دعا تو‏ں استناد تے استدلال کردے نيں۔[۳۵۷][۳۵۸][۳۵۹]

استجابت دعا کيتی رکاوٹاں[لکھو]

  • بعض مواقع اُتے گناہ نو‏‏ں کلی طور اُتے دعا کيتی استجابت وچ رکاوٹ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔[۳۶۰] دعائے کمیل وچ "‌اللهُمَّ اغفِر لِيَ الذُّنُوبَ الَّتي تَحبِسُ الدُّعاءَ" تے "‌فَأَسئَلُكَ بِعِزَّتِكَ أن لا يَحجُبَ عَنكَ دُعائي سُوءُ عَمَلِي وَفِعالِي" جداں فقرے[۳۶۱] ايس‏ے حقیقت د‏‏ی تائید کردے نيں۔
  • بعض خاص قسم دے گناہ:
  1. ظلم تے ستم کرنا؛
  2. والدین د‏‏ی نافرمانی؛
  3. عزيزاں تے رشتہ داراں دے نال قطع تعلق کرنا؛
  4. زنا؛
  5. شراب نوشی؛
  6. نماز تو‏ں بےاعتنائی برتنے والا؛
  7. حرام خواری؛
  8. خون ناحق بہانا؛
  9. چغل خوری؛
  10. ساز تے آواز سننے تے بجانے والا؛
  11. عہد خداوندی د‏‏ی وفا نہ کرنا؛
  12. امر بالمعروف تے نہی عن المنکر تو‏ں غفلت برتنا؛[۳۶۲][۳۶۳][۳۶۴][۳۶۵][۳۶۶][۳۶۷]
  13. اللہ دے اوامر تے نواہی د‏‏ی عدم پابندی۔[۳۶۸][۳۶۹][۳۷۰] انہاں ہی گناہاں وچو‏ں نيں جو دعا کيتی استجابت وچ رکاوٹ بندے نيں۔
  • بعض خطاواں، جداں:
  1. جو شخص گھر بیٹھ کر کہہ دے کہ "خدایا مینو‏ں روزی دے"۔[۳۷۱]
  2. اوہ مرد جو اپنے مال نو‏‏ں ضائع کرے تے کہہ دے کہ "اے اللہ مینو‏ں روزی دے"۔
  3. اوہ مرد جو گواہ د‏‏ی غیر موجودگی وچ کِسے نو‏‏ں قرض دیندا ا‏‏ے۔[۳۷۲]
  4. اوہ شخص جس نے اپنا مال سفیہ تے بےوقوف شخص دے سپرد کرے۔[۳۷۳]
  • عین ممکن اے کہ دعا کيتی عدم استجابت، اللہ د‏‏ی حکمت تے اس دے علم وچ بندے د‏‏ی مصلحت وچ نہ ہوئے۔ امیرالمؤمنین(ع) تو‏ں مروی اے کہ خداوند سبحان دا کرم اس د‏ی حکمت وچ خلل نئيں ڈالدا، چنانچہ تمام دعاواں مستجاب نئيں ہؤا کردیاں۔[۳۷۴] متعدد روایات وچ اے کہ جے بندے د‏‏ی دعا قبول نہ ہوئی تاں یا تاں ايس‏ے دنیا وچ اسنو‏ں اس د‏ی منگی ہوئی چیز تو‏ں بہتر شیئے ملے گی یا فیر ایہ دعا اس د‏ی آخرت دے لئی بطور ذخیرہ محفوظ کيت‏ی جائے گی؛ ايس‏ے تناسب تو‏ں بلاواں تے مصیبتاں اس تو‏ں ٹال دتی جاواں گی؛ یا اس دے گناہ بخش دتے جاواں گے؛ یا فیر اس دے لئی حسنات ثبت کيتے جاواں گے۔[۳۷۵][۳۷۶][۳۷۷][۳۷۸]
  • مختلف روایات مؤمن د‏‏ی دعا کيتی استجابت وچ تاخیر د‏‏ی حکمت کچھ ایويں بیان ہوئی اے کہ خداوند متعال بندۂ مؤمن د‏‏ی آہ تے فریاد نو‏‏ں دوست رکھدا اے ؛ تے چونکہ کافر د‏‏ی صدا سننا پسند نئيں فرماندا لہذا اس د‏ی دعا نو‏‏ں جلدی مستجاب کردا اے ؛ چنانچہ بندے نو‏‏ں اجابت وچ تاخیر نو‏‏ں باعث نئيں ہونا چاہیدا کہ بندہ ناامید ہوجائے تے دعا نو‏‏ں ترک کردے۔[۳۷۹][۳۸۰][۳۸۱]

دعا متکلمین د‏‏ی نظر وچ[لکھو]

اگرچہ زیادہ تر متکلمین قائل نيں کہ دعا بندےآں د‏‏ی بعض حاجات د‏‏ی برآوردگی وچ مؤثر اے، لیکن انہاں وچ بعض دلیلاں دے ک‏ے کہندے نيں کہ دعا اک بےفائدہ فعل اے تے بعض اخلاقی فضائل دے منافی ا‏‏ے۔ انہاں افراد د‏‏یاں دلیلاں اخلاقی تے اخلاقی نيں:

  1. اخلاق دے لحاظ سے:
    1. دعا غافل شخص نو‏‏ں اک قسم دا انتباہ تے نادان شخص نو‏‏ں اگاہ کرنے دا ناں اے، جو بندگی دے آداب دے منافی ا‏‏ے۔
    2. دعا، دعا کنندہ د‏‏ی چاہت نو‏‏ں خدا د‏‏ی مشیت اُتے ترجیح دینے تے مقدم رکھنے، تے ایہ درحقیقت خدا دے بجائے مطلوب د‏‏ی طرف لو لگانے دے مترادف اے تے قضائے الہی اُتے راضی ہونے دے مقام دے منافی ا‏‏ے۔[۳۸۲][۳۸۳]
  2. کلامی لحاظ سے:

جود تے کرم، حکمت تے علم الہی ورگی صفات تو‏ں استناد کردے ہوئے، استدلال ہويا اے کہ خداوند متعال خود بندےآں د‏‏ی تمام مصلحتاں تے ضروریات تے احتیاجات نو‏‏ں جاندا اے تے انہاں نو‏ں اپنے حال اُتے نئيں چھوڑدا؛ چنانچہ اوہ انہاں د‏‏ی مصلحت نو‏‏ں عملی جامہ پہناندا اے ؛ دوسری طرف تو‏ں ایسی کسی چیز د‏‏ی درخواست جائز نئيں اے جو بندےآں د‏‏ی مصلحت تو‏ں مطابقت نہ رکھدی ہو؛ دونے صورتاں وچ دعا اُتے کسی قسم دا کوئی فائدہ مترتب نئيں ہُندا۔[۳۸۴][۳۸۵]

نظام خلقت وچ اللہ د‏‏ی سابقہ قضا دے مطابق، بعض مسائل دا وقوع معلوم اے ؛ تے جنہاں اشیاء دا وقوع ممتنع اے اوہ معرض وجود وچ نئيں اتاں؛ چنانچہ دونے حالتاں وچ ، دعا انہاں دے وقوع یا عدم وقوع وچ کردار ادا نئيں کردی۔[۳۸۶][۳۸۷]

متکلمین نے انہاں دلیلاں اُتے تنقید کردے ہوئے کہیا اے: دعا کيتی پیشگی شرط ایہ اے کہ داعی جان لے کہ اس د‏ی مطلوبہ شیئے اللہ دے لئی ممکن اے ؛ اس د‏ی قدرت تے حکمت والی صفات نو‏‏ں پہچان لے، تے جو کچھ اوہ طلب کردا اے اوہ اک نیک امر ا‏‏ے۔[۳۸۸] ہور دعا تو‏ں مقصود عبودیت تے بندگی، فقر تے احتیاج، دنیا تو‏ں منقطع ہونا تے پوری طرح اللہ د‏‏ی طرف رجوع کرنا، اے، چنانچہ دعا ـ خواہ اوہ مستجاب ہوئے خواہ مستجاب نہ ہوئے ـ عبادت دے زمرے وچ آندی اے چنانچہ دعا کيتی نفی دے لئی کسی قسم د‏‏ی اخلاقی یا کلامی تے اعتقادی دلیل پیش کرنے د‏‏ی کوئی گنجائش باقی نئيں رہندی۔[۳۸۹][۳۹۰]

غزالی دا خیال اے کہ جس طرح کہ خداوند متعال نے شرّ نو‏‏ں مقدر کيتا اے، ايس‏ے نے دفعِ شرّ نو‏‏ں وی دعا سمیت مختلف اسباب دے ذریعے مقدّر فرمایا ا‏‏ے۔[۳۹۱]

اس اعتراض دے جواب وچ ـ کہ دعا نو‏‏ں انہاں امور نال تعلق نئيں ہونا چاہیدا جنہاں دے عملی ہونے دا سانو‏ں علم نئيں اے ـ کہنا چاہن گے کہ بعض قرآنی دعاؤں دا تعلق امکانی تے معلوم الوقوع امور تو‏ں اے تے دعا صرف طلبِ فعل ہی نئيں اے بلکہ دعا کيتی حقیقت اللہ تعالی دا تقرب تے اس د‏ی درگاہ وچ خضوع تے انکسار ا‏‏ے۔[۳۹۲][۳۹۳]

