پنجابی دے لہجے

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

پنجاب وچ کسے ویلے براہوی بولی ہندی سی پھر اتھے اک اوکھی بولی سنسکرت بنی اتے پھر لہندے ایشیا وچ مقابلتاً سوکھیاں بولیاں جویں پنجابی، بنگلا، مراٹھی، گجراتی وغیرہ(وکھرے وکھرے خطےآں وچ) بنیاں۔ پنجابی بولن والیاں دا بہت وڈا حصہ پاکستان وچ ہے، جتھوں ایہہ ملتان توں تردی تردی پٹیالے، امبالے، چندی گڑھ، کانگڑے، جموں تک پہنچی۔ ایہناں سارے علاقیاں وچ پنجابی دیاں اڈّ اڈّ ونگیاں ہن پر ایہناں سارے علاقیاں دے عامَ لوک اک دوجے نال گلّ کر سکدے ہن (خاص کر کے ٹکسالی پنجابی دے حوالے نال)۔ 19ویں توں 20ویں صدی وچ تھوڑی تھوڑی سرمایہ داری نال منڈی دا اقتصادی کاروبار ودھیا، اس دے نال سارے لوکاں دا آپس وچ آنا جانا وی ودھیا اتے اس علاقے دے مرکز لہور امرتسر دے ماجھے دی بولی ریڑھ دی ہڈی بنی اتے ٹکسالی پنجابی بولی سجی۔ پنجابی بولی دا حالے ٹکسالیکرن ہو ہی رہا سی کہ ڈوگری جموں دے علاقے وچ تھوڑی بہت ٹکسالیکرن ولّ تر پئی پر کانگڑے والی ڈوگری ہندی ول ٹر پئی۔ پاکستان وچ سرائیکی ناں تھلے پنجابی قوم دے اپنے گھر ملتان توں سندھ والے پاسے سرکن لگّ پئی۔ سرائیکی دا وڈے پنجابی گھر توں سرک جانا کافی مشکل ہی جاپدا اے۔ ادھر بھارتی پنجاب وچ پوادھی اتے باگڑی ناں پوری طرحاں ٹکسالی پنجابی وچ رچیاں ہن اتے ناں ہندی وچ۔ پر ایہہ ہندی نالوں پنجابی ولّ ودھیرے رچت ہو رہیاں ہن کیونکہ پاکستان توں پنجابی ایہناں علاقیاں وچ کافی گنتی وچ آ وسے سن۔ جدوں اج دنیا اک وڈا پنڈ بن رہی اے پنجابی بولن آلے لوک ساری دنیا وچ کھلر گئے ہن پر حالے وی ایہناں دی اکثریت (بہو گنتی) پاکستانی اتے بھارتی پنجاب وچ ہی اے۔ ایہناں دوویں پنجاباں وچ کجھ غیر پنجابی گھٹّ گنتیاں وی ہن جنہاں وچوں کجھ لوک (خاص کر پنڈاں وچ وسدے) پنجابی بولے تے رہتل وچ سموئے جا رہے ہن اتے کجھ اپنی وکھری بولی پہچان بنائی رکھن لئی کوشاں ہن۔ اسے طرحاں بھارت اتے پاکستان دے ہور صوبیاں وچ کافی گنتی وچ پنجابی لوک پنجابی بولی اتے رہتل نال حالی وی جڑے ہوئے ہن۔ لوہڑی بڑے شوق نال مناؤندے ہن اتے خوب پھلے ریوڑیاں کھاندے، لوہڑی بالدے اتے دلے بھٹی دا گیت گاؤندے ہن۔ بھارتی پنجاب دی 2001 وچ کل وسوں 2.42 کروڑ سی اتے پاکستانی پنجاب دی 1997 وچ 7.36 کروڑ۔ کل بھارت، پاکستان اتے باقی دنیاں وچ پنجابی بولن آلےآں دی گنتی 13-14 کروڑ سمجھی جاندی ہے، جہڑی کہ فرانس اتے جرمنی دی ملا کے کلّ آبادی نالوں تھوڑھی گھٹّ اے۔ ہن سوچیا جاوے کہ جیکر ایہہ 14 کروڑ لوک پنجابی وچ پڑھ لکھ جان بھاویں گورمکھی، شاہمکھی جاں کسے ہور مکھی وچ تاں ایہناں پڑھے لکھے پنجابیاں دی تہذیبی بھکھ مٹاؤن لئی کنیاں کتاباں، رسالے، اخباراں، فلماں، سیڈیاں، ڈیویڈیاں بن کے وک سکدیاں ہن۔ ایہہ تاں اک سبھیاچارک انقلاب وی نہیں سگوں آرتھک انقلاب ہی ہو نبڑیگا۔ جیکر اتے جدوں وی اجیہا ہو گیا تاں پنجابی قوم دا دنیا بھر وچ ڈنکا وجنا قدرتی اے۔ بہت خوش امید تاں ایہہ کہنگے کہ اجیہا اج نہیں تاں کلھ ہون ہی والا اے۔ پر ایہہ ہونا لوڑیندا ضرور اے۔ ہیٹھاں پنجابی دیاں کجھ اپ بھاشانواںلہجےآں بارے لکھیا اے:-

