دریاۓ ستلج

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
Sutlej Valley from Rampur ca. 1857.jpg

دریاۓ ستلج کیلاش پہاڑ چین توں نکلدا اے تے پنجاب وچ دریاۓ سندھ وچ جا ملدا اے

1960ء دی سندھ طاس معاہدے دے تحت اس دریا دے پانی تے ہندستان دا تسلیم کیتا گئیا اے ۔ اس معاہدے دے مگروں ہندستان نے کئی ڈیماں تے بیراجاں دے زریعے اس دا پانی مکمل طور تے روک لیا اے ۔ اس دریا دے پانی نال چڑھدے پنجاب دے صوبےآں پنجاب ، ہریانہ تے راجستھان چ زرعی زمیناں سیراب کیتیاں جاندیاں نیں ۔ دریائے ستلج چ پاکستانی علاقےآں چ پانی ہن صرف ہڑ دی صورت چ ای آوندا اے ، کیونجے بھارت اس دریا نوں فلڈ ریلیز ریور دے طور تے ورتا اے ۔


‘پنجاب’ دا ایہہ ناں ہی اس دے دریاواں صدقہ پیا اے — پنج دریاواں دی دھرتی۔ ایہہ دریا پورے شمالی ہندستان نوں قدرت دا نایاب تحفہ ہن۔ ایہناں دا پورے اتری بھارت تے جغرافیائی، تریخی، تہذیبی، مذہبی، سیاسی تے معاشی پکھوں گوڑہا اثر اے۔ ایہہ سارے شمالی بھارت دی ہی جیون دھارا ہن۔ ایہہ جموں-کشمیر، ہماچل پردیش، ہریانہ، راجستھان، چنڈی گڑھ تے دلی تک دے لوکاں تے کھیتاں دی پیاس بجھاؤندے ہن تے اپنے بجلی پراجیکٹاں راہیں سینکڑے میگاواٹ بجلی وی دندے ہن۔ پر اسیں اپنے دریاواں دی کوئی قدر نہیں پائی۔ پنجاب دے پنجے دریاواں وچوں خاصکر چڑھدے پنجاب لئی ستلج سبھ توں اہم دریا اے، جہڑا پنجے دریاواں وچوں سبھ توں لمبا اے تے دھر مشرق تے دکھن ول وگدا اے۔ اس دی لمبائی قریب 1450 کلومیٹر جاں 900 میل اے۔ ستلج نوں رگوید تے ہور سناتنی گرنتھاں وچ شتودری کیہا گیا اے، مطلب سو شاخاواں والا دریا۔ بعد دے ساہت وچ اس نوں شتدرو کیہا گیا۔ اساطیری گرنتھاں مطابق سرسوتی ندی شتودری وچ ہی ڈگدی سی۔ ایہناں دھرم شاستراں وچ پنجاب نوں سندھو، سرسوتی تے ہاکڑا دریاواں آدی سنے ‘سپت سندھو’ دا ناں دتا گیا اے۔ سکندر دے حملے ویلے تے بعد دیاں یونانی لکھتاں وچ پنجاب نوں پینٹاپوٹامیا مطلب پنج دریاواں دی دھرتی آکھیا گیا اے، جنہاں ستلج نوں زارادراس دا ناں دتا۔ ستلج نے کئی وار اپنے وہن بدلے، ہڑ وی لیاندے پر پنجاب ایہناں راہیں وی پنجاب دی دھرتی نوں زرخیز ہی بنایا۔

جدید اتہاس دی گل کریئے تاں کہندے ہن کہ 1699 دی وساکھی نوں خالصے دا قیام ویلے بنائی گئی کھنڈے دی پاہل لئی ماں صاحب کور نے ستلج دا مٹھا پانی ہی ورتیا سی۔ جدوں انگریزاں نے سارا بھارت جت لیا تاں وی ستلج ہی پنجاب تے انگریزاں درمیان کندھ بن کے کھڑھا رہا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ تے انگریزاں درمیان ستلج نوں سرحد منن بارے دوستی دا اقرارنامہ وی 26 اکتوبر 1831 نوں روپڑ وچ ستلج دے کنڈھے ہی ہویا، جس اتے مہاراجے اتے انگریزاں ولوں ایسٹ انڈیا کمپنی دے گورنر جنرل لارڈ ولیئم بینٹنک نے دستخط کیتے۔