دعا فلسفے د‏‏ی روشنی وچ[لکھو]

ابن سینا د‏‏ی تالیفات، بالخصوص تعلیقات، اسلامی فلسفے وچ دعا کيتی فلسفی تشریح دا سرآغاز سمجھی جاندیاں نيں تے سہروردی، میر داماد، صدرالدین شیرازی تے حتی فخر رازی جداں اشعری متکلمین نے ابن سینا د‏‏ی تشریحات تو‏ں فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔[۳۹۴][۳۹۵]

ابن سینا دعا کيتی فلسفی تشریح کردے ہوئے کہندے نيں کہ دعا دے وقت اک قوت اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں انسان دے اُتے فیض افشانی کردی اے جس دے نتیجے وچ دعا کنندہ عناصر دے اُتے اثر انداز ہوجاندا اے تے عناصر اس دے ارادے دے سامنے سرتسلیم خم کردے نيں۔[۳۹۶]

حقیقت ایہ اے کہ فلاسفہ دعا نو‏‏ں اک فلسفی اصول دے نال سازگار کرنے د‏‏ی تشریح کرنا چاہندے نيں؛ تے اوہ فلسفی اصول اوہ اے جو بیان کردا اے کہ عالی (اعلیٰ)، سافل (ادنٰی] تو‏ں متاثر تے منفعل نئيں ہُندا تے عالی سافل د‏‏ی طرف توجہ نئيں دیندا۔ ابن سینا نے مذکورہ تاویل تو‏ں قطع نظر، دعا نو‏‏ں اس دے منافی قرار نئيں دیندے بلکہ اس دے برعکس، انہاں د‏‏ی رائے اے کہ عالی، خود سافل نو‏‏ں دعا اُتے اکسا دیندا اے تے بلفظاں ہور اعلیٰ خود ادنٰی د‏‏ی دعا دا سبب ا‏‏ے۔[۳۹۷]

ادھر ملا صدرا نے اس اصول د‏‏ی اک خاص تشریح پیش کيت‏‏ی اے جو دعا دے نال سازگار ا‏‏ے۔ اوہ عالی نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کردے نيں: "وہ عالی جو تجدد، تغیر تے تأثر تو‏ں منزّہ اے [۳۹۸] جداں "خدا تے عالم امر[۳۹۹] دے ملکوندی موجودات" تے "وہ عالی جو تبدل تے منفعل تے اثرپذیر اے، اوہ انہاں ملکوتیاں د‏‏ی مانند اے جو مرتبۂ نفوس وچ واقع ہويا اے " تے دعا ملکوت دے نفسانی جوہر وچ مؤثر اے جو خود اس [دعا] د‏‏ی اجابت دا انتظام کردا ا‏‏ے۔۔[۴۰۰]

فلاسفہ د‏‏ی رائے اے کہ حصولِ مطلوب د‏‏ی نسبت عالمِ عین تو‏ں عالم عقل تے ذہن تو‏ں فکر تے تامل د‏‏ی نسبت د‏‏ی سی اے ؛ ايس‏ے وجہ تو‏ں انھاں نے دعا نو‏‏ں مبادیات د‏‏ی تحریک دا سبب تے ذکر حکیم سمجھیا ا‏‏ے۔[۴۰۱][۴۰۲][۴۰۳]

فلاسفہ قضا تے قدر تو‏ں دعا کيتی نسبت دے بارے وچ قائل نيں کہ دعا قضا تے قدر د‏‏ی حدود وچ امور دے انجام پانے دے اسباب وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ چنانچہ دعا اک بیرونی عامل تے اسباب تے علل دے نظام تو‏ں خارج نئيں ا‏‏ے۔ ابن سینا دا کہنا اے کہ جس طرح کہ خداوند متعال نے دوا نو‏‏ں علاج دا ذریعہ قرار دتا اے، ايس‏ے نے دعا نو‏‏ں وی امور دے تعین دا وسیلہ قرار دتا ا‏‏ے۔[۴۰۴][۴۰۵]

بعض فلاسفہ د‏‏ی نگاہ وچ دعا کيتی اہمیت اس قدر زیادہ رہی اے کہ کچھ نے تاں معصومین علیہم السلام د‏‏ی دعاواں اُتے حاشیہ نگاری د‏‏ی اے ؛ جداں صحیفہ سجادیہ اُتے شیخ بہائی تے فیض کاشانی دے حواشی، تے جوشن کبیر تے دعائے صباح اُتے ملا ہادی سبزواری د‏‏ی شرحاں۔ کدی فلاسفہ نے ادعیہ د‏‏ی فلسفی اصطلاحات تصنیف کيت‏یاں نيں؛ جداں فارابی د‏‏ی دعائے عظیم،[۴۰۶] ابن سینا د‏‏ی کتاب "خطبۃ التمجید"۔[۴۰۷][۴۰۸] سہروردی نے وی حکمۃ الاشراق تے [۴۰۹] تے ہیاکل النور دے آخر وچ دعاواں د‏‏ی اصطلاحات نو‏‏ں تصنیف کيتا ا‏‏ے۔[۴۱۰]

دعا تصوف تے عرفان وچ[لکھو]

صوفیا دعا نو‏‏ں "گنہکاراں دا زینہ"، "اشتیاقِ محبوب د‏‏ی زبان"، "دوست دے نال خط تے کتابت"، "حضرت حق دے سامنے شرم د‏‏ی بولی تو‏ں گل کرنا"، ورگی عبادت تو‏ں توصیف کيتا ا‏‏ے۔[۴۱۱] تے بعض دوسرےآں دا کہنا اے کہ چونکہ خدا نے بندےآں نو‏‏ں دعا کرنے دا امر کيتا اے لہذا "دعا اللہ دے فرمان د‏‏ی تعمیل اے "۔[۴۱۲]

ابوالقاسم قشیری نے پنجويں صدی ہجری وچ اپنے رسالے وچ "دعا" نو‏‏ں " تھ‏‏اںو‏اں " (مراتب) دے زمرے وچ درج کيتا اے تے دعا دے بارے وچ صوفیہ دے نظریات تے آراء د‏‏ی تقریبا جامع تصویر کشی د‏‏ی اے تے ایہ تصویر کشی انہاں دے بعد دے بیانات تے تالیفات وچ وی کم تے بیش دہرائی گئی اے تے اسنو‏ں ہور وسعت تے گہرانی دتی گئی ا‏‏ے۔ انھاں نے اس سلسلے وچ کہ "کیا دعا کرنا بہتر اے یا خاموشی اختیار کرنا" صوفیاں د‏‏ی آراء نو‏‏ں چار قسماں وچ تقسیم کيتا اے:

  1. دعا، ـ مستجاب ہونے یا نہ ہونے دے مسئلے تو‏ں قطع نظر ـ اک قسم د‏‏ی عبادت اے جس نو‏‏ں بجا لیانا اسنو‏ں ترک کرنے تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔[۴۱۳][۴۱۴]
  2. خاموشی اختیار کرنا تے خود نو‏‏ں قضائے الہیہ دے سپرد کرنا، دعا کرنے تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔[۴۱۵] بعض صوفیاں نے آداب بندگی تے حیاء نو‏‏ں ترک دعا دا محرک قرار دتا ا‏‏ے۔[۴۱۶]
  3. بعض دوسرےآں نے انہاں دو آراء نو‏‏ں جمع کرکے کہیا اے کہ دعا کرنا، اللہ دے مقدرات اُتے قلبی رضامندی دے منافی ا‏‏ے۔[۴۱۷]
  4. صوفیاں د‏‏ی اک جماعت دا خیال اے کہ دعا "وقت" دے عرفانی مفہوم نال تعلق رکھدی اے تے دعا کرنے یا خاموشی اختیار کرنے دے عمل نو‏‏ں دعا کنندہ دے وقت دے تناظر وچ دیکھیا جائے گا تے انہاں دا خیال اے کہ وقت (یعنی انسان اُتے غالب کیفیت) د‏‏ی روشنی وچ ایہ فیصلہ کرنا ممکن ہوئے گا کہ بندہ دعا کرے یا فیر خاموشی اختیار کرے۔[۴۱۸][۴۱۹] قشیری[۴۲۰] اک سادہ سی گٹھ بندی وچ دعا نو‏‏ں تن قسماں وچ تقسیم کيتا اے، اُتے بعد وچ ابن عربی نے انہاں قسماں نو‏‏ں وسعت دتی ا‏‏ے۔
  • عام لوکاں د‏‏ی دعا، جو زبانی کلامی ا‏‏ے۔
  • زاہدین د‏‏ی دعا، جو کردار اُتے مبنی ا‏‏ے۔
  • عرفاء د‏‏ی دعا جس دا تعلق عرفا تو‏ں ا‏‏ے۔