ماجھی[لکھو]

'ماجھا' شبد دی مول بنیاد مدھ، یعنی مرکز، وچکارلا جاں درمیانہ اے۔ پنجاب پنج دریاواں دی دھرتی دا ناں اے۔ ایہناں پنج دریاواں وچّ دو دریاواں دا ناں راوی اتے بیاس اے۔ ایہناں دوہاں دریاواں دے وچکارلے علاقے نوں ماجھا کیہا جان لگّ پیا۔ اس مجھلے کھیتر وچّ بولی جان والی بولی دا ناں ماجھی پے گیا۔

علاقہ[لکھو]

ماجھی ہن بھارتی پنجاب اتے پاکستانی پنجاب دے آرپار دیاں سرحداں اتے بولی جاندی ہے۔ بھارتی پنجاب وچّ ماجھی پورے ضلع امرتسر، گورداسپور دیاں دو تحصیلاں-گورداس پور اتے بٹالا وچّ بولی جاندی اے۔ اس توں علاوہ فیروزپور ضلعے دے کجھ علاقےآں وچّ وی ماجھی بولی جاندی اے۔ بیاس دریا دے دوآبے والے پاسے لگدے کھیتراں وچّ ماجھی بولی جاندی اے۔


ماجھی گرائمر[لکھو]

گرائمر پکھوں وی بہتی وکھرتا نہیں اے، جویں ماجھی دا بلارا 'تہاڈا' پڑنانو نوں دھیاڈا، دھیاڈے اتے تہانوں دی تھاں دھیانوں جاں تیانوں بولدے ہن۔ اس طراں ماجھی دے کجھ شبد بالکل نویکلے ہن۔ جویں: وانڈھے، سلونا، رمان، کھڑنا، بھاؤ، بھا، چھاہویلا، لوڈھا ویلا (ترکالاں)، گاڑی (اگے)، جھبدے (چھیتی)، کونا (کہنا)، بڈھی (گھروالی)، یاراں (گیاراں)، حویلی (پسوآں دا واڑا) اتے ٹلی (لیر) وغیرہ کئی شبد ہن، جہڑیاں دوجےآں لہجےآں اتے سٹینڈرڈ پنجابی وچّ نہیں ورتے جاندے۔ ان کیہا، ہتھیں کیتا، اکھیں ڈٹھا، گڈیؤ لتھا/ وغیرہ بنتراں بولن دی رچی اے ۔ اس طراں ماجھی دے فعل ماضي روپ وی دوجیےآں لہجےآں نالوں فرق والے ہن۔ /-ایا/ انت روپ عامَ پنجابی لچھن ہن۔ جویں 'پڑھ' توں 'پڑھیا، 'کر' توں 'کریا وغیرہ پر ایہناں دا دوجا روپ /کیتا، سیتا/وی ورتوں وچّ آؤندا اے۔ ماجھی وچّ عامَ نالوں ودھ اجیہے روپ پرچلت ہن، جویں کہ ڈٹھا، ردھا، دھوتا، گدھا وغیرہ۔ ماجھی وچّ کجھ ہور نویکلے تتّ کریا دے اخیر وچّ جڑویں بولے جاندے ہن۔ جویں کہ آکھیا سو، کی کیتا سو وغیرہ۔

== مالوی لہجہ==..

