پنجاب دے لوک گیت

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

لوک گیت لوک-مناں دے اجیاے سچے پرگٹاوے ہن جو ستّ-سدھ لوک ہردیاں وچوں جھرنیاں دی طرحاں جھرکے، لوک چیتیاں دا انگ بندے ہوئے پیڑی-در-پیڑی اگیرے پہنچدے ہن۔ ایہہ کسے قوم دا ان ونڈیا قیمتی سرمایہ ہندے ہن۔ کسے بولی دے ساہت دی ایہہ اجیہی پلیٹھی کرت ہندے ہن جنہاں وچ لوکاں دے اوچیتن من دیاں آپ-مہاریاں چھلاں لے-بدھّ روپ دھاردیاں رہندیاں ہن۔ ایہہ قوماں دے ہردیاں اندر سانجھ تے اپنت دی وگدی سانجھی روں نوں پنر سرجیت کرن تے لوکاں نوں سانجھی -سبھیاچاری کڑی تے بھاوک ایکتا وچّ بنہی رکھن دا سارتھک رول دا کردے ہن۔

انسانی سبھیاچار نال ایہناں دا رشتہ بڑا قدیمی اے۔ سبھیاچار دی سانجھی سوچ، سانجھے ولولیاں تے پرمپراگت رہنی -بہنی دے انیکاں سجیو چتر ایہناں وچوں جھلکاں ماردے ہن۔ انسانی سبھیاچار اتے انسانی ہردیاں دے ایہہ اتنا قریب ہن کہ وششٹ ساہت، جنہاں وشیا نوں کئی وار اپنی پکڑ وچّ نہیں لیا سکدا، اوہناں نوں وی ایہناں لوک گیتا وچّ زبان مل جاندی اے۔

لوک-گیت لوک-سبھیاچار دا ہی پرکاش ہن۔ کسے سبھیاچار دی جتنی بہرنگی تے ونّ-سونی جھانکی لوک-گیتاں وچّ ویکھن نوں ملدی اے، اوہ ساہت دے کسے وی ہور ساہت-روپت وچّ اپنا پرگٹاؤ نہیں لبھّ سکدی۔ لوک-سبھیاچار نال اس پرکار دی نکٹی سانجھ دا صدقہ ہی لوک-گیتاں دی پھلکاری دا اک-اک دھاگہ سبھیاچاری قدراں-قیمتاں تے رسما نال پرتیا پیا اے۔ انسان دے جمن توں لے کے مرن تکّ شاید ہی ساڈی رہنی-بہنی دا کوئی اجیہا موقع ہووے جس متعلق لوک-گیت اپنا ساتھ نہ پالدے ہون۔ خشی-غمی، جمن-مرنن، میل، وچھوڑے، رتاں-تھتاں، دنا-دہاراں، ریتی-رواجاں تے ہور سمجک کاراں، وہاراں وچ لوک گیت انسان دے انگ-سنگ رہندے ہن۔ اس کرکے ہی ایہناں نوں لوک -سبھیاچار دا زخیرہ منیا جاندا اے۔

تریخ[لکھو]

تریخی طور تے لوک-گیتاں دی سرجنا، ادوں توں شروع ہوئی جدوں انسان نے 'بولی بولدے' سماج وچّ رشتے-ناطیاں دے دنیا وچّ رہن-سہن شروع کیتا۔ مڈھلے ویلے وچ ایہہ ناچ اتے سنگیت ورگیاں قلعواں نال سانجھے روپ وچ ہوند وچ آئے۔ انسانی کرت دے ہنگاریا وجوں ایہہ انسان دے دکھ-سکھ، تنگیا-ترشیا، ریجھاں، ولولیاں، میلے-وچھوڑیاں اتے ہاسیاں-روسیاں دا سبھ توں پہلا پرگٹاؤ مادھیئم بنے، ایہناں دی سرجنا پچھے کیونکہ سمچی جاتی دا لوک تجربہ تے وطیرہ کم شیل ہندا اے جس کرکے ایہہ سمچی جاتی دی سرجنا اکھواؤندے ہن۔

ایہناں دی سرجنا دے تعلقات وچ ایہہ عامَ بھلیکھا اے کہ لوک-گیتاں دی سرجنا شاید 'جن گروہ' جاں 'لوک' کردا اے پر حقیقت ایہہ اے کہ کوئی وی گیت رچنا، لوک گروہ نہیں رچدا سگوں ہر لوک گیت سرجنا آدمی گت کرت ہندی اے۔ اینا ضرور اے کہ ایہدی نیچر گم نام ہندی اے تے اس دا سرجنہار -آدمی، گروہ جاں جاتیگت بھاواں، تجربیاں تے لوک-محاورے دی ترجمانی کرن کرکے ہولی-ہولی گم نام جاں الوپ ہو جاندا اے تے اس رچنا دے اندروں گروہ بولن لگّ جاندا اے۔ مثال وجوں نمن-لکھت لوک-گیت ویکھن یوگ اے۔

بابل ساڈا چڑیاں دا چمبا وے،
بابل اساں اڈ وے جانا
ساڈی لمی اڈاری وے،
بابل کہڑے دیس جانا،

بے شک ایہہ گیت کسے آدمی خاص دی رچنا ہی ہووے پر لوک-بھاواں دی ترجمانی کرن تے لوک-محاورے وچّ سر اچارن کرکے، ویلے دے پرواہ نال اسدا کرتا ہولی ہولی گم نام ہو گیا ہووےگا۔ اصل وچّ لوک-گیتاں دی سرلتا، سادگی ٹھیٹھتا تے لوک-مکھتا ہی ایہناں نوں لوک پروانگی دے عمل وچوں گزر کے لوک-گروہ دی رچنا دا درجہ دواندی اے۔ اسے کرکے لوک-گیتاں دے نام ہیٹھ جدید ویلے وچّ پتر-پترکاواں وچّ شائع ہون والیاں کرتاں نوں لوک-کاو کہنا بڑا الوکار پرتیت ہندا اے کیونکہ ایہہ رچناواں لوک پروانگی، لوک-محاورے تے لوک-سمرتیاں دے پرواہ توں کوریاں ہندیاں ہن۔

