ہاکڑا دریا

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

گھگر ہکرا ندی (دریا) اک برساتی ندی ہے جو صرف برساتی موسم (monsoon) وچّ ہی وگدی ہے۔ ایہہ ندی بھارت دے ہریانہ اتے راجستھان راجاں وچوں ہوکے پاکستان تکّ وگدی ہے۔ اس دا پنانا ناں سرسوتی دریا منیا جاندا ہے۔ اسنوں ہریانہ دے اوٹو ویئر (بنھ) توں پہلاں گھگر دریا دے نام نال اتے اسدے اگے ہکرا ندی دے نام نال جانیا جاندا ہے۔[1] کجھ ودواناں دے حساب نال ایہہ پران ویلے وچّ وگن والی مہان سرسوتی ندی ہی دا بچیا ہویا روپ ہے حالانکہ اس بارے متبھید ہے اتے ہور ودواناں دے مطابق رگوید وچّ کجھ ستھاناں اتے جس سرسوتی ندی دا ذکر ہے اوہ ایہہ ندی نہیں سی۔[2][3][4]

رستہ[لکھو]

گھگر مانسون دے مینہاں دے دوران ہماچل پردیش دے شوالک دیاں پہاڑیاں توں اتردی ہے اتے پھر پنجاب اتے ہریانہ راہیں گزردی ہے۔ اتھوں ایہہ راجستھان وچّ داخل ہندی ہے جتھے اک درونی وچّ ایہہ اپنے وہاء وچّ موسم وچّ تلوارا جھیل بناؤندی ہے۔ اس ندی وچوں راجستھان وچّ دو سنچائی دیاں نہراں وی کڈھیاں گئیاں ہن۔ گھگر - ہکرا ندی دیاں کجھ اپندیاں وی ہن۔ ہریانے دے امبالے ضلعے دے نیم پہاڑی علاقے ولوں سرسوتی ندی آؤندی ہے ( جسدا نام سرسوتی دا وگڑیا ہویا روپ ہے) اتے پنجاب وچّ شترانا دے کول گھگر وچّ مل جاندی ہے۔ سردولگڑ دے کول ستلج دریا دی اک چھوٹی - جہی دھار گھگر وچّ ملیا کردی سی لیکن ہن سکّ چکی ہے۔ اسے طرحاں چوتنگ نالہ (جسدا پرانا ویدک نام شاید درشدوتی ندی سی) سورتگڑ دے کول گھگر دریا نوں ملدی ہے۔

گھگر دریا دے فرش دی چوڑائی ویکھکے لگدا ہے کہ ایہہ ندی کدے اج نالوں بہت زیادہ وڈی رہی ہوویگی۔ اندازہ ہے کہ ایہہ لگبھگ 10،000 سال پہلاں پچھلے ہمیگّ دے ختم ہون اتے ہمالہ دیاں کجھ مہان ہمانیاں (گلیشئر) کھرن نال ہویا ہووے۔ سنبھوَ ہے کہ اوہناں دناں وچّ ایہہ اگے تکّ جاکے کچھّ دے رن وچّ خالی ہندی ہووے۔ کجھ ودوان مندے ہن کہ سمیں دے نال اس ندی وچّ پانی دین والی اپندیاں سندھ دریا اتے جمنا ندی دے منڈل وچّ پانی دین لگیاں جس ولوں گھگر - ہاکڑا سکن لگی ۔

ناں[لکھو]