ملوئی یاں مالوی شبد مالو توں بنیا اے۔ مالو آریہ لوکاں دی اک پرانی ذات سی۔ مہابھارت وچّ مالو لوکراج دا ذکر ہویا اے۔ ملوئی بولی وچّ پرانی ویدک بولی دے کئی شبد ملدے ہن۔ بوہے جاں دروازے دے مطلب والا 'بار' اک اجیہا شبد اے، جو کہ ویدک ویلے وچّ بولیا جاندا سی ۔ کجھ ہور شبد وی ہن، جویں کہ: 'پرارِ' اتے 'سماں'۔ 'پر-پرار' اتے 'اینتکی سماں (ورھا) لگّ گیا' ملوئی وچّ عامَ بولے جاندے ہن۔ ایہناں شبداں دے مطلب رگوید وچّ ملدے ہن۔

علاقہ[لکھو]

ضلع بٹھنڈہ، سنگرور، فریدکوٹ، مکتسر، موگا، لدھیانہ اتے فروزپور دا کجھ حصہ شامل ہے۔ پٹیالے ضلعے دے لہندے حصے وچّ ملوئی بولی جاندی اے ۔ فاضلکا والے گٹھّ توں پار پاکستان والے پاسے دی کجھ سکھ ہندو وسوں ملوئی بولدی اے۔ ملوئی وڈے کھیتر وچّ پھیلی ہون کرکے اس دیاں اگانھ کجھ لگھو-بولیاں ہن۔ بٹھنڈے توں اتلے پاسے دی بولی نوں 'اتاڑ' کیہا جاندا اے اتے فریدکوٹ دے ہیٹھلے والے پاسے دی بولی نوں 'ہٹھاڑ' کہندے ہن۔

ملوئی بولی دی خصوصیات[لکھو]

ملوئی لہجے دیاں اپنیاں کجھ خصیتاں نیں جویں کہ تور نوں ٹور، ہیٹھاں نوں ڈھاہاں ملوئی وچّ بولے جاندے ہن۔ ملوئی وچّ مڈھلا سور لوپ کرن دا رجھان ودھیرے ہے۔ جویں کہ: اناج نوں ناز، اکھنڈ نوں کھنڈ، عدالتاں نوں دالتاں، انند نوں نند، علاج نوں لاج اتے اک ویراں نوں کیراں وغیرہ بولیا جاندا اے۔ ملوئی وچّ عام طور اتے عام لفظاں کجھ بدل کے بولیا جاندا اے ۔ جویں کہ شیر نوں چھیر، چھاتی نوں شاتی، سائیکل نوں شیکل، شتان نوں چھتان، سردی نوں شردی، چھاں نوں ساں، سڑک نوں شڑک، چھتر نوں شتر عامَ بولیا جاندا اے ۔ نالے /و/ نوں /م/ بولن دا رجھان اے۔ جویں: تیویں نوں تیمیں، اویں نوں امے، کویں نوں کمے، جاواںگا نوں جاماگا جاں کھاوانگا نوں کھامانگا وغیرہ۔ ملوئی وچّ انتم اکھر نوں /ۓ/ لاؤن دی بہت عادت ہاے۔ جویں: کیتٔے، گیئے، آکھیئے وغیرہ ۔ /و/ نوں /ب/ عامَ بولیا جاندا اے، جویں: بٹا، بیر، بیہ، باہگرو، بڈھّ وغیرہ۔

گرائمردے پکھ توں ملوئی دا سبھ توں نیاراپن اس دے نرالے پڑناو ہن۔ جویں کہ توں دی تھاں تیں، تہاڈا دی تھاں ٹھوڈا/سوڈا، تہانوں دی تھاں تھونوں/سونوں وغیرہ کئی رپانتر بولے جاندے ہن۔ 'اپنا' نوں 'آودا' ورتیا جاندا اے ۔ کا-کی-کے وی صرف ملوئی وچّ ہی بولے جاندے ہن۔ جویں: جیلے کا کھیت، جیتو کے منڈے، جیت کی بڑی۔ 'بڑی' شبد وی خالص ملوئی ہے، جو کہ عورتاں لئی ورتیا جا رہا اے ۔

٭ کریا روپی شبد جویں کہ جاؤں، کھاؤں، کروں وغیرہ وی ٹکسالی پنجابی توں وکھرے ہن۔ ملوئی کرمنی واچ وی لہندا نال کافی ملدی اے ۔ جویں: 'اےداں نہیں کریدا -کھائیدا جاں پڑھیدا وغیرہ۔

٭ ملوئی شبداولی:

حاضری روٹی، تکھڑ دپیہرا، آتھن-اگن، وڈے تڑکے، نیں جانیئے، بلانئی، جما ای، کھبنی، کیراں، ایمے، اونئی، ایرکی جاں توکی (اس سال)، بگ گیئے، کاس نوں جانیگا، موہرے، ضدن، کدن، لونے، لوے، تھائیں، کھولا، جانے کھانیاں، ویراں وڈھیئے، ڈبڑیئے، دوجک جانیاں وغیرہ۔


دوآبی[لکھو]

پنجاب دے دوآبے دے علاقے دی بولی نوں دوابی کیہا جاندا اے ۔ دوآب جاں دوآبہ شبد پنج+آب دی طرز اتے ہی بنیا اے ۔ دوآبہ (دو-آبہ) دو دریاواں دے وچلے علاقے نوں کیہا جاندا اے ۔ ایویں دوآبی ستلج اتے بیاس دے وچلے علاقے دی بولی لئی روڑھ ہویا شبد اے ۔

علاقے[لکھو]

دوآبی ہوشیارپور، جالندھر اتے کپورتھلہ ضلعیاں وچّ بولی جاندی اے ۔

دوآبی بولی دی خصوصیت[لکھو]

دوابی وچّ /و/ اتے /ب/ اکھر انتر-وٹاندرا کردیے ہن، بھاوَ 'وچّ' اتے 'بچّ' دووے بولیدے ہن۔ پر ودھیرے رجھان /ب/ دی اے ۔ شبداں دے وچکار جاں انت اتے /و/ نوں جتھے ملوئی وچّ /م/ بولیا جاندا اے ، جویں امیں، کمیں، تمیں وغیرہ، اتھے دوآبی وچّ وکھرے شبد ہی پرچلت ہن۔ جویں: اداں، کداں، اتے جداں وغیرہ۔ ماجھی دے الٹ پر ملوئی وانگ دوآبی وچّ وی شبداں وچّ وچکارلے جاں انتر /ر/ نوں لوپ کرن دا رجھان اے ۔ جویں پوتا، دھوتا، داتی، پتّ، سوت وغیرہ ماجھی وچّ پوترا، دوتھرا، داتری، پتر، سوتر ہن۔

دوآبی گرائمر بنتر ملوئی نال کافی ملدی اے ۔ فعل ماضی دی /سی/ نوں ملوئی وانگ ہی دوآبی وچّ ، سیگے، سیگی اتے سیگیاں وانگ ورتیا جاندا اے ۔ کجھ بول دوابی دیے وکھرے ہن۔ جویں کہ "میتھوں کم کر نہیں ہندا، فون کٹّ نہیں ہندا، جاں کھا نہیں ہندا" وغیرہ پنجابی دی کسے لہجے وج نئیں ہن ۔ اوہ گئے اوئے آ - اوہ گئے ہوئے ہن اوہ گئے ائی آ- اوہ گئی ہوئی اے ۔ ساریاں آئیاں آں - ساریاں آئیاں ہوئیاں ہن۔

دوآبی نویکلی شبداولی[لکھو]

گبھے (درمیان)، گھے-پے (گھیؤ، پیو)، جنیت (جنّ)، پھیرے ، بیبی (ماں)، بھاجی (بھرا)، بھاپا، بھائیا وغیرہ

پوادھی لہجہ[لکھو]

پوادھ دی جڑ سنسکرت شبد "پوروَ اردھ" توں اے، جس دا مطلب اے 'چڑھدے والے پاسے دا ادھا حصہ' بھاوَ کہ پنجاب دا ادھ۔ پوادھ دے لوکاں نوں 'پوادھیئے' اتے پوادھ دی بولی نوں پوادھی کیہا جاندا اے ۔

علاقے[لکھو]

ضلع روپڑ، پٹیالے دا چڑھدا حصہ، ضلع سنگرور دے ملیرکوٹلا دا علاقہ، ستلج دے نال لگدی ضلع لدھیانے دی گٹھّ، امبالے دا تھانا صدر والا پاسہ اتے ضلع جیند دے کجھ پنڈ۔

بولی خصوصیت[لکھو]