ایہہ تبت وچ کیلاش پربت اتے مانسروور جھیل نیڑے راکشستال جاں راونتال نامی جھیل وچوں نکلدا اے، جس دی سمندری تل توں اچائی قریب 4633 میٹر اے۔ اتھے ستلج دا ناں لینگچین کھمباو مطلب ایلیپھینٹ دریا اے۔ ایہہ کیلاش پربت، تبت دے پٹھار تے ہمالہ پربت نوں چیردا ہویا، سپّ وانگ ول کھاندا چین دی سرحد ٹپّ کے ہماچل پردیش دی کناوار گھاٹی وچ داخل ہندا اے۔ کئی ڈونگھیاں-تنگگھیاں گھاٹیاں وچوں گزردا ننگل نیڑے پنجاب وچ داخل ہندا اے اتے پہلاں شوالک دیاں پہاڑیاں ’چوں وہندا ہویا آخر پنجاب دے کھلھے میداناں وچ پیر دھردا تے ایہناں نوں زرخیز بناؤندا اگے ودھدا اے۔

پنجاب دی حد دے این نال ہماچل پردیش وچ بھاکھڑا وکھے ستلج تے وڈا بھاکھڑا بنھ ماریا گیا اے، جو آزاد بھارت دا پہلا وڈا ڈیم پراجیکٹ سی، جتھوں سینکڑے میگاواٹ بجلی پیدا ہندی اے اتے نہراں نکلدیاں ہن۔ ننگل توں دریا ستلج خالصے دے جم تھاں آنندپور صاحب تے کیرتپور صاحب کولوں لنگدا ہویا روپڑ پجدا اے، جتھے روپڑ بیراج توں اس وچوں ہور نہراں کڈھیاں گئیاں ہن۔ پنجاب وچ ستلج چڑھدے پنجاب دے چار جغرافیائی خطیاں وچوں پہلاں پوادھ تے دوآبے دی، اگانھ دوآبے تے مالوے دیاں اتے پھر مالوے تے ماجھے دیاں حداں طے کردا اے۔ اس دوران ایہہ چٹی ویئیں تے لدھیانہ دے بڈھے نالے، جو کسے ویلے بڈھا دریا وجوں وی جانیا جاندا سی تے ستلج دی ہی اک دھارا اے اتے ہور جلدھاراواں راہیں پنجاب دے شہراں-قصبیاں دا گندہ پانی سمیٹدا ہویا گرو نانک دیوَ دے وروسائے قصبہ سلطان پور لودھی تے دوجے پاسے مکھو نیڑے ہریکے وکھے بیاس دریا نوں اپنے وچ ملا لیندا اے تے پاکستان ول نوں ہو تردا اے۔ سرحد دے این قریب حسینیوالا وچ شہید بھگت سنگھ، راجگرو تے سکھدیو دیاں سمادھاں ستلج دے کنڈھے ہی ہن، کیونکہ انگریز حکومت نے ایہناں انقلابی دیس بھگتاں نوں 23 مارچ، 1931 نوں لاہور سینٹرل جیل وچ چپّ چپیتے شام ویلے پھانسی دے کے اوہناں دیاں دیہاں حسینیوالا لاگے ستلج وچ روڑھ دتیاں سن۔ حسینیوالا بیراج توں وی ستلج وچوں دو نہراں کڈھیاں گئیاں ہن۔ ستلج وچوں انگریز حکومت ویلے وی کئی نہراں کڈھیاں گئیاں سن، جنہاں وچوں راجستھان دے سریگنگانگر علاقے نوں جاندی گنگ نہر وی اہم اے۔

ستلج قریب 105 کلومیٹر تک بھارت-پاکستان دی قومانتری سرحد سرجدا ہویا آخر لیہندے پنجاب دے قصور ضلعے وچ پچھم ول نوں ہو تردا اے اتے مظفرگڑھ ضلعے وچ اچّ شریف نیڑے ایہہ چناب نال مل جاندا اے۔ اس تھاں نوں پنج ند آکھیا جاندا اے، کیونکہ اتھے پنجاب دے پنجے دریا ملدے ہن۔ اک پاسے ستلج نال بیاس دا پانی تے دوجے پاسے جھناں اپنے نال راوی تے جیہلم دا پانی لیاؤندا اے۔ ایسے تھاں نوں امیر خسرو نے اپنی رچنا وچ پنج-آبج آکھیا اے۔ اگانھ پنجاب دے پنجے دریاواں توں بنیا پنج ند دریا قریب ہور 45 میل جاں 72 کلومیٹر دا پینڈا طے کر کے مٹھنکوٹ لاگے سندھو دریا وچ مل جاندا اے۔ سندھو دریا اگانھ صوبہ سندھ وچوں وگدا ہویا پاکستانی بندرگاہ کراچی نیڑے عرب ساگر وچ سمندر وچ سما جاندا اے۔