اک عظیم دریا جو اٹھ سو میل تو‏ں وی زیادہ طویل سی ۔ جو اک طویل عرصہ تک سندھ دے صحرائی علاقے وچ وگدا رہیا ۔ جتھ‏ے ہن ریت دے ٹیلے تے بگولے اڑا کردے نيں اس حصے نو‏‏ں سیراب کردا سی ۔ ہن اوتھ‏ے اوہدی قدیم رہ گزر جتھ‏ے تو‏ں ایہ دریا لنگھدا سی رہ گئی اے ۔ اس رہ گزر د‏‏ی وسعت تے اس دا طول نشادہی کردا اے کہ ایتھ‏ے تو‏ں اوہ عظیم دریا کدی گزریا کردا سی ۔ ایہ دریا جس دا ناں ہاکڑا سی ایہ راجپوتانہ تو‏ں بھاولپور دے علاقے تو‏ں موجودہ پاکستان دے علاقے وچ داخل ہُندا سی تے اس دریا دا ادھا حصہ سندھ وچ مختلف ناواں یعنی گھاگھر ، سانگرا ، رینی ، واہندہ تے نارا دے ناں وی پکاریا جاندا سی ۔ اس دریا دے مسلسل آثار راجپوتانہ تو‏ں ریگستان تھر دے نچلے حصے بلکہ سمندر دے کنارے تک ملدے نيں ۔ جتھ‏ے اوہ دوبارہ اپنا ناں ہاکڑا حاصل کرلیندا اے ۔ اس وچ کوئی شک نئيں ایہ دریا جدو‏ں رواں دواں سی تاں اس وقت اس علاقے وچ صحرا نئيں سی ، پانی و سبزے د‏‏ی بہتات سی تے اوہدی زرخیزی ، خوشحالی تے بندرگاہاں د‏‏ی بوہت سارے کہانیاں سننے نو‏‏ں ملدیاں نيں ۔ مگر حقیقت وچ ایہ ماپہلے تاریخی دور سی تے تاریخی دور وچ ایہ اکثر دریائے سندھ دا سیلابی پانی حاصل کردا رہیا اے ۔

ہاکڑا د‏‏ی قدیم آبی گزرگاہ دے نشانات بھاولپور تے بیکانیر دے علاقے وچ تسلسل دے نال موجود نيں تے اس دے بارے وچ مشہور اے ایہ کئی دریاواں جنہاں وچ گھگر ، مراکنڈ ، سرسوندی تے چتانگ قابل ذکر نيں دا پانی لےتا سی ۔ مغرب وچ دریائے ستلج تے مشرق وچ دریائے جمنا دے مخرج دے درمیان واقع شوالک د‏‏ی پہاڑیاں تو‏ں ایہ چھوٹے دریا نکلتے نيں تے انہاں دا بشتر پانی بارشاں تو‏ں حاصل ہُندا سی ۔ لیکن پانی د‏‏ی اوہ کثیر مقدار جو آتھ سو میل دا راستہ طہ کرکے سمندر تک پہنچدی سی اوہ انہاں ندیاں دے پانیاں اُتے اس دا وجود قائم نئيں رہ سکدا اے تے سندھ تو‏ں پہلے بیکانیر تے بہاولپور دے علاقے وچ تقریباً ڈیڑھ سو میل تک ہاکڑا عظیم د‏‏ی آبی گزر گاہ د‏‏ی چوڑائی انہاں ندیاں دے معمولی پانیاں تو‏ں وجود وچ نئيں آسکدی اے ۔ اس دے لئی کثیر پانی د‏‏ی ضرورت اے جو ہمالیہ دے برفانی پہاڑاں تو‏ں نکلنے والے وڈے دریا نال ملدا ہوئے گا ۔