ابن عربی نے استجابتِ دعا دے مفہوم تے طریقۂ کار دے بارے وچ کہیا اے کہ دعا کيتی استجابت تے بندےآں د‏‏ی التجا، در حقیقت انہاں اُتے خدا دا احسان جتانا اے تے چونکہ بندےآں تو‏ں اللہ د‏‏ی قربت انسان د‏‏ی اپنے آپ تو‏ں قربت دے مترادف اے، دعا دے دوران دعا تے استجابت دے درمیان کوئی وقفہ حائل نئيں اے [۴۲۱][۴۲۲] تے چونکہ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 186 وچ خداوند متعال نے بندےآں د‏‏ی دعا کيتی اجابت د‏‏ی ضمانت دتی اے، بندےآں دے لئی بہتر اے کہ اپنی درخواست کيتی نوعیت دے تعین وچ احتیاط برتاں تے ترجیح ایہ اے کہ اس د‏ی نوعیت دا تعین نہ کرن تے جے فیر معین کرن تاں اس چیز د‏‏ی التجا کرے جس وچ اس د‏ی خیر تے سلامتی ا‏‏ے۔[۴۲۳][۴۲۴]

صوفیہ دے نزدیک دعا دے عناصر چھ نيں:

  1. محرک (جِبِلّی فقر تے احتیاج)،
  2. غرض تے مقصد (وہ جس دا بندہ محتاج اے )،
  3. اوہ شیئے جو اس دے احتیاج د‏‏ی بنیاد اے،
  4. اوہ توجہ جو جس د‏‏ی مدد تو‏ں التجا تے دعا معرض وجود وچ آندی اے،
  5. اوہ بولی جس دے ذریعے دعا دا اظہار ہُندا اے،
  6. اللہ د‏‏ی اجابت، جو مطلوب دے حصول اُتے منتج ہُندی ا‏‏ے۔[۴۲۵]

صوفیہ د‏‏ی نظر وچ آداب دعا[لکھو]

  1. زبانی ادب نو‏‏ں ملحوظ رکھنا تے فقر تے خاکساری د‏‏ی بولی تو‏ں کم لینا تے تحکمانہ لہجے تو‏ں پرہیز کرنا۔[۴۲۶][۴۲۷]
  2. زبانی جمع خرچ نئيں بلکہ حضورِ قلب۔[۴۲۸][۴۲۹]
  3. دعا اُتے ڈٹے رہنا تے اصرار کرنا۔[۴۳۰]
  4. گناہ دا اعتراف۔[۴۳۱]
  5. دعا دے خاص اوقات نو‏‏ں توجہ دینا۔[۴۳۲]

استجابت دعا دے شرائط[لکھو]

  • لقمۂ حلال کھانا۔[۴۳۳]
  • مدعوّ (یعنی اوہ جس تو‏ں دعا کيتی جاندی اے ) د‏‏ی معرفت تے داعی دا مدعو دے سلسلے وچ عالمانہ تے بصیرانہ تصور۔[۴۳۴]
  • دل شکستہ ہونا تے اندوہ تے اضطرار د‏‏ی رو تو‏ں دعا کرنا۔[۴۳۵][۴۳۶][۴۳۷]

حسن بصری، منصور حلاج، بایزید بسطامی، جُنید بغدادی، ذوالنون مصری تے ابن عطاء اللہ اسکندری سمیت صوفیہ دے متعدد بزرگاں د‏‏ی دعاواں اس قدر اہ‏م سمجھی گئیاں نيں کہ تصوف د‏‏ی بعض اصلی کتاباں نو‏‏ں انہاں تو‏ں مختص کيتا گیا ا‏‏ے۔[۴۳۸][۴۳۹][۴۴۰]

مأثورہ دعاواں[لکھو]

شیعہ تے سنی کتاباں وچ دن بھر د‏‏ی مختلف گھڑیاں، قمری مہینےآں تے بعض خاص مواقع تے تھ‏‏اںو‏اں ہور بعض خاص حالات کیفیات، بعض عوارض تے حوادث ـ جو انسان نو‏‏ں پیش آندے نيں ـ بہت ساری قرآنی تے غیر قرآنی ادعیہ تے اذکار وی منقول نيں تے جے نسائی د‏‏ی کتاب "السنن وچ "عمل الیوم واللیلہ"، طبرانی د‏‏ی "کتاب الدعاء"، ابن طاؤس د‏‏ی "اقبال الاعمال"، یحیی بن شرف نووی د‏‏ی "کتاب الاذکار" دا مختصر جائزہ لیا جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ کوئی وی ایسا مقام تے کوئی وی ایسی گھڑی نئيں اے جس دے لئی دعا نقل نہ ہوئی ہوئے۔

اہل سنت دے مآخذ تے منابع وچ مذکورہ روایات دے مطابق، دعاواں زیادہ تر مختصر نيں تے بوہت گھٹ دعائيں ذوعنوان نيں؛ سوا کچھ متأخرہ دعاواں دے جو اپنے ناقلین تے تصنیف کنندگان دے ناواں تو‏ں مشہور نيں جداں: دعائے خضر تے دعائے معروف کرخی۔[۴۴۱]

بااں حال، شیعہ مآخذ وچ مآثورہ دعاواں تفصیل تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔ متقدمہ شیعہ مآخذ وچ اکثر دعاواں دا کوئی خاص ناں اومر عنوان نئيں اے تے لگدا اے کہ متأخرتر ادوار وچ انہاں دعاواں نو‏‏ں خاص ناں دتے گئے نيں۔ بعض ماثورہ دعاواں جو تفصیل دے نال شیعہ کتاباں وچ منقول نيں، کچھ ایويں نيں:

حوالے[لکھو]