لوک جیون نال متعلق ہون کرکے لوک-گیت اپنے وشے-وستو اتے پرگٹاؤ دے پکھ توں بھاویں ساری سامان اپنے سبھیاچاری پچھوکڑ وچوں حاصل کارکے، اپنے اتیت نال جڑے رہندے ہن پر ایہناں وچّ نت نویاں ویرویاں نوں گرہن کرن دیاں سمبھاوناواں موجود رہندیاں ہن۔ جنگل دے رکھ وانگ بھاویں ایہناں دیاں جڑھاں دھرتی وچّ دھسیاں رہندیاں ہن پر ایہناں تے نت نویاں ہریاں-کچورں کرومبلاں، ڈالیاں تے پھلّ، پھل کھڑدے رہندے ہن۔

لوک گیتاں دی سرجنا، اک پرکار دی سہج سرجنا اے۔ ایہہ ساہت دے کرڑے اصولاں، پراپیگنڈیاں، باہری اچیچ جاں بناوٹیپن توں اسے طرحاں ہی کورے ہندے ہن جس طرحاں ایہناں دے سرجنہارے عام زندگی دی تڑک بھڑک تے دکھاویاں تو بے لاگ ہندے نیں۔ ایہہ اکھر علم توں کورے، صاد-مرادے، نرچھل لوکاں دے ستے-سدھ پرگٹاوے ہن جویں:

نہ میں میلنے پڑھی گورمکھی ،
نہ بیٹھی ساں ڈیرے،
نت نویاں میں جوڑاں بولیاں،
بہہ کے موٹے نیرے۔
گیت اگمی نکلن اندروں،
وسّ نہی کجھ میرے۔
میلنے نچّ لے نی،
دے کے شوق دے گیڑے۔

پرلوک گیت سہج سرجنا دے باو جود وی وششٹ ساہت والی کلا تے سہج نال بھرپور ہندے ہن۔ ایہہ تاں سگوں انسانی سرجن-اہلیت اتے کلاکاری دا سبھ توں پہلا وکھالا ہن۔ آدمی گت ساہت دے مقابلے تے ایہناں دے صاد مرادی فنی قابلیت دے باو جود وی ساڈے سبھیاچاری ورتارے تے نت گمدی گواچدی ساڈی رہتل تے کلا دے سچے موتیاں نوں جس قدر سامبھیا اے اس کرکے ایہناں دا اہمیت وششٹ ساہت نالو وی ودھیرے اے۔ لوک دھرتی دے نیڑے رہن کرکے ایہناں وچوں اسیں پنجاب دی مٹی دی مہک تے اتھوں دے انگھڑ-سہج نوں پچھان سکدے ہاں۔

پنجابی بولیاں دے لوک گیت[لکھو]

پنجاب دی بھوگولک خوبصورتی تے تریخی جگگردیاں دے پرواہ نے پنجاب دے جمیا جایاں نوں اس قدر کرڑے بنا دتا اے کہ اوہ سدا تیار-بر-تیار، موت نوں ٹچّ جانن والے، اوکھے توں اوکھے امتحان وچوں سہج گزرن والے، ساہسی تے ادمی بن گئے۔ تلواراں دیاں دھاراں تے پلن والے ایہناں پنجابیاں نے جس پرکار دے نویکلے سبھیاچار نوں سرجیا اس دے بھرپور نمونے اتے ویروے پنجابی لوک-گیتاں وچوں ساکھیات ہندے ہن۔

پنجاب دے وکھ-وکھ خطیاں ماجھے، مالوے، دوآبے، پوادھ، سطح مرتفع پنجاب تے پہاڑی الایاں وچوں اینی وڈی گنتی وچ لوک گیت ملدے نیں کہ ایہناں دے کئی مجموعہ سنکلت کیتے جا سکدے ہن۔ پنجاب دے ایہناں وکھ-وکھ خطیاں وچو ملن والے ودھیرے گیت، مقامی ناواں، تھاواں، ویرویاں، حوالیاں اتے بھاشائی انتراں دے باو جود اکو سبھاء اتے تاثیر والے ہن۔ روپک اتے بھاشائی ونگیاں دے پکھ توں ضرور کئی لوک گیت اک علاقے خاص وچّ ہی گائے جاندے ہن۔ پر سمچے روپ وچّ پنجابی دے ایہناں لوک-گیتا وچّ پنجابی سبھیاچار دا اک سمرگ روپ انکت ہویا ملدا اے۔ اس طرحاں عامَ مشہور اے کہ کویشری مالوے دی، گون ماجھے دا، ڈھول بار دے، ماہیا پوٹھوہار دا، بولیاں پوادھ دیا، جندوآ پہاڑیاں دا، پر اتھے وکھ-وکھ کھتیا دے وکھ-وکھ گیتاں دا مطالعہ ممکن نہیں اے۔