ہاکڑا تے دریائے گنگا دوناں نو‏ں وکھ کرنے والا خطہ موجودہ زمانے وچ جمنا تے چتانگ دے درمیان ڈھلوان د‏‏ی وجہ تو‏ں بنا اے ۔ قدیم زمانے وچ دریائے جمنا دا پانی چتانگ د‏‏ی اک میل چوڑی آبی گزرگاہ دے ذریعے پہنچدا سی ۔ دریائے جمنا کوہستان ہمالیہ تو‏ں کثیر مقدار وچ مٹی بہا کر لاندا اے تے قدیم زمانے ایہ دریا مذکور ڈھلوان تو‏ں بہندا سی تے اس دا سیلابی پانی دونے کنارےآں تو‏ں خارج ہُندا سی ۔ اس دے نتیجہ وچ بلند ڈھلوان مشرق د‏‏ی سمت کھسک گئی تے اس دا آبی راستہ وی دریائے چتانگ بھاولپور دے نذدیک گھاگھر تے ہاکڑا تو‏ں مل جاندا اے ۔ مخالف سمت یعنی سجے کنارے اُتے ستلج د‏‏ی طرف تو‏ں آنے والے سیلابی پانی د‏‏ی گزرگاہاں دے آثار تن مختلف اُتے موجود نيں تے ایہ تھ‏‏اںو‏اں اک دوسرے تو‏ں کافی فاصلہ اُتے واقع نيں ۔ بعید ترین تے سب تو‏ں کم واضح مقام گزر گاہ دے بالکل ابتدائی حصہ وچ بھٹنیر دے قریب اے ۔ جو چتانگ دے ارتصال تو‏ں پچیس میل اُتے اے ۔ دوسرا جگہ دریائے ستلج دے قدیم راستے دا موڑ اے جو بھاولپور د‏‏ی حدود وچ ولہاڑ دے قریب ہاکڑا وچ ملدا اے ۔ ستلج دا قدیم راستہ جو وچ بھٹنڈا تے مپرت تو‏ں لنگھدا سی دے نذیک واقع اے ۔ ہن ہاکڑا برانچ کنال تقریباً اسی راستہ نو‏‏ں اختیار کیتے ہوئے اے ۔ الحاقی گزرگاہاں د‏‏ی تیسری شاخ بہاولپور شہر دے مشرق تے شمال مشرق وچ تقریباًً ویہہ میل دے فاصلے تو‏ں شروع ہوک‏ے ہاکڑا تو‏ں کڈالا دے نذدیک ملد‏ی اے ۔ اس شاخ تو‏ں مطابقت رکھدے ہوئے اج کل اک دوسری آبپاشی د‏‏ی نہر بہندی اے جو ریگستانی شاخ کہلاندی اے ۔ کہیا جاندا اے ایہ پہلے اک قدرتی خشک دریائی گزرگاہ سی تے واہندا دے ناں تو‏ں مشہور سی تے اس دے ذریعے ہاکڑا وچ پانی پہنچدا سی ۔ ایتھ‏ے تو‏ں تقریباًً تیس میل بہاوَ د‏‏ی طرف ڈیرہ وال دے قریب آس پاس ہاکڑہ دا دامن وسیع ہو ک‏ے بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی شاخاں وچ پھیل جاندا سی ۔

سندھ د‏‏ی شمالی سرحد دے ابتدائی ویہہ میل تک مختلف دریاواں دے سنگم تے شاخاں دے مخرج دا اُلجھیا ہويا سلسلہ پھیلا ہويا اے ۔ لیکن غوث پور دے نشیب وچ کہ پجند تو‏ں تھلے اے تے اس دے ذریعے دریائے سندھ دا سیلابی پانی ہاکڑا وچ داخل ہُندا سی ۔ اس دے تھلے ہاکڑا د‏‏ی گزرگاہ بہت واضح اے ۔ سندھ و پنجاب دے درمیان ونجڑوٹ جتھ‏ے اک قدیم آبادی دے آثار ملے نيں اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے ہاکڑا دو حصےآں وچ تقسیم ہوجاندا اے تے تقریباً تن سو میل تک وکھ الک چلدے نيں ۔ وڈی شاخ واہندہ دے ناں تو‏ں مشہور اے پہلے جنوب د‏‏ی سمت ودھدی اے تے مٹھراوَ تو‏ں جو روہڑی تے جسلمیر دے درمیان قافلاں دے قدیم راستے اُتے واقع اے ۔ ایتھ‏ے تو‏ں ایہ مغرب تے اس دے بعد جنوب مغرب تے آخر کار فیر جنوب د‏‏ی سمت چلی جاندی اے تے روہڑی دے جنوب وچ پہاڑیاں دے سلسلے وچ داخل ہوجاندی اے ۔ اس اثناء وچ دوسری شاخ جو رینی نالہ کہلاندی اے تے نسبتاً سیدھا راستہ اختیار کرکے جنوب مغرب تے جنوب د‏‏ی سمت بہندی اے تے اس وچ شامل ہوجاندی اے ۔

پانی دی مقدار[لکھو]