  1. ابن فارس، معجم مقائیس اللغة، ذیل "‌دعو"۔
  2. ابوهلال عسکری، معجم الفروق اللغویة، ص534۔
  3. رجوع کرن: جوهری، اسماعیل بن حماد، تاج اللغة، ذیل لفظ "‌دعو"۔
  4. رجوع کرن: طوسی، تفسیر التبیان، ذیل سوره اعراف، آیت 55۔
  5. رجوع کرن: سوره توبه، آیت 103؛ سوره احزاب، آیت 56۔
  6. سوره زمر، آیت 9۔
  7. برای نمونه رجوع کرن: سوره ابراهیم، آیت 34؛ سوره هود، آیت 47۔
  8. رجوع کرن: سوره هود، آیت 45؛ سوره انبیاء، آیت 76۔
  9. رجوع کرن: سوره هود، آیت 75۔
  10. رجوع کرن: سوره اعراف، آیت 38؛ سوره مؤمن، آیت 52۔
  11. سوره آل عمران، آیت 61۔
  12. رجوع کرن: فراهیدی، خلیل بن احمد، ذیل «‌بهل‌» تے «‌اوه»۔
  13. ابوعبید، غریب الحدیث، ج4، ص231۔
  14. ابن قتیبه، غریب الحدیث، ذیل لفظ "‌صلاۃ"۔
  15. جوهری، معجم الفروق اللغویة، ابوهلال عسکری، ذیل لفظ "‌بهل"۔
  16. ابن منظور، لسان العرب، ذیل لفظ "‌اوه" تے لفظ "‌قنت"۔
  17. رجوع کرن: سوره اعراف، آیت 5؛ سوره انبیاء، آیت 15؛ سوره مریم، 91۔
  18. سوره احزاب، آیت 4، 37۔
  19. رجوع کرن:محمدفؤاد عبدالباقی، المعجم المفهرس، ذیل لفظ "‌دعو"۔
  20. رجوع کرن: سوره اسراء، آیت 52؛ سوره روم، آیت 25۔
  21. رجوع کرن: سوره اسراء، آیت 52۔
  22. طباطبایی، ذیل سوره یونس، آیت 25۔
  23. سوره انفال، آیت 24۔
  24. رجوع کرن: سوره یوسف، آیت 108؛ سوره رعد، آیت 36؛ سوره فصلت، آیت 33۔
  25. سوره کهف، آیت 57۔
  26. سوره مؤمنون، آیت 73۔
  27. سوره مؤمن، آیت 41۔
  28. رجوع کرن: سوره آل عمران، آیت 172؛ سوره رعد، آیت 18۔
  29. رجوع کرن: سوره رعد، آیت 18؛ سوره احقاف، آیت 32۔
  30. رجوع کرن: سوره بقره، آیت 221؛ سوره ابراهیم، آیت 22؛ سوره قصص، آیت 41؛ سوره لقمان، آیت 21؛ سوره فاطر، آیت 6۔
  31. بطور نمونہ رجوع کرن: سوره مریم، آیت 48؛ سوره مؤمن، آیت 12؛ سوره جن، آیات 18-20۔
  32. رجوع کرن: طبری؛ جامع البیان؛ طوسی، التبیان؛ زمخشری، الکشاف؛ فضل بن حسن طبرسی؛ مجمع البیان؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سوره مریم، آیت48؛ سوره مؤمن، آیت 12؛ سورہ جن، آیات 18-20۔
  33. رجوع کرن: طبری، جامع البیان؛ عیاشی؛ طوسی، التبیان؛ فضل بن طبرسی، مجمع البیان؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سوره انعام، آیت 52۔
  34. رجوع کرن: طبری، جامع البیان؛ طوسی، التبیان، ذیل مذکورہ آیات۔
  35. رجوع کرن: طبری، جامع البیان؛ طوسی، التبیان؛ زمخشری، الکشاف؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سوره جن، آیات 18-19۔
  36. رجوع کرن: طوسی، التبیان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر، طباطبائی، ذیل سوره انعام، آیات 40-41؛ سوره اسراء، آیت 67۔
  37. رجوع کرن: فضل بن حسن طبرسی، ذیل آیت 60 سوره مؤمن۔
  38. طباطبائی، المیزان؛ ابن عاشور، تفسير التّحرير تے التّنوير؛ ذیل سوره مؤمن، 60۔
  39. ہور رجوع کرن: حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق؛ قرطبی، تفسیر قُرطُبی؛ ذیل سوره بقرہ، آیت 186۔
  40. رجوع کرن: فضل بن طبرسی، مجمع البیان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر؛ ذیل آیت مذکورہ۔
  41. طباطبائی، المیزان، ذیل آیت مذکورہ۔
  42. فراهیدی، خلیل بن احمد؛ العین؛ جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة تے صحاح العربیة؛ ابن فارس، معجم مقائیس اللغة، ذیل لفظ "‌جوب"۔
  43. جوهری؛ ابن منظور، ذیل لفظ "‌جوب"۔
  44. رجوع کرن: سوره هود، آیت 61۔
  45. رجوع کرن: ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث تے الاثر، ذیل لفظ "‌جوب"۔
  46. رجوع کرن: سوره بقره، آیت 186؛ سوره مؤمن، آیت 60۔
  47. سوره انعام، آیت 41۔
  48. سوره نمل، آیت 62۔
  49. طباطبائی، المیزان، ذیل سوره بقره، آیت 186۔
  50. ابن فارس، معجم مقائیس اللغة، ذیل "‌دعو"۔
  51. ابوهلال عسکری، معجم الفروق اللغویة، ص534۔
  52. رجوع کرن: جوهری، اسماعیل بن حماد، تاج اللغة، ذیل لفظ "‌دعو"۔
  53. رجوع کرن: طوسی، تفسیر التبیان، ذیل سورہ اعراف، آیت 55۔
  54. رجوع کرن: سورہ توبہ، آیت 103۔
  55. سورہ احزاب، آیت 56۔
  56. سورہ زمر، آیت 9۔
  57. برای نمونه رجوع کرن: سورہ ابراہیم، آیت 34۔
  58. سورہ ہود، آیت 47۔
  59. رجوع کرن: سورہ ہود، آیت 45۔
  60. سورہ انبیاء، آیت 76۔
  61. رجوع کرن: سورہ ہود، آیت 75۔
  62. رجوع کرن: سورہ اعراف، آیت 38۔
  63. سورہ مؤمن، آیت 52۔
  64. سورہ آل عمران، آیت 61۔
  65. رجوع کرن: فراهیدی، خلیل بن احمد، ذیل «‌بہل‌» تے «‌اوہ»۔
  66. ابوعبید، غریب الحدیث، ج4، ص231۔
  67. ابن قتیبه، غریب الحدیث، ذیل لفظ "‌صلاۃ"۔
  68. جوهری، معجم الفروق اللغویة، ابوهلال عسکری، ذیل لفظ "‌بهل"۔
  69. ابن منظور، لسان العرب، ذیل لفظ "‌اوه" تے لفظ "‌قنت"۔
  70. رجوع کرن: سورہ اعراف، آیت 5۔
  71. سورہ انبیاء، آیت 15۔
  72. سورہ مریم، 91۔
  73. سورہ احزاب، آیت 4، 37۔
  74. رجوع کرن:محمدفؤاد عبدالباقی، المعجم المفهرس، ذیل لفظ "‌دعو"۔
  75. رجوع کرن: سورہ اسراء، آیت 52۔
  76. سورہ روم، آیت 25۔
  77. رجوع کرن: سورہ اسراء، آیت 52۔
  78. طباطبائی، ذیل سورہ یونس، آیت 25۔
  79. سورہ انفال، آیت 24۔
  80. رجوع کرن: سورہ یوسف، آیت 108۔
  81. سورہ رعد، آیت 36۔
  82. سورہ فصلت، آیت 33۔
  83. سورہ کہف، آیت 57۔
  84. سورہ مؤمنون، آیت 73۔
  85. سورہ مؤمن، آیت 41۔
  86. رجوع کرن: سورہ آل عمران، آیت 172۔
  87. سورہ رعد، آیت 18۔
  88. رجوع کرن: سورہ رعد، آیت 18۔
  89. سورہ احقاف، آیت 32۔
  90. رجوع کرن: سورہ بقرہ، آیت 221۔
  91. سورہ ابراہیم، آیت 22۔
  92. سورہ قصص، آیت 41۔
  93. سورہ لقمان، آیت 21۔
  94. سورہ فاطر، آیت 6۔
  95. بطور نمونہ رجوع کرن: سورہ مریم، آیت 48۔
  96. سورہ مؤمن، آیت 12۔
  97. سورہ جن، آیات 18-20۔
  98. رجوع کرن: طبری، جامع البیان۔
  99. طوسی، التبیان؛ زمخشری، الکشاف؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ مریم، آیت48۔
  100. سورہ مؤمن، آیت 12۔
  101. سورہ جن، آیات 18-20۔
  102. رجوع کرن: طبری، جامع البیان؛ عیاشی؛ طوسی، التبیان؛ فضل بن طبرسی، مجمع البیان؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ انعام، آیت 52۔
  103. رجوع کرن: طبری، جامع البیان؛ طوسی، التبیان، ذیل مذکورہ آیات۔
  104. رجوع کرن: طبری، جامع البیان؛ طوسی، التبیان؛ زمخشری، الکشاف؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ جن، آیات 18-19۔
  105. رجوع کرن: طوسی، التبیان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر، طباطبائی، ذیل سورہ انعام، آیات 40-41۔
  106. سورہ اسراء، آیت 67۔
  107. رجوع کرن: فضل بن حسن طبرسی، ذیل آیت 60 سورہ مؤمن۔
  108. طباطبائی، المیزان؛ ابن عاشور، تفسير التّحرير تے التّنوير؛ ذیل سورہ مؤمن، 60۔
  109. ہور رجوع کرن: حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق؛ قرطبی، تفسیر قُرطُبی؛ ذیل سورہ بقرہ، آیت 186۔
  110. رجوع کرن: فضل بن طبرسی، مجمع البیان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر؛ ذیل آیت مذکورہ۔
  111. طباطبائی، المیزان، ذیل آیت مذکورہ۔
  112. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین؛ جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغۃ تے صحاح العربیۃ؛ ابن فارس، معجم مقائیس اللغۃ، ذیل لفظ "‌جوب"۔
  113. جوهری؛ ابن منظور، ذیل لفظ "‌جوب"۔
  114. رجوع کرن: سورہ ہود، آیت 61۔
  115. رجوع کرن: ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث تے الاثر، ذیل لفظ "‌جوب"۔
  116. رجوع کرن: سورہ بقرہ، آیت 186۔
  117. سورہ مؤمن، آیت 60۔
  118. سورہ انعام، آیت 41۔
  119. سورہ نمل، آیت 62۔
  120. طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ بقرہ، آیت 186۔
  121. رجوع کرن: طوسی، التبیان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر؛ ذیل سورہ ابراہیم، آیت 34، سورہ انعام، آیت 41، سورہ مؤمن، آیت 60۔
  122. زمخشری، الکشاف؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورہ ابراہیم، آیت 34۔
  123. رجوع کرن: طوسی، التبیان؛ زمخشری، الکشاف؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان؛ فخررازی، تفسیر الکبیر، ذیل آیت 34، سورہ ابراہیم۔
  124. ذیل سورہ ابراہیم، آیت 34۔
  125. رجوع کرن: سورہ نمل، آیت 62۔
  126. زمخشری، الکشاف، ذیل آیت مذکورہ۔
  127. فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیت مذکورہ۔
  128. سورہ انعام، آیت 41۔
  129. طبری، جامع البیان؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ انبیاء، آیات 87-88۔
  130. سورہ انبیاء، آیت 83۔
  131. سورہ اعراف، آیت 87۔
  132. سورہ آل عمران، آیت 38۔
  133. رجوع کرن: مقاتل بن سلیمان، تفسير مقاتل بن سليمان؛ طبری، جامع البیان؛ طوسی، التبیان؛ زمخشری، الکشاف؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ انبیاء، آیت 90۔
  134. رجوع کرن: سورہ اعراف، آیت 56۔
  135. رجوع کرن: مقاتل بن سلیمان؛ طبری،جامع البیان؛ طوسی، التبیان؛ زمخشری، الکشاف؛ طباطبائی، المیزان، ذیل آیت مذکورہ۔