پنجابی لوک گیت سانجھے تے انونڈے پنجاب دے پنجابیاں دا ان ونڈیا ملوان ورثہ اے۔ خاص سبھیاچاری پرواہ وچوں گزردی، وگسدی، مولدی، پنجابی مانسکتا نے ستے-سدھتے ہی لوک-گیتاں دی سرجنا راہیں جو پرکاش حاصل کیتا اے اس توں پنجابی سبھیاچار دی اک بڑی رانگلی تصویر ویکھن نوں ملدی اے۔ صدقے جائیے پنجابی گیتاں دیاں سرجن ہار سوانیاں دے جنہاں نے اپنے مستکاں اندر ہزارا لوک-گیتاں نوں سانبھ کے پنجابی سبھیاچار دیاں اوہناں قدیمی روایتاں نوں پنر-سرجیت کر دتا اے جو اج سانوں بہت پرائیاں اتے پرانیاں پرتیت ہندیاں ہن۔ پنجابی لوک-گیتاں دی اک ولکھنتا جو بڑے واضع روپ وچّ نظری پیندی اے اوہ ایہہ اے کہ ساڈے لوک-گیتاں دا ودھیرے حصہ ساڈیاں سوانیاں دے ہوٹھاں اتے چیتیاں راہیں ساڈے تکّ پجا اے۔ لوک-گیتاں دے ایہہ بھنڈار جو ساڈیاں سوانیاں نے بھرے ہن ایہہ ودھیرے پرمپرا-پالکرا ہن جو پنجابی سبھاء دی سادگی دی گواہی بھردے ہن۔ سو ایہناں لوک-گیتاں وچّ مشری جہی مٹھاس گھلی اے تے ایہناں نوں اپنے گھراں دے وہڑیاں تو دھرتی دے نیڑے رہن دا شونق اے۔ مردا ولوں بڑے گھٹّ گیت رچے گئے ہن تے جہڑے رچے وی گئے ہن اہنا دا سبھاء پرمپرا-پالکرا دی بجائے آدمی گت ستنترتا دی لوچا رکھدا اے۔

سوانیاں تے مرداں ولوں رچائے گئے لوک گیت[لکھو]

پنجاب دیاں سوانیاں تے مرداں ولوں رچے گئے لوک-گیتاں دی موضوع پکھو طبقہ ونڈ اس ترھا کیتی جا سکدی اے سورمگتی دے گیت، پریت کتھاواں، سیاسی، سماجی تے معاشی پکھ، سنسکار، پوجا-پاٹھ، دن-دہار،رتاں-تھتاں، پینڈو آہر، پیار-گیتر، وچھوڑا، جم، ویاہ، مرن، پیکا گھر، سہرا گھر، ہار-شنگار، رکھ، پنچھی، فصلاں، پسو وغیرہ متعلق لوک-گیت۔ اسے طرحاں ہی روپک ونگیاں دے لحاظ نال لوک-گیتاں دے وکھ-وکھ روپ: لمے گون، سہاگ، گھوڑیاں، سٹھنیاں، ٹپا، بولی، ماہیا، ڈھولا، الاہنی، وین(کیرنا)، چھند پراگا، پتل، تھال، ککلی، ہیئرا، لوریاں، منگل -گیت وغیرہ۔ اصل وچّ پنجابی لوک-گیتاں دا گھیرا بہت وشال اے۔ اس وچّ پنجاب دے لوک نائکاں، پریت- نائکاں، دیوی-دیوتیاں، سنسکاراں (پتر جم، تیرواں، تڑاگی، دھمان، نامکرن، جنیؤُ، منڈن، کڑمائی، ویاہ، وٹنا کھارا، سااے بنھنا، سٹھنیاں، سہاگ، لاواں، بیدی، ڈولی، کھٹّ، پانی وارنا، مکلاوا، وین، کیرنے، ورھے-گنڈھاے، ورینا) رتاں (بسنت، ساوے، تیاں، جھولے، پیگھاں، رکھڑی، سنگراند، ہولی، وساکھی ) رام نومی، دیویاں دیاں بھیٹاں، بھجن، آرتیاں، جاگو، آہر دے گیت (کنک کٹن، کوہلو چلن، چکی پیسن، چرکھا کتن، پانی بھرن وغیرہ)۔ پیار گیتاں وچّ ماہیا، ٹپے، بولیاں، جدونا توں علاوہ چٹھی، ڈھولا، دوہڑے، کافیاں، سدا، جھوکاں، برہڑے وغیرہ شامل ہن۔ لوک-گیتاں دے ایہناں روپا توں الاواں ڈاکٹر: کرنیل سنگھ تھند نے پیشہ وار ذاتیاں دے لوک-گیتاں وچّ تیلی، آجڑی، دھوبی، سپیرے، ناتھ، مراسی، بھنڈ، سکلیگیر، گجر، گھمیار، سانسی، اوڈ وغیرہ دے لوک-گیتاں نوں وی پنجابی کرمانی جیون دے لوک-گیتاں وچ شامل کیتا اے۔

پنجابی لوک-گیتاں وچ پنجابیاں دی سورمگتی[لکھو]

پنجابی لوک-گیتاں وچ پنجابیاں دی سورمگتی نوں بھاویں سدھا شعری پرگٹاوا تاں نہیں ملیا پر پنجابیاں دے لوک-مناں وچّ وسدے لوک-نائکاں دے کارنامیاں اتے لوک-پروانگی دے انیکاں ویرویاں نوں لوک-گیت کاراں نے ستے-سدھتے پروان کر لیا اے۔ لوک-گیتاں وچّ ساڈے لوک نائکاں راجا رسالو، دلا بھٹی، جگا جٹ، سچا سورما، جیونا موڑ، بھگت سنگھ وغیرہ دیاں جیون-گتھاواں دے اوہناں پکھاں نوں اچیت روپ وچّ ہی زبان مل گئی اے جنہاں نوں لوک-منک نے اپنے ہردے نال لایا اے۔ مثال وجوں ساندل بار دے دلے بھٹی دی لوک-مشہوری بارے نمن-لکھت لوک-گیت تاں سمچے پنجاب وچّ امر ہو گیا اے:

سندر مندریئے ہو
تیرا کون وچارا ہو
دلا بھٹی والا ہو
دلے دی دھی ویاہی ہو
سیر شکر آئی ہو
کڑی دے بوجھے پائی ہو
کڑی دا لال پٹاکا ہو
کڑی دا سالو پاٹا ہو
سالو کون سمیٹے ہو
چاچا گالی دیسے ہو
چاچا چوری کٹی ہو
جمیداراں لٹی ہو
جمیدار سدائے ہو
گن من پلے پائے ہو۔

ایہناں لوک گیت پنکتیاں وچ دلا بھٹی دی کتھا دے ویروے بے شک ترٹّ گئے ہون پر اس توں ایہہ ضرور پتہ چلدا اے کہ دلا بھٹی مغل سلطنت دے خلاف جوجھدی پنجابیت دا پرتیک اے۔ اسے طرحاں پنجاب دے ہور لوک ہیرو راجے رسالو نال متعلق انیکاں لوک-گیت پنجاب وچّ وشیس مشہوری حاصل کر گئے ہن۔ اویں ہی لوک-گیتاں وچّ کدھرے 'چھویاں' دے کنڈھ مڑ جان دے باو جود وی جیونا موڑ وڈھیاں نہی جاندا، کدھرے سچا سورما ڈاکے ماردا اے، کدھرے جگے جٹّ دے مر جان تے منا من ریت بھجدی اے تے کدھرے اسدے ویوگ دا اثر پرندیاں تکّ نوں وی ہندا اے:

جتھے جگا ماریا، اتھے رون تتر تے مور،
محلیں رودیاں رانیاں، پچھواڑے روندے چور۔

دنیاں دے اتہاس اندر شاید ایہہ پنجابی ماواں دے ہی حصے آیا اے جو آپنو جمے-جائے پتراں دے ہوکے-ہیرویاں دی بجائے اس طرحاں دے سور اچاردیاں ہن:

جے میں جاندی جگے نے مر جانا،
اک دی تھاں میں دو جمدی۔

پنجابیاں نے بہادری اتے سورمگتی دے نال-نال پیار دے کھیتر وچّ وی ساڈے پریت-نائکاں نال بے پناہ مہبت پائی اے۔ پنجابی لوک-گیتاں وچّ ہیر رانجھا، سسی پنوں، مرزا صاحباں، سوہنی مہینوال وغیرہ پریت کتھاواں نوں خاص تھاں ملی اے۔ کئی وار تاں ایوں پرتیت ہندا اے جویں پریت-نائکت لوک-گیتاں تھانی لنگھکے ہی ساڈیاں قصہ-رچناواں دا انگ بن گئے ہن۔ گلّ کی ساڈیا لوک-پروانت پریت-کتھاواں پہلا لوک ہردیاں وچّ لوک گیتا راہیں ہی پروان چڑھیاں تے شاید اہنا گیتیں نے ہی آدمی گت قصہ کاراں نوں پریت کتھاواں، کسیا وچّ سمون لئی راعب کیتا۔ پنجاب کیونکہ سورمیا اتے آشکا دی دھرتی اے تے اتھوں دے لوک-گیت رچنہاریا نے ایہناں دے نائکہ دی پچھان کرکے ایہناں نوں اپنے گیتاں دا انگ بنا لیا اے۔

لوک گیتاں چ پنجابی رہتل[لکھو]

پنجابی لوک-گیتاں دا اک وڈیرا حصہ جم توں لے کے موت تکّ دیا انیکا گھٹناواں نوں اہنا دے سماجی پسنگ وچّ پیش کرن دے نال-نال پنجابی بھائیچارے دے سچیارے جیون تے ساکادریا دے مل ورتن دی بہرنگی جھلکی پیش کردا اے۔ ایہناں وچّ جتھے سموہک بھائیچارک جیون دی جھاکی پسعنصر ہندی اے اتھے پجابی رہت-بہت دے انیکا پکھا نوں زبان ملدی اے جویں:

وے پپلا تو آپ وڈا پروار وڈا
پتیا نے چھہبر لائی،
وے ڈانیا توں باجھ تینوں سردا ناہی۔
پتیا نے چھہبر لائی۔
جے بابل تو آپ وڈا پروار وڈا
بھائیا تو باجھ تینوں سردا ناہیں۔
جے بابل تو آپ وڈا پروار وڈا
چاچیا تو باجھ تینوں سردا ناہیں۔
جے بابل تو آپ وڈا پروار وڈا
لاگیا تو باجھ تینوں سردا ناہیں۔
وے بابل تو آپ وڈا پروار وڈا
پتیا تو باجھ تینوں سردا ناہیں۔

اس لوک-گیت وچّ پنجاب دے بھائیچارک جیون وچلی اتٹّ سانجھ اتے اس دی لوڑ نوں پپل دے چنہ راہیں روپمان کتا گیا اے۔ پنجابی سبھیاچار وچّ سانجھی رہنی اتے ستعینات پروار دی خاص لوڑ محسوس کیتی جاندی اے۔

کرسانی سماج وچّ وی ور-گھر دی چون ویلے وی اس گلّ نوں پہل دتی جاندی اے کہ پروار جا خاندان کتنا کو وڈا اے۔ پنجاب دے سہاگ گیتاں وچّ انیکاں تھائیں اجیاے پروار دی سوچ کتی گئی اے :

دیئیں وے بابلا اس گھرے جتھے سسّ بھلی، سوہرا پردھان ہووے۔
ڈاہ بہندی پیڑھا ساہمنے متھے کدی نہ وٹّ۔
بابل تیرا پنّ ہووے، تیرا ہووے وڈڑا جسّ بابلا۔
دیویں وے بابلا اس گھرے جتھے سسو دے باہلڑے پتّ،
اک منگیئے اک ویاہریئے وے میں شادیاں ویکھاں نت۔
دیئیں وے بابلا اس گھرے جتھے بُھوریاں ہوون سٹھّ،
اک رڑکا اک جماواں، وے میرا چاٹیاں دے وچّ ہتھ۔
دیئیں وے بابلا اس گھرے جتھے درزی سیوے پٹّ،
اک پاواں اک ٹگنے وے میرا سندوکھاں دے وچّ ہتھ۔
دیئیں وے بابلا اس گھرے، جتھے گھاڑ گھڑے سنیار،
اک پاواں اک لاہواں، وے میرا وچّ پٹاریا ہتھ۔