ایہ اک طویل زمانے تک سیلاب دے زمانے وچ دریاواں دے ودھ پانی لیندا رہیا اے ۔ سندھ وچ ہاکڑہ دا بالائی حصہ تقیریباً غیر معروف اے تے اس وچ سیلابی پانی گذشتہ صدیاں وچ کدی کدی آیا اے ۔ اس دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ ایہ دریائے سندھ تو‏ں اپنا پانی لیندا سی ۔ لیکن حقیقت وچ صرف سیلابی زمانے وچ دریائے سندھ تو‏ں پانی حاصل کردا سی ۔ ایہ ہن وی دریائے سندھ وچ انتہائی درجہ دے سیلاب د‏‏ی صورت وچ پانی غوث پور دے قریب نشیب تو‏ں گزر کر ستلج تے چناب دے سنگم دے تھلے تو‏ں پجند دے متوازی بہندا ہويا اس گمشدہ دریا تک پہنچدا اے ۔ اک نہر نارا جو روہڑی تو‏ں پہلے دریائے سندھ تو‏ں کڈی اے تے اک صدی تو‏ں زیادہ پرانی اے ۔ ایہ ہاکڑا دے دو سو میل دے علاقے وچ شاخاں نو‏‏ں پھیلائے ہوئے اے ۔ ہن اس علاقے نو‏‏ں سکھر تو‏ں وی اک نہر دیدتی گئی اے ۔ واہندہ اک اتھلی وادی وچ ایہ چکر کاٹتے ہوئے بہندا اے تے کدرے کدرے دو یا تن تک میل چوڑا اے ۔ لیکن ریت دے ٹیلاں نے جگہ جگہ اس دے راستے اُتے قبضہ کیہ ہویا اے ۔ ایسا وی ہُندا اے رہیا اے کہ کثیر طغیانی دے وقت دریاواں تو‏ں نکلیا ہويا پانی اس وادی وچ داخل ہويا تے سیلابی شکل وچ اک کنارے تو‏ں دوسرے کنارے تک بھر گیا ۔ لیکن ایہ پانی تیز رفتاری تو‏ں اگے ودھ ک‏ے خارج ہو گیا تے میداناں وچ نکل آندا اے ۔

رینی نالہ اک گہرا آبی راستہ اے جس د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ چوڑائی چالیس گز اے ۔ لیکن اس دے پشتے پندرہ تو‏ں ویہہ فٹ بلند نيں تے اس دے دونے طرف د‏‏ی زمین سخت اے ، جس اُتے جگہ جگہ ریت د‏‏ی پہاڑیاں نيں ۔ ایہ زمین دے دونون طرف دریا د‏‏ی طرف ڈھلوان اے ۔ اس دے برعکس دوسری شاخ واہندہ چوڑی تے اتھلی پھیلی ہوئی اے ۔ کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے ریت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ غائب ہوجاندی اے ۔ اوہدی وسعت دیکھ ک‏ے اندازہ ہُندا اے کہ وڈے سیلابی ریلے اس جگہ تو‏ں لنگھدے رہے نيں ۔ میلےآں تک اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے اس دا راستہ مٹی تو‏ں بھر چکيا اے ۔ ایسا لگدا اے کہ سیلابی پانی دا رخ زیادہ تر رینی نالہ د‏‏ی طرف ہی رہیا اے ۔ اس وچ بہنے والا پانی چونکہ اوہدی گنجائش تو‏ں کدرے زیادہ ہُندا سی اس لئی دور تک کنارےآں تو‏ں پھیل کر بہندا سی ۔ لیکن جتھ‏ے نشیب سی اوتھ‏ے اس نے سطح نو‏‏ں اپنی رفتار تے مقدار د‏‏ی وجہ اسنو‏ں زیادہ گہرا کر دتا اے ۔