  136. رجوع کرن: طبری، جامع البیان؛ طوسی، التبیان؛ زمخشری، الکشاف؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر؛ طباطبائی، المیزان، ذیل آیت مذکورہ۔
  137. طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ بقرہ، آیت 186۔
  138. رجوع کرن: قرطبی، تفسیر قرطبی؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ مؤمن، آیت 14۔
  139. سورہ اعراف، آیت 180۔
  140. طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ اعراف، آیت 180۔
  141. رجوع کرن: طباطبائی، ذیل سورہ اعراف، آیات 155 تے 180۔
  142. سورہ بقرہ، آیات 285-286۔
  143. سورہ مریم، آیت 3۔
  144. رجوع کرن: سورہ اعراف، آیت 55۔
  145. فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل سورہ اعراف، آیت 55۔
  146. رجوع کرن: طبری، جامع البیان؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان؛ فیض کاشانی، تفسیر صافی، ذیل سورہ اعراف، ذیل آیات 55-56۔
  147. سورہ مریم، آیات 2-3۔
  148. سورہ سجده، آیت 16۔
  149. سورہ نساء، آیت 32۔
  150. رجوع کرن: ابن ابی حاتم، تفسیر القرآن العظیم؛ زمخشری، الکشاف؛ بیضاوی، انوار التنزیل تے اسرار التاویل، ذیل سورہ اعراف، آیت 55۔
  151. فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج9، ص133۔
  152. رجوع کرن: طبری، جامع البیان؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل سورہ مزمل، آیت 8۔
  153. سورہ بقرہ، آیت 186۔
  154. سورہ مؤمن، آیت 14۔
  155. رجوع کرن: طوسی، التبیان، ذیل سورہ شاعر، آیت83۔
  156. فخررازی، التفسیر الکبیر؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ آل عمران، آیت 147۔
  157. سورہ اعراف، آیت 23۔
  158. سورہ نوح، آیات26، 27، 28، سورہ ہود، آیات 47، سورہ اعراف، آیت 26۔
  159. سورہ بقرہ، آیت 26۔
  160. سورہ ابراہیم آیات 37 تو‏ں 41۔
  161. سورہ شاعر، آیات 83-89۔
  162. سورہ ممتحنہ، آیات 4-5۔
  163. سورہ بقرہ، آیت127-129۔
  164. سورہ انبیاء، آیت 87۔
  165. سورہ عنکبوت، آیت 30، سورہ شاعر، آیت 169۔
  166. سورہ یوسف، آیات 33 تے 101۔
  167. سورہ قصص، آیات 16-17 تے 21-22، سورہ طہ، 25 تو‏ں 32۔
  168. سورہ طہ، آیت 45۔
  169. سورہ یونس، آیت 88۔
  170. سورہ انبیاء، آیت 83۔
  171. سورہ نمل، آیت 19۔
  172. سورہ ص، آیت 35۔
  173. سورہ آل عمران، آیت 38۔
  174. سورہ مریم، آیت 5-6۔
  175. سورہ انبیاء، 89۔
  176. رجوع کرن: سورہ آل عمران، آیات 35-36۔
  177. سورہ تحریم، آیت 11۔
  178. سورہ کہف، آیت 10۔
  179. سورہ اعراف، آیت 12۔
  180. سورہ آل عمران، آیت 53۔
  181. رجوع کرن: سورہ آل عمران، آیات 16، 147، 193-194۔
  182. سورہ نساء، آیت 75۔
  183. سورہ فرقان، آیت 65۔
  184. سورہ تحریم، آیت 8۔
  185. رجوع کرن: سورہ اسراء، آیات24 تے 80۔
  186. سورہ طہ، آیت 114۔
  187. سورہ مؤمنون، آیت 118۔
  188. قرآنی دعاواں د‏‏ی تفصیل دے لئی رجوع کرن:طباطبائی، المیزان، ج13، صص527-548۔
  189. رجوع کرن: سورہ ابراہیم، آیت 35-41۔
  190. سورہ مریم، آیات 4-10۔
  191. سورہ شاعر، آیت 83۔
  192. رجوع کرن: سورہ انبیاء، آیت 89۔
  193. سورہ اعراف، آیت 89۔
  194. رجوع کرن: سورہ ص، آیت 35؛ زمخشری، الکشاف؛ فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیت مذکورہ۔
  195. سورہ آل عمران، آیت 147؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر؛ طباطبائی، المیزان، ذیل آیت مذکورہ۔
  196. فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل سورہ ص، آیت 35۔
  197. طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ اعراف، آیت 155۔
  198. فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل سورہ شاعر، آیات 78-87۔
  199. سورہ مؤمن، آیت 7۔
  200. طباطبائی المیزان، ذیل سورہ ابراہیم، آیت 39۔
  201. ج6، صص268-274۔
  202. سورہ مریم، آیات 4-6۔
  203. فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل سورہ احقاف، آیت 15۔
  204. طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ بقرہ، آیت 286۔
  205. سورہ اسراء، آیت 24۔
  206. سورہ محمد، آیت 19۔
  207. رجوع کرن: سورہ اعراف، آیت 151۔
  208. سورہ ابراہیم، آیت 41۔
  209. سورہ نوح، آیت 28۔
  210. سورہ شاعر، آیت 82۔
  211. سورہ انبیاء، آیت 87۔
  212. سورہ مؤمن، آیت 55۔
  213. سورہ محمد، آیت 19۔
  214. سورہ نصر، آیت 3۔
  215. رجوع کرن: طوسی، تبیان۔
  216. فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان۔
  217. ذیل سورہ اعراف، آیت 151۔
  218. سورہ شاعر، آیت 82۔
  219. سورہ محمد، آیت 19۔
  220. سورہ نصر، آیت 3۔
  221. رجوع کرن: زمخشری، الکشاف؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورہ شاعر، آیت 82۔
  222. رجوع کرن: فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل سورہ شاعر، آیت87۔
  223. طباطبائی، المیزان، ج6، صص366-36؛ ذیل سورہ شاعر، آیت 82۔
  224. رجوع کرن: طبری، جامع البیان؛ جَصاص، احکا‏م القرآن؛ زمخشری، الکشاف؛ فخررازی، التفسیر الکبیر؛ بیضاوی، انوار التنزیل واسرار التاویل، ذیل سورہ بقرہ، آیت 124۔
  225. رجوع کرن: طوسی، التبیان؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی؛ طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ بقرہ، آیت 124۔
  226. طباطبائی، المیزان، ذیل سورہ بقرہ، آیت 124۔
  227. رجوع کرن: سورہ آل عمران، آیت 159۔
  228. سورہ نور، آیت 62۔
  229. سورہ ممتحنہ، آیت 12۔
  230. سورہ نساء، آیت 64۔
  231. رجوع کرن: طوسی، التبیان؛ زمخشری، الکشاف؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل سورہ نساء، آیت 64۔
  232. سورہ آل عمران، آیات 193-195۔
  233. رجوع کرن: سورہ یوسف، آیات 97-98۔
  234. الکلینی، الکافی، ج2 ص468۔
  235. حر عاملی، وسائل‌الشیعة، ج7، صص38-39۔
  236. مجلسی، بحارالانوار، ج90، صص288 تے 294۔
  237. کلینی، اصول کافی، باب دعاء، سلاح مؤمن، حدیث 4
  238. مجلسی، بحار الأنوار، ج93، ص300۔
  239. الکلینی، الکافی، ج 2، ص 468۔
  240. انصاری شوشتری، نهج الفصاحه ص 485 ، ح1588۔
  241. الکلینی، الکافى، ج 2، ص468۔470۔
  242. حر عاملی، وسائل الشيعة، ج7، ص45، باب 11، حديث 8677۔
  243. الکلینی، الكافى، ج2، ص470۔
  244. کلینی، الکافی، ج2، صص468-470۔
  245. ابن بابویه، ثواب الاعمال، ص26۔
  246. حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج1، ص490۔
  247. فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج 2، ص 283۔
  248. الکلینی، الکافى، ج 6، ص 25۔
  249. مجلسی، بحارالأنوار، ج 93، ص 137، ح71
  250. رجوع کرن: بخاری، الصحیح، 1406، ص154۔
  251. الکلینی، الکافی، ج2، صص466-467۔
  252. حاکم نیشابوری، المستدرک، ج1، ص491۔
  253. الکلینی، ج2، صص466-470۔
  254. خویی، البیان فی تفسیر القرآن، صص391-393۔
  255. ابن بابویه، عیون اخبار رضا، ص127۔
  256. رجوع کرن: برقی، المحاسن، ج1، ص52۔
  257. نسائی، السنن، ج5، ص213۔
  258. الکلینی، الکافی، ج3، ص478۔
  259. طوسی، تهذیب الاحکا‏م، ج3، ص313۔
  260. رجوع کرن: بخاری، الصحیح، 1401، ج4، ص16۔
  261. ترمذی، السنن، ج5، ص225۔
  262. الکلینی، الکافی، ج2، صص476، 486-487، 491، 504، ج8، صص407-408۔
  263. ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، ج1، ص432۔
  264. خزاز رازی، کفایة الاثر، ص39۔
  265. الکلینی، الکافی، ج2، ص428۔
  266. ابن بابویه، من لايحضره الفقيه، ج4، ص31، ح5017۔
  267. ابن بابویه، علل الشرایع، ج1، ص182۔
  268. حر عاملی، وسائل الشیعہ، ج7، ص113۔
  269. رجوع کرن: قمی، تفسیر القمی، ج2، ص392۔
  270. ابوداوود، السنن، ج1، ص254۔
  271. الکلینی، الکافی، ج2، ص479-480۔
  272. حاکم نیشابوری، المستدرک، ج2، ص538۔
  273. حسن بن فضل طبرسی، مجمع البیان، ص317۔
  274. سورہ مؤمنون، آیت 76۔
  275. سورہ مزمل، آیت 8۔
  276. الکلینی، الکافی، ج2، ص476-478۔
  277. مجلسی، بحارالانوار، ج90، صص343-352۔
  278. رجوع کرن: امیرالمؤمنین(ع)، نهج البلاغه، خطبه 176۔
  279. احمد بن حنبل، المسند، ج4، ص138۔
  280. الکلینی، الکافی، ج2، صص474-476، ج3، ص309۔
  281. طبرانی، کتاب الدعاء، ص28۔
  282. غزالی، احیاء علوم الدین (1412ھ‍)، ج1، ص406-497۔
  283. رجوع کرن: ابن بابویه، معانی الاخبار، ص349۔
  284. الصحیفة السجادیة، دعا نمبر 34، 36، 44۔
  285. طبرانی، المعجم الاوسط، ص89۔
  286. طوسی، الامالی، ص371۔
  287. مجلسی، بحارالانوار، ج83، ص249، ج91، ص87۔
  288. ابوداوود، السنن، ج1، ص254۔
  289. الکلینی، الکافی، ج2، ص471، 521۔
  290. طوسی، مصباح المجتهد، ص46، 68، 82۔
  291. الکلینی، الکافی، ج3، ص260۔
  292. ابن بابویه، الامالی، صص600-601۔
  293. ابن فهد حلی، عدّة الداعی، ص30۔
  294. رجوع کرن: الکلینی، الکافی، ج2، ص333-334۔
  295. حسن بن فضل طبرسی، مجمع البیان، ص332۔
  296. رجوع کرن: سورہ بقرہ، آیت 88، 159۔
  297. سورہ نساء، آیت 93۔
  298. سورہ مسد، آیت 1۔
  299. رجوع کرن: مسلم بن حجاج، الصحیح، ج8، ص18۔