دلچسپ گل ایہہ اے کہ اس گیت وچّ ور دا کدھرے ذکر نہیں آیا اتے سارا دھیان صرف گھر اتے خاندان اتے کیندرت اے۔ لوک-گیت دی مول بھاونا جتھے سردے-پجدے رجے-پجے پروار نال متعلق اے اتھے سسو دے باہلڑے پیؤ دی اجیہی سماجی لوڑ ولّ اشارہ وی اے جو کہ کرسانی جیون دی اک لوڑ اے۔ ایہہ ساری دی ساری لوک-گیت رچنا کرسانی سماج دے گھروگی جیون دیاں تالاں نال اوتپوت اے۔ اس توں علاوہ ساڈے لوک-گیتاں وچوں کرسانی سماج وچّ مرد دی سرداری اتے عورت دی ادھینگی دے انیکاں اجیاے اداہرن ملدے ہن جنہاں وچوں لڑکی والے گھر دی نمن ستھتی دی جھلک ملدی اے:

کوٹھا کیوں نویاں، دھرمی کیوں نویاں،
اس کوٹھے دی چھت پرانی، کوٹھا دھرمی تاں نویاں۔
بابل کیوں نویاں، دھرمی کیوں نویاں،
اس بابل دی کنیا کوآری، بابل دھرمی تاں نویاں۔

مرد پردھان سماج وچّ کڑی دا بابل چااے کنا ہی وڈا سردار کیوں نہ ہووے اسنوں کڑماچاری دے ساہمنے نونا ہی پیندا اے۔ ایہی کارن اے کہ پنجابی سبھیاچار وچّ پتر اتے دھی دے جم نوں وکھری-وکھری نگاہ نال ویکھیا جاندا اے۔

ساڈے بھائیچارے وچّ عورتاں نوں مرد دے مقابلے تے سدا ادھینگی دی ستھتی وچّ جیوننا پیندا اے تے اسدی کھٹی کمائی نوں مرداں دے مقابلے بڑا نمن تے نگنا جیہا منیا جادا اے۔

جیٹھ ہاڑ دیاں دھپاں وے چنا، ایتھے پین بلائیں،
وے لال دماں دیا لوبھیاں، پردیس نہ جائیں۔
مے کتوگی نکڑا، توں بہہ کے کھائیں،
نی لاجو ناراں دی کھٹی وچّ کوئی برکت ناہیں،
نی گوریئے، مردا دی کھٹی، چوڑے چھنکن باہیں۔

ایہہ گیت جس سماجی منوستھتی دی اپج اے اس وچّ عورت دی کھٹی کمائی نوں کسے نونگے وچّ نہیں گنیا جاندا تے ساریاں برکتاں مرد دی بدولت ہی منیا گئیا ہن۔ عورت دی اس ستھتی دے نال-نال کرسانی سماج دیاں معاشی تنگیاں ترسیاں، لوڑاں، تھڑاں تے کسکاں نوں وی لوک-گیتاں وچّ بھروی تھاں ملدی اے۔ پنجاب دی چھوٹی کرسانی اتے معاشی سنکٹا تے تنگیاں-ترسیاں توں پنجابی سبھیاچار وچّ پیدا ہوئے کئی انتر ورودھاں نوں وی لوک-گیت روپمان کردے ہن۔

پنجابی لوک-گیتاں وچّ کرسانی سماج دے معاشی رشتیاں دے نال-نال ساکاں سریکیاں اتے برادریاں دے ورت وہار دے انیکاں روپ ویکھن نوں ملدے ہن۔ ایہناں وچّ پنجابیاں دے سچیارے جیون تے رشتے ناتیا دے کئی چتر تاں سجیو روپدھارن کر گئے ہن۔ خاص کرکے سہاگاں اتے گھوڑیاں وچّ نانکیاں، دادکیاں، پیکیاں، سہریاں، چاچیاں، تایاں،مامیاں، بھوآ، پھپھڑا، نانیاں، نانیاں، دادی، دادیاں، گلّ کی سارے رشتیاں دے وکھ وکھ روپ پرسعنصر ہندے ہن۔ ایہہ سارے ساک انگ، ساک-سریکیاں، شریکے-برادریاں ساڈے جیون وچّ جیوں دا تؤں وچردے پرتیت ہندے ہن۔ ویاہ شادیاں دے ویلے کدھرے نانکیاں، دادکیاں دی لوڑ محسوس ہندی اے۔ کدھرے دھرمی بابل، چاچے، مامے، ویر، پھپھڑ، بابے اپنی دھی لئی ور ٹولن جاندے ہن، کدھرے نانکیاں ہتھیں چوڑے پا کے چڑو-چڑندیاں گاؤندیاں آؤندیاں ہن۔ کدھرے ماما اپنی بھانجی نوں کھاریوں اتاردا وکھ وکھ رسماں نبھاؤدا اے جویں:

ہرے نھائی ہرے دھوئی، ہرے ٹھنڈا پانیاں،
دیس ماما ویہڑ وچھی، تیرا پنّ کرکے جانیئے۔
اگے تا دندا سیں اجیں پجیں،
ہن دتڑا دان پچھانیے۔