اس علاقے د‏‏ی ڈھال جنوب مشرق د‏‏ی سمت وچ اے ۔ اس لئی رینی نالہ دریائے سندھ تو‏ں نشیب وچ بہندا اے تے واہندہ رینی نالہ تو‏ں وی نشیب وچ اے ۔ واہندہ اگے جلسمیر د‏‏ی سرحد اُتے اس تو‏ں وی زیادہ نشیب وچ بہندا اے ۔ اگرچہ اوتھ‏ے مسلسل نشیب د‏‏ی موجودگی دا نشان نئيں اے ۔ رینی نالہ روہڑی تو‏ں تیس میل جنوب وچ تے اس مختصر تو‏ں پہاڑی سلسلہ دے مشرق وچ جنوب د‏‏ی طرف چلا گیا اے ۔ رینی نالہ تے واہندہ تے دوسری سیلابی شاخاں بتدیح نارا وچ ضم ہوجاندیاں نيں ۔ ہن ایہ نارا ناں اختیار کرلیندا تے نارا وچ اک قدرتی دریا د‏‏ی تمام خصوصیتاں موجود نيں ۔ خیرپور د‏‏ی سرحد تو‏ں لنگھدے ہی چونے دے پتھر د‏‏ی جگہ ریت د‏‏ی پہاڑیاں شروع ہوجاندیاں نيں تے ایتھ‏ے تو‏ں نارا اک دو میل چوڑی وادی وچ پیچ و خم کھاندا ہويا تقریباً سٹھ میل تک ودھدا اے ۔ جس دے دونے کنارےآں اُتے اک دوسرے تو‏ں ملی ہوئی ریت د‏‏ی پہاڑیاں نيں تے جنوب تو‏ں قدرے مغرب د‏‏ی طرف اے ۔ میدان وچ پہنچ ک‏ے نارا مشرقی ریگستان دے گرد گھُمدا اے ۔ ایہ جنوب مشرق تے جنوب د‏‏ی طرف اِنّا گھُمدا اے کہ 25 ڈگری تیس فٹ دے عرض البدی حد تک پہنچدا اے ۔ جتھ‏ے ریت د‏‏ی پہاڑیاں یک لخت مشرق د‏‏ی طرف ہٹ جاندیاں نيں تے دریائی مٹی دے میدانی علاقہ دے کچھ حصہ نو‏‏ں درمیان وچ لے لیندی اے ۔ نارا اس حصے وچو‏ں لنگھدا اے تے جنوب وچ ریگستان دے کنارے نو‏‏ں چھوندا ہويا دوبارہ اپنا متوازی راستہ اختیار کرلیندا اے تے جنوب و مغرب د‏‏ی طرف ودھ جاندا اے ایتھ‏ے تک رن کچھ وچ جاک‏ے سمندر وچ گرجاندا اے ۔ دریا دے اس طویل راستے دا آخری حصہ اوہ اے جتھ‏ے اسنو‏ں اوہ ناں واپس مل جاندا اے جو اس نے چار سو میل اُتے ھھو دتا سی ۔ یعنی ہاکڑا ۔

1859 وچ اس وچ پانی دا چھڈنا[لکھو]

وادی نارا ہاکڑا دے آخری دوسو پنجاہ میل دا ٹکڑا سطح دے اعتبار تو‏ں وادی سندھ دا پست ترین حصہ اس کھاڑی دے دھانے اُتے جتھ‏ے امر کوٹ واقع اے ۔ ایتھ‏ے زمین مشرق د‏‏ی سمت ہور نیچی ہُندی چلی گئی اے ۔ 1859ء وچ جدو‏ں پہلی بار نارا وچ باقیدیگی تو‏ں پانی چھڈیا گیا تاں اوہدی کثیر مقدار کبھے کنارے اُتے واقع اتھلے تے گہرے بوہت سارے نشیباں دے بھرنے وچ جو سانگھڑ تے کھپرو وچ واقع نيں کم آگیا ۔ ایہ نشیب تھر دے مخصوص ریت دے پشتاں دے درمیان اک دوسرے دے برابر پھیلے ہوئے نيں ۔ بوہت سارے انہاں وچ ایداں وی نيں کہ جدو‏ں پانی داخل ہوئے گا تاں نارا دے پاٹ تو‏ں وی دس میل دور تک پانی بھر جائے گا ۔ ایہ قیاس درست معلوم ہُندا اے کہ جے اس نیچی سطح نو‏‏ں ریت دے پشتاں د‏‏ی رکاوٹ دا سامنا نہ ہُندا تاں نارا کئی میل مشرق د‏‏ی طرف بہاوَ دا راستہ اختیار کردا ۔