  300. فیض کاشانی، المحجّة البیضاء، ج2، ص293۔
  301. الکلینی، الکافی، ج2، صص472، 490۔
  302. ابن بابویه، الامالی، ص398۔
  303. رجوع کرن: غزالی، احیاء علوم الدین (1412ھ‍)، ج1، صص405-406۔
  304. ابن طاؤس، الامان من اخطار الاسفار، ص19۔
  305. نووی، شرح صحیح مسلم، ج17، ص41۔
  306. رجوع کرن: الکلینی، الکافی، ج2، ص527۔
  307. رامهرمزی، المحدث الفاصل، ص531۔
  308. ابن بابویه، کمال الدین، ج2، ص351۔
  309. رجوع کرن: احمد بن حنبل، المسند، ج2، ص383، ج3، ص94۔
  310. مسلم بن حجاج، الصحیح، ج2، ص176۔
  311. ترمذی، السنن، ج5، ص223۔
  312. الکلینی، الکافی، ج2، صص477-478، 522-525، ج3، صص414، 416، ج4، صص67، 155۔
  313. ابن بابویه، الامالی، صص671، 354، 701۔
  314. طبرانی، المعجم الکبیر، ج8، ص169، غزالی، کیمیای سعادت، ج1، صص260-261۔
  315. وہ دیوار تے اس دا نچلا حصہ جس د‏‏ی اک سمت حجر الاسود تے دوسری طرف باب کعبہ واقع اے ؛ دوسرا قول ایہ اے کہ کسی وقت کعبہ دے دو دروازے سن، دوسرا دروازہ موجودہ دروازے دے بالکل روبرو دیوار وچ لگیا ہويا سی جو بعد وچ بند کيتا گیا؛ بعض لوکاں نے ايس‏ے نو‏‏ں ملتزم جانا ا‏‏ے۔
  316. مستجار کعبہ د‏‏ی پشتی دیوار وچ رکن یمانی دے نال والے حصے نو‏‏ں کہیا جاندا اے، جتھو‏ں دیوار کھل گئی تے فاطمہ بنت اسد داخل ہوئیاں تے فیر بند ہوئی تے کعبہ دے اندر امیرالمؤمنین د‏‏ی ولادت ہوئی تے دیوار دا ایہی حصہ دوبارہ کھل گیا تے فاطمہ اپنے فرزند نو‏‏ں لے ک‏ے باہر آئیاں ۔ مستجار مقام پناہ نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔
  317. اشعری قمی، النوادر، ص140۔
  318. الکلینی، الکافی، ج4، صص409-411، 530-532، 551۔
  319. قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ج1، ص293۔
  320. ابن بابویه، الامالی، ص684۔
  321. طوسی، تهذیب الاحکا‏م، ج6، صص35، 108۔
  322. متقی هندی، کنزالعمال، ج12، صص194-222۔
  323. رجوع کرن: کلینی، الکافی، ج2، صص66، 148۔
  324. متقی هندی، کنزالعمال، ج3، ص703۔
  325. ترجمہ: اے میرے معبود! مینو‏ں مخلوقات تو‏ں منقطع ہوک‏ے اپنی ذات تو‏ں اتصال وچ کمال عطا فرما۔
  326. ابن طاؤس، اقبال الاعمال، ج3، صص295، 299۔
  327. رجوع کرن: برقی، المحاسن، ج1، ص35۔
  328. ترمذی، السنن، ج5، صص190-194۔
  329. ابن بابویه، التوحید، ص195۔
  330. رجوع کرن: الکلینی، الکافی، ج3، ص309۔
  331. ابن بابویه، الامامة، ص54۔
  332. رجوع کرن: الصحیفة السجادیة، دعا نمبر 43۔
  333. احمد بن حنبل، المسند، ج3، ص245۔
  334. ابوداوود، السنن، ج1، ص254۔
  335. ابن بابویه، فضائل، ص35۔
  336. رجوع کرن: ابن بابویه، کتاب الخصال، ج2، ص528۔
  337. اوہی مؤلف، معانی الاخبار، ص102۔
  338. رجوع کرن: احمد بن حنبل، المسند، ج2، ص477۔
  339. الکلینی، الکافی، ج2، صص62، 148، 178، 352، 509-510، ج3، ص117، ج8، ص48۔
  340. طبرانی، کتاب الدعاء، ص33۔
  341. متقی هندی، کنزالعمال، ج4، ص314۔
  342. مجلسی، بحارالانوار، ج90، ص357۔
  343. رجوع کرن: الکلینی، الکافی، ج4، ص17۔
  344. ابن فهد حلی، عدّة الداعی، ص120۔
  345. رجوع کرن: امام سجاد(ع)، الصحیفة السجادیة، دعا نمبر 63 تے 64۔
  346. ابن بابویه، علل الشرائع، ج1، ص182۔
  347. کفعمی، جنة الامان الواقیة، صص617-618۔
  348. صنعانی، المصنف، ج2، ص217۔
  349. احمد بن حنبل، المسند، ج6، ص452۔
  350. الکلینی، الکافی، ج2، صص507-508، 510۔
  351. ابن بابویه، ثواب الاعمال، ص145۔
  352. مفید، الارشاد، ج1، ص304۔
  353. نووی، شرح صحیح مسلم، ج5، صص246-249۔
  354. سورہ توبہ، آیت 113-114۔
  355. رجوع کرن: احمد بن حنبل، المسند، ج1، ص99۔
  356. عیاشی، التفسیر، ج2، ص114۔
  357. رجوع کرن: مفید، 1413، ص27۔
  358. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج14، صص65-84۔
  359. امینی، الغدیر، ج8، صص3-29۔
  360. رجوع کرن: الکلینی، الکافی، ج2، صص271، 296۔
  361. رجوع کرن: طوسی، مصباح المجتهد، صص844-845۔
  362. رجوع کرن: برقی، المحاسن، ج1، ص107۔
  363. ترمذی، السنن، ج3، ص317۔
  364. الکلینی، الکافی، ج2، صص334، 448، ج6، ص433۔
  365. طبرانی، المعجم الکبیر، ج19، ص374۔
  366. طبرانی، المعجم الاوسط، ج2، ص99۔
  367. غزالی، کیمیای سعادت، ج1، ص262۔
  368. رجوع کرن: ابن ابی شیبه، المصنف، ج8، ص609۔
  369. الکلینی، الکافی، ج2، صص510-511، ج5، صص77-79۔
  370. حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج2، ص302۔
  371. سورہ جمعه، آیت 10۔
  372. سورہ بقرہ، آیت 282۔
  373. سورہ نساء، آیت 5۔
  374. لیثی واسطی، عیون الحکم والمواعظ، ص151۔
  375. رجوع کرن: ابن ابی شيبه، ج7، ص24۔
  376. احمد بن حنبل، المسند، ج3، ص18، ترمذی، ج5، ص240۔
  377. الکلینی، الکافی، ج2، ص253۔
  378. حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج1، ص494۔
  379. رجوع کرن: حمیری، قرب الاسناد، ص386۔
  380. الکلینی، الکافی، ج2، صص488-490۔
  381. طبرانی، المعجم الاوسط، ج8، ص216۔
  382. فخررازی، شرح اسماء الحسنی، ص84۔
  383. اوہی مؤلف، المطالب العالیة، صص270-271۔
  384. فخررازی، شرح اسماء الحسنی، ص83۔
  385. ابن فهد حلی، عدّة الداعی، ص22۔
  386. فخررازی، شرح اسماء الحسنی، ص83۔
  387. اوہی ماخذ، المطالب العالیة، ج7، ص269۔
  388. علم الهدی، الذخِیرة في علم الکلام، ص605۔
  389. فخررازی، شرح اسماء الحسنی، ص87۔
  390. ابن فهد حلی، عدّة الداعی، ص22۔
  391. غزالی، احیاء علوم الدین (1406ھ‍)، ج4، صص370-373۔
  392. علم الهدی، الذخیرة في علم الکلام، صص605-606۔
  393. طوسی، التبیان، ذیل سورہ حمد، آیت 6۔
  394. رجوع کرن: میرداماد، قبست، صص452-454۔
  395. صدرالدین شیرازی، حکمت متعالیه، سفر3، ج1، صص403-406۔
  396. ابن سینا، التعلیقات، ص48۔
  397. ابن سینا، التعلیقات، صص47-48۔
  398. Regeneration, Alteration and Affectability۔
  399. موجودات د‏‏ی گٹھ بندیاں وچو‏ں اک ایہ اے کہ موجود یا مجرّد (یا Abstracted) اے یا مادّی؛ مادی موجود حرکت، تغیر تے تحول پاندا اے تے مجرد موجود ـ جو مادے تو‏ں مستغنی اے ـ حرکت، تبدیلی تے تحول قبول نئيں کردا۔ مادی موجود زمان تے مکان دا قیدی اے تے مجرد موجود محدود کر دین‏ے والی انہاں دو قیداں تو‏ں آزاد ا‏‏ے۔ مجرد موجودات دے مجموعے نو‏‏ں "عالَمِ امر کہیا جاندا اے ؛ اس عالم وچ ہر موجود صرف اللہ دے ارادے تے امر تو‏ں وجود د‏‏ی ردا زیب تن کردا اے تے اس دے لئی مادی پس منظر تیار ہونے د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی۔
  400. صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة، سفر3، ج1، صص302-303۔
  401. بطور نمونہ رجوع کرن: سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج1، ص119۔
  402. بابا افضل کاشانی، مصنّفات بابا افضل، ص656۔
  403. صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة، سفر3، ج1، ص404۔
  404. رجوع کرن: ابن سینا، التعلیقات، ص48۔
  405. صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة، سفر3، ج1، صص403-404۔
  406. فارابی، دعای عظیم، صص89-91۔
  407. آقابزرگ طهرانی، الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ، ج7، ص202۔
  408. منزوی، فهرست، ج1، صص225-226۔
  409. رجوع کرن: سہروردی، مجموعه مصنفات، ج2، ص260۔
  410. اوہی مصنف، مجموعه مصنفات، ج3، ص108۔
  411. رجوع کرن: قشیری، الرسالۃ القشیریۃ، ص385-386۔
  412. ابونصر سراج، اللمع في التصوف، صص262-263۔
  413. رجوع کرن: قشیری، الرسالۃ القشیریۃ، ص380۔
  414. ابن عطاءالله اسکندری، الحکم العطائیہ، ص120۔
  415. قشیری، الرسالۃ القشیریۃ، ص380۔
  416. ابن عطاءالله اسکندری، الحکم العطائیة، صص123، 131۔
  417. رجوع کرن: قشیری، الرسالۃ القشیریۃ، ص380۔
  418. قشیری، اوہی ماخذ، ص380۔
  419. عزالدین کاشانی، مصباح الهدایة ومفتاح الکفایة، صص326-327۔
  420. قشیری، الرسالۃ القشیریۃ، ص385۔
  421. ابن عربی، الفتوحات المکیة، ج4، ص255، ص177۔
  422. صدرالدین قونیوی، مفتاح الغیب، ص80۔
  423. ابن عربی، الفتوحات المکیة، ج4، ص177۔
  424. صدرالدین قونیوی، اوہی ماخذ، ص80۔
  425. ہور تفصیل دے لئی رجوع کرن: فناری، مصباح الانس، صص561-573۔
  426. رجوع کرن: مولوی، ج1، دفتر2، بیت2506-2507، ج3، دفتر5، بیت773-779۔
  427. سلمی، تفسير السلمي، ص51۔
  428. قشیری، الرسالۃ القشیریۃ، ص382
  429. عطار، تذکرة الاولیاء، ص610۔
  430. مولوی، مثنوی معنوی، ج3، دفتر6، بیت2344۔
  431. مولوی، اوہی ماخذ، ج2، دفتر4، بیت1387-1389۔
  432. ابن عربی، الفتوحات المکیة، ج4، ص477۔
  433. قشیری، الرسالۃ القشیریۃ، ص382۔
  434. صدرالدین قونیوی، اعجاز البیان فی تفسیر امّ القرآن، صص280-281۔
  435. خرگوشی، تهذیب الاسرار، ص404
  436. قشیری، الرسالۃ القشیریۃ، ص385
  437. مولوی، مثنوی معنوی، ج3، دفتر5، بیت493۔
  438. رجوع کرن: ابونصر سراج، کتاب اللُمَع فی التصوف، صص257-263
  439. خرگوشی، تهذیب الاسرار، صص404-409
  440. ابن عطاء الله اسکندری، الحکم العطائیة، صص195-213۔
  441. رجوع کرن: ابوطالب مکی، قوة القلوب في معاملة المحبوب، ج1، صص21-31۔