پنجابی لوک-گیتاں پنجاب دے کرسانی سماج دے سبھیاچار دا جو چتر ساکار کردے ہن، اس وچوں اس ورتارے دی جاتاں-جمانتاں دی گٹھ ونڈ وی کدھرے نظری پیندی اے۔ کرسانی سماج وچّ رشتیاں-ناتیاں دا ججمانی-رشتای لوک-گیتاں دی سرجنا پرکریاں دا ادھار وی بندا اے جویں:

راجا تے پچھدا رانیئے، سن میری بات نوں، سن میری بات نوں
گاگر دے سچے موتی کھنوں دیئیے۔

پاندھے دے جائیے وے راجا، صاحا سدھائیے، صاحا سدھائیے،
گاگر دے سچے موتی تاں انوں دیئیے۔

پتراں دا جمن، وے راجا، نونہاں دا آون،
اندر دی ورکھا وے راجا نت نہیوں۔

نائی دے جائیے وے راجا، گنڈھاں گھلائیے، گنڈھاں گھلائیے،
گاگر دے سچے موتی تاں انوں دیئیے۔

للاری دے جائیے وے راجا، چیرا رنگائیے، چیرا رنگائیے،
گاگر دے سچے موتی تاں انوں دیئیے۔

سنیارے دے جائیے وے راجا، کینٹھاں گھڑائیے، کینٹھاں گھڑائیے،
گاگر دے سچے موتی تاں انوں دیئیے وے راجا۔

مالن دے جائیے وے راجا، سہرا گندائیے، سہرا گندائیے،
گاگر دے سچے موتی تاں انوں دیئیے۔

درزی دے جائیے وے راجا، لیڑے سوائیے، لیڑے سوائیے،
گاگر دے سچے موتی تاں انوں دیئیے۔

موچی دے جائیے وے راجا، جوڑا بنوائیے، جوڑا بنوائیے،
گاگر دے سچے موتی تاں انوں دیئیے۔

اس لوک-گیت وچّ ساڈے سبھیاچاری ورتارے دی منہ بولدی تصویر پیش ہندی اے جس وچّ اک جٹّ کرسان ججمان اے تے اس دے آسے-پاسے لاگیاں دا اک جھومر اے۔ ایہہ لاگی اپنے ججمانا نال اک قدیمی سانجھ تے رشتے وچّ اس طرحاں بجھے پئے ہن کہ ایہہ اک دوسرے دے پورک پرتیت ہندے ہن۔ بھاویں ججمان اک راجا اے پر لاگیاں نوں ساڈے سبھیاچار وچّ آدر مان والے ناواں نال پکاریاں جاندا اے۔ ایہی کارن اے کہ ساڈے لاگی - ججمانی رشتیاں وچّ اک سبھیاچاری نگھّ، اپنتّ تے سانجھ دا احساس ہندا اے۔

جتھوں تکّ سنسکار-گیتانر دا سمبدھ اے ایہہ لوک-گیت پنجابیاں دے جم توں لے کے مرن تکّ تھاں-پر-تھاں پنجابیاں دا سنگ پالدے ہوئے ساڈیاں بھائیچارک رسماں دا اتٹّ انگ بن گئے ہن تے ساڈے بھائیچارے دی شاید ہی کوئی اجیہی رسم ہووے جس نال ساڈے لوک-گیتاں دا ساتھ نہ ہووے۔ شاید اسے کرکے ہی کیہا جاندا اے پنجابی لوک-گیتاں وچّ جمدا، پلدا، نمدا، ویاہیا جاندا اتے مردا اے۔ اتھوں تکّ کہ سنسکار-گیتانر وچّ تاں ساڈا سمچا بھائی چارا واستوک روپ وچّ وہار کردا، منتاں-منوتاں مناؤندا، وگسدا، مولدا، نظر آؤندا اے۔

پنجابی لوک-گیتاں نے اتھوں دے دھرم اتے سداچار نال وی اپنی اتٹّ سانجھ دا ثبوت دتا اے۔ خاص تے ولکھن خوبی ایہہ اے کہ نہ تاں اس زرخیز دھرتی وچوں اپجیا دھرم ہی گنجھل دار اے اتے نہ ہی اتھوں دیاں لوک-گیت سرجنا گنجھل دار ہن۔ پنجاب دے لوک-گیت رچنہاریاں نے جیکر اک پاسے بہادر لوک-نائکاں، پریت-پاتراں، بھگتیوانا اتے شکتیواناں نوں نویں نقش حاصل کیتے ہن تاں دوسرے پاسے اتھوں اپجے دھرم اتے سداچار نوں وی بڑا سہون ہی اپنا انگ بنا لیا اے جویں:

دھرتی جیڈ غریب نہ کوئی،
اندر جیڈ نہ داتا۔
برہما جیڈ پنڈت نہ کوئی
سیتا جیڈ نہ ماں۔
لچھمن جیڈ جتی نہ کوئی،
رام جیڈ نہ بھراتا۔
سرون جیڈ پتر نہ کوئی،
جس ربّ دا نام گیاتا۔ نانک جیڈ بھگت نہ کوئی،
جن ہر دا نام پچھاتا۔ دنیا مان کردی،
ربّ سبھناں دا راکھا۔

اپروکت لوک-گیت وچوں مذہبی رواداری اتے سادگی دی جو تصویر جھلکدی اے اس توں اندازہ لایا جا سکدا اے کہ پنجابی سارے سنتاں بھگتاں نوں مندے ہوئے اوہناں وچّ کسے قسم دا بھید-بھاو جاں وتکرا نہیں مندے۔

اس دھرتی وچوں پیدا ہوئے سداچار دیاں کئی پرتیندھ اداہرنا لوک-گیتاں وچّ وی ملدیاں ہن - جویں پورن دی لوک-کتھاں وچّ پورن سداچار دیاں کرڑیاں پریکھیاواں وچو نکل کے ہی پروان چڑھدا اے۔ اس نوں نہ تاں لونا دے لوائے سوہنے باغ تے نواب سیجاں اسدے جت-ست توں ڈلا سکدیاں ہن اتے نہ ہی سندراں دا بے پناہ حسن تھڑکا سکدا اے:

وے میں باغ لوایا سوہنا،
وے توں پھلاں دے پجّ آ
میریا گورکھ ناتھا پورنا۔
نیں میں تیرے باغیں نہ آواں توں تاں لگیں دھرم-دیم ماں،
میریئے عقلاں سمجھ سیانیئے۔
وے میں نہ جمیا نہ پالیا
میں کس بدھّ دی ماں ؟
میریا گورکھ ناتھا پورنا۔
نی توں میرے باپ دی استری،
اس بدھ دھرم-دیم ماں
میریئے عقلاں سمجھ سیانیئے۔

اس لوک-گیت وچّ اصل جھگڑا دھرم اتے سداچار دا اے۔ لونا دی ہر دلیل دا پورن پاس جواب اے۔ اصل وچّ پورن جہی ثابتی اتے سداچارک تے درڑتا دے مارگ تے ترن توں بغیر کوئی لوک-ہیرو دی کسوٹی تے پورا نہیں اتر سکدا۔ ایہی کارن اے کہ پنجاب دے سارے لوک-ہیرو چااے سورمگتی، دھرم تے پریت دے کسے وی کھیتر وچّ کیوں نہ وچرن اوہناں نوں پنجابی سداچار دی کٹھالی وچو ڈھلکے ہی لوک پروان چڑنا پیندا اے۔

پورن جہی فقیری تے سداچار دا مارگ ہی پنجاب دے سبھیاچار دی اصل کسوٹی اے۔ پنجاب دے لوک-نائکاں متعلق رچے گئے گیتاں توں علاوہ ہور لوک-گیتاں وچّ پنجاب دے سداچار لجّ، شرم، اتے روائتی قدراں-قیمتاں دیا کنسوآں کنی پیندیاں ہن۔

پنجابی لوک-گیتاں دا اک وڈیرا حصہ بولیاں، ٹپے، ماہیا، سٹھنیاں، چھند پراگے تے کجھ ہور نکیا-نکیاں گیت-بنتراں وچوں ملدا اے جنہاں وچوں اتھوں دے رچنہاریاں تے خاص کرکے پنجاب دیاں سوانیاں نے اپنے 'گبھ-گبھاٹ ' کڈھکے آپنیا کسکاں، ہوکیں-ہاویاں، ہیرویاں وچھوڑے، تلکھیاں تے سماجی زیادتیاں دے درد اتے پیڑا نوں مٹھیا کیتا اے۔ اس کرکے لوک-گیتاں وچوں کدھرے-کدھرے قائم پرمپرا تے سداچار دے خلاف نابری دی سر وی اچی ہندی اے۔ کدھرے بابل ولوں سہیڑے مدھرے تے کالے ور دا درد اے۔ کدھرے سسّ دیا گالاں ہن۔ کدھرے سہرے، جیٹھ دیاں گھوراں ہن، کدھرے پردیس گئے ماہی دے ہوکیں ہن۔ کدھرے الڑ شوہر دیاں بیپرواہیاں ہن، کدھرے درانیاں-جٹھانیاں تے ننداں دے سریکے ہن:

رتی رتی ڈبی وچّ سیٹیاں وے لال،
تیری بھین نے سانوں گلاں کیتیاں وے لال۔
تیری بھین لڑے، نہ لڑناں وے لال،
اسیں سر چرنا تے دھرنا وے لال۔

ماں، درانیاں، جٹھانیاں متعلق لوک گیت[لکھو]

پنجاب دی دھرتی دیاں ایہناں لوک-گیت رچنہاریاں سوانیاں نے اپنے جیون دے نکے-نکے پرتکرماں تے ہگاریاں نوں لوک-گیتاں نال اس طرحاں جوڑ دتا اے کہ لوک سبھیاچار تے لوک-گیت اک-مکّ ہو گئے پرتیت ہندے ہن۔ لوک سبھیاچار دی رانگلی پھلکاری دیاں جھلکاں ایہناں وچوں تھاں-تھاں تے کھنڈیاں ویکھیاں جا سکدیاں ہن۔ ایہناں وچّ کدھرے چرخے ہلاں لاگے لجائے جاندے ہن، کدھرے ماواں پتراں دیاں دعاواں کردیاں ہن، کدھرے ناراں کنتاں دی سلامتی چاہندیاں ہن، کدھرے دیور بھرجائیاں دے جھیڑے ہن، کدھرے ہتھ پونیاں ڈھانک تے چرکھا اے، کدھرے نائن میڈھیاں گند کے ڈاک بنگلا بناؤندی اے، کدھرے اچیاں لمیاں ٹاہلیاں تے گزری دی پینگھ پیندی اے، کدھرے بابل دے محلاں وچّ ستّ رنگیا کبوتر بولدا اے۔ کدھرے کاں دے ہتھ ویراں نوں سنیہاں بھیجیا جاندا اے، کدھرے ویر نیلا گھوڑا بیڑ کے آؤندا اے، کدھرے ویر دی کرسی تھانیدار دے برابر ڈہندی اے۔ کدھرے ویر رسی بھین نوں مناؤندا اے، کدھرے چندری سسّ ویر نوں سکی کھنڈ پاؤندی اے۔ اس طرحاں پنجابی لوک-گیتاں وچّ تھاں-پر-تھاں پنجاب دی مٹی دی مہک کھنڈری نظر آؤندی اے۔

