سپرنووا

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
کپلر تارہ: سپرنووا 1604

تاری دھماکا یا سپر نووا یا اودوں نوں کیندے نیں جدوں اک وڈھا تارہ تماکے نال پھٹدا تے اوہدے چوں چوکھی ساری انرجی تے چانن نکلدا اے۔ ایہ اودوں ہوندا اے جدوں اک تارہ اپنے سارے مادے نوں انرجی وچ پلٹ دیندا اے۔ ایہ وڈھے تارے اپنی کھچ باجوں پینڈے جڑے ہوندے نیں تے چوکھے دبا باجوں گرم ہوکے پھٹدے نیں۔ ایس مگروں ایہ کالا سوراخ یا نیورٹرون تارہ وچ پلٹدے نیں۔ ایہ کج ملین ورے ای جیوندے نیں۔ جد کے نکے تارے جیویں ساڈا سورج اے ہولی ہولی سڑدے نیں تے فیر چٹے بونے وج پلٹ جاندے نیں۔

اک ہی کہکشاں وچ SN 2007ck تے SN 2007co

سپرنووا ساڈے سورج تو‏ں دس گنا ودھ کمیت والے ستارے دے پھٹنے دے عمل نو‏‏ں کہندے نيں۔ تمام ستارےآں دی اک معینہ مدت یا عمر ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ پیدا ہُندے نيں، پروان چڑھتے نيں تے مرجاندے نيں۔ چھوٹے ستارےآں دی عمر زیادہ لمبی ہُندی اے جدو‏ں کہ وڈے ستارےآں دی عمر کم ہُندی اے تے اوہ جلدی مر جاندے نيں۔ ساڈے سورج دی حالے عمر لگ بھگ پنج ارب سال اے تے ہور پنج ارب سال بعد ایہ سورج فنا ہو جائے گا۔ ستارے دی موت دا مطلب ایہ اے کہ نیوکلیائی گداخت (نیوکلیئر فیوژن) دا عمل رک جاندا اے تے اس تو‏ں توانائی (روشنی) خارج ہونا بند ہو جاندی ا‏‏ے۔ اپنی زندگی دے اختتام اُتے ساڈا سورج پہلے بہت زیادہ پھیلے گا تے اپنی فضا کھو دے گا۔ صرف اس دا اندرونی قلب باقی رہ جائے گا جو جسامت وچ ساڈی زمین دے برابر ہوئے گا۔ لیکن ساڈا سورج سپر نووا دی موت نئيں مرے گا بلکہ سفید بونے وچ تبدیل ہو جائے گا۔

وہ ستارے جو ساڈے سورج تو‏ں بہت زیادہ وڈے ہُندے نيں، انہاں دا اختتام زیادہ بھیانک ہُندا ا‏‏ے۔ اس زبردست موت دے دوران اوہ ساڈے سورج تو‏ں سو ارب گنا زیادہ روشنی خارج کردے نيں۔ ایسے ستارےآں دی موت نو‏‏ں سپر نووا (supernova) کہندے نيں۔

تاریخ[لکھو]

لگ بھگ ہزار سال قبل 1054ء وچ چین دے ہیت داناں نے اپنی کتاباں وچ آسمان اُتے اک ایسے نويں ستارے دے بارے وچ لکھیا جو رات نو‏‏ں انتہائی روشن سی تے سورج طلوع ہونے دے بعد وی نظر آندا سی تے کئی ہفتاں تک نظر آندا رہیا پھر غائب ہو گیا۔ آسمان اُتے جو جگہ انہاں نے درج دی سی ہن اوتھ‏ے کریب نیبولا (Crab Nebula) نظر آندا اے جو کسی مردہ ستارے دی باقیات نيں۔ اس دے عین مرکز وچ صرف 30 کلومیٹر چوڑا اک مرکزہ اے جو Crab Pulsar کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ اک نیوٹرون ستارہ اے تے ایہ سورج تو‏ں دیڑھ گنا زیادہ بھاری ا‏‏ے۔[1]

لگ بھگ ہزار سال قبل زمین تو‏ں 6500 نوری سال دے فاصلے اُتے اک ستارہ سپر نووا دی شکل وچ پھٹا سی ۔ ہن دوربین تو‏ں اوہدی باقیات کریب نیبولا دی شکل وچ نظر آندی نيں۔

ہائیاُتے نووا[لکھو]

جے کسی ستارے دی کمیت ساڈے سورج تو‏ں 150 گنا زیادہ ہو تو اوہ وڈی جلدی اپنی عمر پوری کر دے اک بھیانک دھمادے تو‏ں پھٹتا اے جسنو‏ں ہائیاُتے نووا (hypernova) کہندے نيں۔ لگ بھگ دس سیکنڈ وچ ہائیاُتے نووا تو‏ں اِنّی توانائی خارج ہُندی اے جتنی ساڈا سورج دس ارب سالاں وچ کر سکدا ا‏‏ے۔ ایسے ہائیاُتے نووا تو‏ں انتہائی طاقتور ایکس رے (X-ray) دی شعاعاں وی نکلتی نيں جنہاں نو‏ں gamma-ray bursts (GRBs) کہندے نيں۔ ایہ قریب و جوار دے سیاراں وچ موجود زندگی نو‏‏ں ختم کر سکدی نيں۔ جے ساڈی دنیا تو‏ں 7500 نوری سال دے فاصلے اُتے کوئی ہائیاُتے نووا پھٹے تو دنیا وچ رات نو‏‏ں دن جیسی روشنی ہو جائے تے ایکس ریز دی وجہ تو‏ں قیامت آ جائے۔
کسی کہکشاں وچ ہائیاُتے نووا پھٹنے دے امکان بہت ہی کم ہُندے نيں یعنی اک لکھ تو‏ں دس لکھ سال وچ صرف اک ہائیاُتے نووا پھٹتا ا‏‏ے۔ مگر چونکہ کائنات وچ ارباں کہکشائاں موجود نيں اس لئی لگ بھگ ہر رات نو‏‏ں اک ہائیاُتے نووا دا مشاہدہ ہُندا اے جو بہت ہی دور دراز واقع کہکشااں وچ ہُندے نيں۔[2]

ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

سانچہ:قدرتی آفات