ساہت تے سبھیاچار دی گل کریئے تاں پنجاب نوں انا کجھ دین والے ستلج نوں پنجابیاں نے کجھ وی نہیں دتا۔ پنجاب اپنے لوک ساہت، گیتاں، کویتاواں کہانیاں، گدھے-بھنگڑے دیاں بولیاں وچ ستلج تے دوجے دریاواں لئی بہتا کجھ نہیں ملدا۔ کجھ شاعراں نے ضرور پنجاب دے دریاواں تے کلام لکھیا اے، جویں پرو۔ موہن سنگھ دیاں کئی کویتاواں وچ جھناں، راوی، سہاں اتے توی دریاواں دا ذکر آؤندا اے۔ اس بارے امرجیت چندن نے ایہہ ٹپنی کیتی اے: ‘‘اسیں ‘دھرتی پنج دریاواں دی’ ‘دھرتی پنج دریاواں دی’ دا کلیان اٹھے پہر ستے دن کردے ہاں۔ پنج دریاواں دے لوک گیت میں کئی سالاں دا لبھدا رہاں، پر کتیوں کوئی دس نہیں پئی۔ سچ نہیں آؤندا کہ دریاواں کنڈھے وسدے لوکاں نے اپنے دریاواں دے گیت نہ جوڑے ہونگے۔ ساڈے ساہت وچ ندی دی شاعری نہ ہون ورگی اے؛ کلا وچ چتر کوئی نہیں۔ لیہندے پنجابی فوٹوگرافراں نے اودھرلے دریاواں دی بڑی ستھری فوٹوکاری کر لیتی اے۔ ‘ساڈے ول’ دا ورقہ خالی اے۔

‘‘کوئی ورلی پنجابی شاعری دریا نال گل کردی اے۔ کئی لوک گیتاں وچ دریا دا ناں غیرمستقل وجوں صرف گیت نوں اگے تورن لئی ورتیا ہندا اے۔ جویں: لنگھ آ جا پتن جھناں دا۔.۔، وگدی سی راوی۔.۔۔ ہرندر سنگھ محبوب واحد شاعر اے، جہنے پنجے دریاواں بارے لمیاں-لمیاں کویتاواں لکھیاں۔ پر اہنے ہر شاعری وچ ایسی الٰہی دھند کھلاری ہوئی اے کہ دریا سیان وچ نہیں آؤندا۔ سبھ کویتاواں اکو دریا دیاں لگدیاں ہن۔’’

ہاں، فلماں والیاں نے ضرور 1964 وچ ‘ستلج دے کنڈھے’ نام والی اک پنجابی رمانٹک فلم بنائی، جس دے ڈائریکٹر ایمّ۔ایمّ۔ بلو مہرا سن اتے اس وچ بلراج ساہنی تے نشی دے مکھ کردار سن۔ پنجابیاں نے انجھ وی ستلج نوں پانی توں تاں خالی کر دتا پر گندگی نال بھرن وچ کوئی قصر نہیں چھڈی۔ ستلج دے جس پانی توں سکھاں لئی پہلا امرت تیار ہویا، اج کئی تھائیں اس پانی نوں پینا تاں دور اس دے نیڑے وی نہیں کھڑھیا جا سکدا۔ اس وچوں انیاں نہراں کڈھن دے بعد وی ستلج-یمنا نہر دے ناں تے اس دے پانی نوں ہور لٹن لئی قانونی لڑائیاں لڑیاں جا رہیاں ہن، سیاستاں کھیڈیاں جا رہیاں ہن۔ پچھلے دنیں ستلج وچ ہزاراں لٹر لاہن روڑھ دتا گیا، جس نال انگنت مچھیاں تے پانی دے ہور جیو مر گئے۔

اج لوڑ اے کہ اسیں قدرت دے اس لاثانی تحفے دی، مطلب پنجاب دے سارے ہی دریاواں دی سنبھال کریئے۔ چھوٹے-چھوٹے وقتی لاہیاں لئی ایہناں نوں پلیت نہ کریئے۔ جے ساڈے دریا قایم ہن، تاں ہی پنجاب، پنجاب اے۔ تاں ہی پنجاب، آباد اے۔