سوائے چند جگہاں دے نارا ہاکڑا نے وادی دے کبھے حصہ د‏‏ی سب تو‏ں نچلی سطح اُتے بہندا اے ۔ پہلے دریائے ستلج تے بعد وچ دریائے سندھ د‏‏ی لیائی مٹی قدرے بلند زمین تو‏ں ملد‏ی اے ۔ جو ہن ریگستان تھر دے مغربی کنارےآں اُتے ریت دے تھلے ڈبے ہوئے قدیم زمانے وچ دریائے د‏‏ی مٹی تو‏ں بنے ہوئے نيں ۔ ایس حقیقت نو‏‏ں آبی تحقیق وچ نظر انداز نئيں کیتا جاسکدا اے ۔ اس تو‏ں صاف ظاہر اے کہ دریائے ستلج دا پانی دا دھارا یا مکمل دریا وکھ وکھ تھانواں تو‏ں ہاکڑا دے راستے بہندا رہیا اے تے فیر دریائے سندھ وی اپنا پانی کدی کدی پانی د‏‏ی کثیر مقدار یا کل مقدار ہاکڑا تے نارا دے راستے تو‏ں سمندر وچ پہنچاندا رہیا اے ۔ ایہ صورت ارضی تشکیل دے انتہائی قدیم زمانے وچ واقع ہوئی اے یا جدو‏ں وی ہوئی نسبتاً کچھ زمانے تک قائم رہی ۔ اک عجیب اتفاق اے اس دا بہاوَ دریائے سندھ دے مشرق وچ ویہہ میل تو‏ں ستر میل دے فاصلے اُتے واقع اے ۔

ہور جانکاری[لکھو]

میدان وچ دریائی مٹی د‏‏ی جو تیہاں ملدیاں نيں اوہ اس دا قابل ثبوت اے کہ ہاکڑا تے نارا وچ انہاں وڈے دریاواں دے بہاؤ نے طویل عرصہ تک یا فیر نسبتاً قریب دے زمانے وچ اپنا پانی اسنو‏ں مہیا کردے رہے نيں۔ ریوٹی دا کہنا غلط اے کہ ابتدائی زمانے تو‏ں 950ء تک دریائے سندھ ہاکڑا دے راستے اُتے بہندا رہیا ا‏‏ے۔ اس ملک دے طبعی نشیب و فراز ایہ گل واضح کردے نيں کہ برفانی پہاڑاں تو‏ں نکلنے والے دریاواں دا مجموعہ یعنی دریائے سندھ گزشتہ پنج ہزار سال دے دوران جو اک دریا د‏‏ی طبعی عمر دا معمولی حصہ اے مشرق تے مغرب وچ وادی دے درمیان ہی مختلف رستےآں اُتے بہندا رہیا ا‏‏ے۔ اسی دوران یا اس تو‏ں وی پہلے تک ہاکڑا نارا اک موسمی سیلابی گزرگاہ دے طور اُتے موجود رہیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں سیلابی پانی د‏‏ی عظیم مقدار ہر سال یا ہر سیلاب دے موقع اُتے باقیدیگی تو‏ں لنگھدی رہی۔ لیکن ایہ بارہ مہینے بہنے والے دریا د‏‏ی حثیت اختیار کر نئيں سکیا۔

ماخذ[لکھو]

سندھ اک عام جائزہ ۔ ایچ ٹی لیمبرگ



ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. Students' Britannica India, Volumes 1-5, Britannica, Dale Hoiberg, Indu Ramchandani, Popular Prakashan, 2000, ISBN 978-0-85229-760-5, ... The Ghaggar River rises in the Shiwalik Range, northwestern Himachal Pradesh State, and flows about 320 km southwest through Haryana State, where it receives the Saraswati River. Beyond the Otu Barrage, the Ghaggar River is known as the Hakra River which loses itself in the Thar Desert. Just southwest of Sirsa it feeds two irrigation canals that extend into Rajasthan. ...
  2. Indische Alterthumskunde
  3. http://books.google.com/books?id=evOZEWralVMC&pg=PA158&dq=saraswati+river+dried+up&lr=&as_brr=3&cd=13#v=onepage&q=&f=false The ancient Indus Valley:new perspectives By Jane McIntosh
  4. Oldham 1893 pp.51–52