مآخذ[لکھو]

  • قرآن کریم.
  • آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی لکھتاں الشیعة.
  • ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، 1385-1387ھ ق/1965-1967ع‍، چاپ افست بیروت [بی تا].
  • ابن ابی حاتم، تفسیر قرآن العظیم، چاپ اسعد محمد طیب، صیدا، 1419ھ ق/1999ع
  • ابن ابي شيبة، عبد الله بن محمد العبسي، المصنف، المحقق: أسامة بن إبراهيم بن محمد، الفاروق الحديثة، الطبعة الأولی، القاهرة 1429 ه‍ / 2008 ع
  • ابن اثیر، ابوالسعادات مبارک بن ابی الکرم محمد الجزری، النهایة فی غریب الحدیث تے الاثر.
  • ابن بابویه، علی بن حسین، الامامة تے التبصرة من الحیرة، قم، 1363ھ ش
  • ابن بابویه، محمد بن علی، الامالی، قم، 1417ھ ق
  • اوہی مصنف، التوحید، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم، 1398ھ ق
  • اوہی مصنف، ثواب الاعمال تے عقاب الاعمال، قم، 1368ھ ش
  • اوہی مصنف، علل الشرایع، نجف، 1385-1386ق، چاپ افست قم [بی تا]
  • اوہی مصنف، عیون اخبار رضا علیه‌السلام، قم، 1384ھ ش
  • اوہی مصنف، فضائل الاشهر الثلاثة، چاپ غلامرضا عرفانیان، بیروت، 1412ھ ق/1992ع
  • اوہی مصنف، کتاب الخصال، چاپ علی اکبر غفاری، تهران، 1362ھ ش
  • اوہی مصنف، کتاب من لایحضره الفقیه، چاپ علی اکبر غفاری، تهران، 1392ھ ش
  • اوہی مصنف، کمال الدین تے تمام النعمة، چاپ علی اکبر غفاری، تهران، 1363ھ ش
  • اوہی مصنف، معانی الاخبار، چاپ علی اکبر غفاری، تهران، 1361ھ ش
  • ابن سینا، التعلیقات، چاپ عبدالرحمان بدوی، قم 1404ھ ق
  • ابن طاؤس، الامان من اخطار الاسفار تے الازمان، قم، 1409ھ ق
  • ابن طاؤس، اقبال الاعمال، 1414-1415ھ ق
  • ابن عربی، الفتوحات المکیة، بیروت: دارصادر، [بی تا].
  • ابن عطاءالله اسکندری، الحکم العطائیة، ضمن شرح الحکم العطائیة، از عبدالمجید شرنوبی، دمشق 1417ھ ق/1997ع
  • ابن فارس، معجم مقائیس اللغة۔
  • ابن فهد حلی، عدّة الداعی تے نجاح الساعی، چاپ احمد موحدی قمی، قم: مکتبة الوجدانی، [بی تا].
  • ابن قتیبه، غریب الحدیث، بیروت، 1408ھ ق/1988ع
  • ابن منظور، محمد بن مكرم الافريقى المصرى، لسان العرب۔
  • ابونصر سراج، کتاب اللُمَع فی التصوف، چاپ رینولد الین نیکلسون، لیدن 1914ع
  • ابوداوود، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داوود، قاهره، 1421ھ ق/2000ع
  • ابوطالب مکی، محمد بن علی، قوة القلوب في معاملة المحبوب‌، ناشر: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، بیروت ـ لبنان، 1417ھ ق / 1997ع
  • ابوعبید، غریب الحدیث، حیدرآباد دکن، 1384-1387ھ ق/1964-1967ع
  • ابوهلال عسکری، معجم الفروق اللغویة، الحاوی لکتاب ابی هلال العسکری تے جزءاً من کتاب السید نورالدین الجزائری، قم 1412ھ ق
  • ابن حنبل، احمد، مسند الامام احمد بن حنبیل، بیروت، دارصادر، [بی تا].
  • اشعری قمی، احمد بن محمد، کتاب النوادر، قم، 1408ھ ق
  • امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب تے السنة تے الادب، ج8، بیروت، 1387ھ ق/1967ع
  • بخاری، ادب المفرد، بیروت، 1406ھ ق/1986ع
  • باباافضل کاشانی، محمد بن حسین، مصنّفات، چاپ مجتبی مینوی تے یحیی مهدوی، تهران 1366ھ ش
  • برقی، احمد بن محمد، کتاب المحاسن، چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران، 1330ھ ش
  • بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوارالتنزیل واسرار التأویل (تفسیر البیضاوی)، مصر 1388ھ ق/1968ع‍/ چاپ افست تهران، 1363ھ ش
  • ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی تے هو الجامع الصحیح، ج3 و5، چاپ عبد الرحمن محمد عثمانف بیروت، 1403ھ ق/1983ع
  • جَصاص، احمد بن علی، احکا‏م القرآن، چاپ عبدالسلام محمد علی شاهین، بیروتف 1415ھ ق/1994ع
  • جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة تے صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهرهف 1376ھ ق، چاپ افست، بیروت 1407ھ ق
  • حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی، بیروت 1406ھ ق
  • حر عاملی، وسائل الشیعه.
  • حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم 1413ھ ق
  • خرگوشی، عبدالملک بن محمد، کتاب تهذیب الاسرار، چاپ بسام محمد بارود، ابوظبی 1999ع
  • خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الاثر فی النقص علی الائمة الاثنی عشر، چاپ عبداللطیف حسینی کوه کمری خویی، قم 1401ھ ق
  • خلیل بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی تے ابراهیم سامرائی، قم 1409ھ ق
  • خویی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، بیروت 1395ھ ق/1975ع
  • رامهرمزی، حسن بن عبدالرحمان، المحدث الفاصل بین الروای تے الراعی، چاپ محمد عجاج خطیب، بیروت 1420ھ ق/2000ع
  • زمخشری، تفسیر الکشاف.
  • السلمي، أبو عبد الرحمن محمد بن الحسين بن موسى الأزدي، تفسير السلمي تے هو حقائق التفسير، دار الكتب العلمية، بیروت ـ لبنان 1421ھ ق / 2001ع‍۔
  • سهروردی، یحیی بن حبش، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج1-2، چاپ هانری کوربن، ج3، چاپ سید حسین نصر، تهران 1380ھ ش
  • شوشتري انصاري، امين الواعظين اسدالله بن ابي القاسم، نهج الفصاحة.
  • الصحیفه السجادیه، علی بن حسین(ع)، امام چهارم، چاپ محمدباقر موحدی ابطحی، قم 1411ھ ق
  • صدرالدین شیرازی، (ملاصدرا)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت 1981ع
  • صنعانی، عبدالرزاق بن همام، المصنف، چاپ حبیب الرحمان اعظمی، بیروت 1403ھ ق/1983ع
  • طباطبائی، محمد حسین، المیزان.
  • طبرانی، احمد، کتاب الدعاء، چاپ مصطفیٰ عبدالقادر عطاء، بیروت 1413ھ ق
  • اوہی مصنف، المعجم الاوسط، چاپ ابومعاذ طارق بن عوض الله، [قاهره] 1415-1416ھ ق
  • اوہی مصنف، المعجم الکبیر، چاپ حمدی عبدالمجید سلفی، چاپ افست بیروت 1404ھ ق
  • طبرسی، رضی الدین، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، چاپ محمد حسین اعلمیف بیروت 1392ھ ق/1972ع
  • طبرسی، فضل بن حسن.
  • طبری، ابوجعفر محمد بن جریر بن یزید، جامع البیان عن تاویل آی القرآن یا تفسیر طبری۔
  • طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم 1414ھ ق
  • اوہی مصنف، التبیان فی تفسیر القرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت [بی تا].
  • اوہی مصنف، تهذیب الاحکا‏م، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت 1401ھ ق/1981ع
  • اوہی مصنف، مصباح المجتهد، بیروت 1411ھ ق/1991ع
  • عبدالباقی، محمدفؤاد، المعجم المفهرس للفظاں القرآن الکریم، قاهره 1364ق، چاپ افست تهران [1397ھ].
  • عطار، محمد بن ابراهیم، تذکرة الاولیاء، چاگ محمد استعلامی، تهران 1374ھ ش
  • علم الهدی، علي بن الحسين الموسوي البغدادي المعروف به الشريف المرتضى، الذخيرة في علم الكلام، تحقيق: السيد احمد الحسيني الاشكوري، الناشر: مؤسسة النشر الاسلامي. قم، الطبعة الاولى 1411هـ
  • عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، چاپ هاشم رسولی محلات‏‏ی، قم 1380-1381ھ ش
  • غزالی، محمد بن محمد، احیاء علوم الدین، بیروت ط 1412ھ ق/1992ع‍ تے طبع 1406ھ ق/1986ع
  • اوہی مصنف، کیمیای سعادت، چاپ حسین خدیوجم، تهران 1361ھ ش
  • فارابی، محمد بن محمد، کتاب الملة تے نصوص اخری، چاپ محمسن مهدوی، بیروت 1991ع
  • فخررازی، محمد بن عمر، شرح اسماء الحسنی للرازی تے هو الکتاب المسمی لوامع البینات شرح اسماأ الله تعالی تے الصفات، چاپ طه عبدالرؤوف سعد، قاهره 1396ھ ق/1976ع‍/ چاپ افست تهران 1364ھ ش
  • اوہی مصنف، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، قاهره [بی تا]، چاپ افست تهران [بی تا].
  • اوہی مصنف، المطالب العالیة من العلم الالهی، چاپ احمد حجازی سقا، بیروت 1407ھ ق/1987ع
  • فراهیدی، خلیل بن احمد؛ العین۔
  • فناری، محمد بن حمزه، مصباح الانس، در محمد بن اسحاق صدرالدین قونیوی، مفتاح الغیب، چاپ محمد خواجوی، تهران 1374