پنجابی دیے باقی لہجےآں وانگ پوادھی وچّ وی سر موجود اے ۔ پوادھی دی نیویں سر دی ورتوں ماجھی دی طرحاں اے اتے اچی سر دی ورتوں ملوئی دی طرحاں اے ۔ پدھری جاں سانویں سر تناں وچّ اکو جہی اے ۔ پوادھی وچّ انتلا /ہ/ نہیں بولیا جاندا اے اتے /ن/ اتے /نج/ دی ورتوں وی نہیں ہندی اے ۔ شبد /ش/ وی نہیں اے ، صرف دنتی /س/ اے ۔ /و/ توں /ب/ اتے /م/ وچّ روپ فرق ملوئی نالوں ودھ اے ۔ وچلا /و/ اکثر /م/ وچّ بدلدا اے ۔ جویں: سبیرا (سویرا)، سمبار کے (سنوار کے)، کاما رولی، کیماں (کنواں)، جامانگا، ایمے، سمگا (سگواں)، سرناما، جمائی، اتے تیمی وغیرہ ۔ پوادھی وچّ بانگرو (ہریانوی) دے اثر ہیٹھ کجھ شبداں دے ملدا اے ۔ جویں: کھونوں (کھنو)، جھول (جھلّ)، اوسارُ، اوہاں، ایہاں (اوتھے، اتھے) وغیرہ ۔ پوادھی دے اک پاسے ملوئی اتے دوجے پاسے بانگرو ہندی اے ۔ پوادھی وچّ ہمانوں/مھانوں پڑنانو اے ۔ ہم/ہمیں (اسیں، تھم/تھمے (توں، تسیں)، مھارے/تھارے (ساڈے، تہاڈے)، تھانوں (تینوں)، ایو (ایہہ)، ساتوں (ساتھوں) وغیرہ پڑنانو شامل ہن۔ پوادھی دے تعلق ظاہر کرن آلے لفظ وی خاص ہن، جو کہ ہور پنجابی لہجےآں توں وکھرے ہن۔ جویں کہ: گیل (نال)، لوے (نیڑے)، کنیؤ (پاسیو)، اوڑی (طرف)۔ کجھ دسن پچھن آلے لفظ وی وکھرے ہن۔ جویں کہ: کاس ماں (کس وچّ)، کاتے (کس کرکے)، ککا (کس کا)، جاس نوں (جس نوں)، پر (اتے)، کنوں (کس نوں)، کھینوں (کنھاں نوں) وغیرہ۔

پوادھی لہجے چ اب (ہن)، ابکے (ایتکاں)، اکن، ایکن، اوگل (ادوں) کوگل (کدوں)، جوگل (جدوں)، توگل (تدوں) وغیرہ ورتے جاندے ہن۔

پوادھی چ فعل ماضی وی وکھرا اے جویں: گیا تی، گئے تے، گیا تا، گئیاں تیاں آدی۔ کئی پوادھی اکاکیاں وچّ تھی، تھا، تھیاں، اتے تھے وی بولدے ہن۔ جاہا (جاندا اے)، کھاہا (کھاندا اے)، دیہا (دندا اے)۔

پوادھی وچّ فعل مستقبل لئی /-گ/ اتے /-ایں/ ورتے جاندے ہن۔ "جیلا کھیت باہیگا" جاں "جیلا کھیت نہ باہے" وغیرہ ۔

مثالاں[لکھو]

  • رے بنتا توں کتھے جاہاں؟
  • کتے بی نی۔
  • توں جھوٹھ کد تے بولن لگ گیا؟
  • کیوں اس ماں جھوٹھ کی کیڑھی بات اے۔

پوادھی نویکلی شبداولی[لکھو]

گورو (ڈنگر)، چتولیاں (نواں جمیا بچہ)، سنگھ جی (سہرا)، گنٹھ/گٹھّ (گنڈھ)، چھوکڑی (کڑی)، مھینس (مجھّ)، گھرڑ (ادھرڑکی لسی)، چاسنی (کڑاہی)، گیں (گاؤ)، اگن-آتھن (سویر-شامر)، کچرا (خربوزہ)، بانسن (بھانڈا)، بھتّ (چول)، بیائی (سوئی مجھّ)، اتے تھوڑ (ستھان)

ہور پڑھو[لکھو]



پنجابی دے لہجے
ماجی ہندکو ملتانی مالوی پودھی دوآبی پوٹھوہاری ڈوگری گوجری کانگڑی گھیبی چھاچھی دھنی پہاڑی ڈیری ریاستی جانگلی کوہاٹی جندالی شاہ پوری