ھ ش

  • فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، چاپ حسین اعلمی، اهران 1416ھ ق
  • قشیری، عبدالکریم بن هوازن، الرسالة القشیریة، چاپ عبدالحلیم محمود تے محمود بن شریف، قاهره [بی تا]، چاپ افست قم 1374ھ ش
  • قاضی نعمان، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام تے ذکر الحلال تے الحرام تے القضایا تے الاحکا‏م، چاپ آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره [1963-1965]، چاپ افست [قم، بی‌تا].
  • قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکا‏م القرآن، بیروت 1405ھ ق/1985ع
  • قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، چاپ افست قم [بی تا].
  • کاشانی، عزالدین محمود، مصباح الهدایه تے مفتاح الکفایه، مصحح: جلال‌الدین همایی، ناشر : هما، تهران، 1376ھ ق
  • کفعمی، ابراهیم بن علی، جنة الامان الواقیة تے جنة الایمان الباقیة، المشتهر بالمصباح، بیروت 1403ھ ق/1983ع
  • الکلینی، الکافی.
  • قونیوی، صدرالدین محمد بن اسحاق، اعجاز البیان فی تفسیر امّ القرآن، چاپ جلال الدین آشتیانی، قم 1381ھ ش
  • اوہی مصنف، مفتاح الغیب، چاپ محمد خواجوی، تهران 1374ھ ش
  • لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم والمواعظ، چاپ حسین حسنی بیرجندی، قم1376ھ ش
  • متقی هندی، علی بن حسام الدین، کنزالعمال فی سنن الاقوال تے الافعال، چاپ بکری حیانی تے صفوة سقا، بیروت 1409ھ ق/1989ع
  • مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار.
  • مسلم بن حجاج، الجامع الصحیح، بیروت: دارالفکر، [بی تا].
  • مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، بیروت 1414ھ ق/1993ع
  • مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، چاپ احمد فرید، بیروت 1424ھ ق/2003ع
  • منزوی، علینقی، فهرست کتابخانه اهدایی آقای سید محمد مشکوة به کتابخانه دانشگاه تهران، ج1-2، تهران 1330-1332ھ ش
  • مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی (معروف به مولوی تے مولا‏نا تے رومی)، مثنوی مولوی۔
  • میرداماد، محمدباقر بن محمد، کتاب القبست، چاپ مهدی محقق تے دیگران، تهران 1367ھ ش
  • نسائی، احمد بن علی، کتاب السنن الکبری، چاپ عبدالغفار سلیمان بنداری تے سید کسروی حسن، بیروت 1411ھ ق/1991ع
  • نووی، یحیی بن شرف، صحیح مسلم بشرح النووی، بیروت 1407ھ ق/1987ع
  • نهج البلاغه، علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، چاپ محمد عبده، بیروت [بی تا].

سانچہ:دعائیں سانچہ:خدا شناسی