اج اس پرکار دی رانگلی جھاکی پیش کرن والے لوک-گیتاں دے سروت ہولی-ہولی کھردے جا راے ہن۔ ساڈے لوک-گیتاں دے رچنہارے تے بولنہارے کرمن کرمن ساڈے پاسوں کردے جا راے ہن تے ساڈی جھول، ساڈے اپنے، ساڈی دھرتی دے لوکاں دے ایہناں گیتاں کھنوں سکھنی ہندی جا رہی اے۔ جد ساڈی ماں-دھرتی وچوں اپجے ایہہ سچے گیت ہی ساڈے پاس نہیں رہنگے تاں اسیں ایہناں وچّ پیش ہون والیاں پنجابی جن-جیون تے ورتارے دیاں سچیاریاں قدراں-قیمتاں کویں برقرار رکھ سکاں گے۔ لوک ورثے تے خاص کرکے لوک-گیتاں دی سانبھ-سنبھال کرن، اوہناں دے سارتھک پکھاں دا ملانکن کرن تے اس نوں حال نال جوڑن دی جنی لوڑ اج محسوس کیتی جا رہی اے، شاید پہلاں کدے نہیں سی کیتی گئی۔ پنجابی لوک-گیتاں دے سومیا نال سانجھ پیدا کرن دے تعلقات وچّ پنجابی دے ساہت رشی پرنسپل تیجا سنگھ دیاں ایہہ سطراں بہت ملوان پرتیت ہندیاں ہن:

جے کدے پھیر ساڈی اپنی زندگی وچّ روح نے رمکنا اے، تاں اس لئی پرانی لاگ نوں قایم رکھن لئی سانوں چاہیدا اے کہ اپنے گیت-بھنڈار نوں سانبھ لئیے۔ ایہہ گیت ہولی ہولی ساڈی یادوں لہہ راے ہن۔ جیکر کجھ چر ہور سار نہ لئی تاں ایہہ مولوں ہی درلبھّ ہو جانگے، پھر اسیں ٹیکسلا، تے موہنجودڑو دے تھیہاں واکر ایہناں گیتاں دیاں ٹٹیاں پھٹیاں تکاں نوں ہی سہکدے پھرانگے۔.۔

پنجاب دے لوک گیت[لکھو]

پنجاب دے لوک گیتاں نوں ایہناں گلاب دے پُھلاں نال تشبیہ دِتی جا سکدی اے جینہاں نوں اُگان والا کوئی مالی نہیں ہُندا تے ایہناں دی خوشبو بہار دے موسم دی خوشبو بن کے کِھلردی اے۔ ایہناں گیتاں دا کوئی لکھاری نہیں ہندا، ایہہ گیت وَرھیاں توں لوکاں دے دلاں وچ محفوظ ہندے ہےتے آن والیاں نَسلاں ایہناں وچ ضرورتاں مطابق تبدیلیاں کردیاں ریہندیاں ہن۔

لوک گیت کسی علاقے دی معاشرت تے سماجی معلومات دا ذریعہ ہُندے اے۔ایہناں توں ساڈے سبھا تے عام ورتاوے دا پتہ لگا اے۔ ایہناں دیاں کئی قسماں ہن۔

لوری[لکھو]

بچے نوں پیار نال سلاؤن ویلے یا جگاؤن ویلے گائی جاندی اے۔ ایس وچ ماں دیاں سدراں تے اُمنگاں ہندیاں اے۔

اَلّڑ بَلّڑ باوے دا ،
باوا کَنک لِیاوے گا ،
باوی کنک چَھٹے گی ،
باوا پیہ لِیاوے گا ،
باوی روٹی پکاوے گی، کاکا ( نام) یَہ کھاوے گا

اَلّڑ بَلّڑ باوے دا
باوا کَنک لِیاوے گا
باوی بِہ کے چَھٹے گی
ماں پُونیاں وَٹّے گی
باوی مَن پکاوے گی
باوا بیٹھا کھاوے گا
کاکا کِھڑ کِھڑ ہسّے گا

تھال[لکھو]

ایہہ اَلّھڑ کُڑیاں دا گیت اے، کِھدو (گیند) اچھال کے ٹھپے لاندے ہوئے گایا جاندا اے، ایس گیت دے ہر بند دے آخر وچ " آل مال ہویا تھال " ہُندا اے۔

کُھوہ وچ پانی
ماں میری رانی
پیو میرا راجہ
ہیٹھ گھوڑا تازہ
چاندی دیاں پَوڑیاں
سونے دا دَروازہ آل مال ہویا تھال

ککلی[لکھو]

ایہہ اک طرحاں دا ناچ اے جیہڑا دو الھڑ مٹیاراں ہتھ وچ ہتھ پا کے تے پَیر نال پِیر میل کے گُھمدیاں ہوئے گؤندیاں اے۔

کِکلی کلیر دی
پَگ میرے وِیر دی
دوپٹہ میرے بھائی دا
پِھٹّے مُن٘ھ جوائی دا

گِدّا[لکھو]

ایہہ اک ناچ گیت اے تینویاں ( سوانیاں ، عورتیں ) رَل کے گِدا پاندیاں ہن تے نال نال گاؤندیاں اے۔

مَاہیَا[لکھو]

ایہہ پنجاب دا مقبول گیت اے۔ ایہدے دو مصرعے ہُندے ہن، پہلا مصرع دوجے نال کوئی تعلق نہیں رکھدا۔ پہلا مصرع عام طور تے بے معنی تے چھوٹا ہُندا اے، دوجے مصرع وِچ اصل گل ہُندی اے تے طویل ہندا اے۔ ایس دا موضوع بِرہ دا دُکھ ہُندا اے۔ ( لوک کہانی بالو ماہیا دا ہیرو )

آسمانیں اِل پھر دی
تیری میری اک جندڑی خواباں وِچ نت مِل دی

کوئی ڈھپھرا چوندا آ
ایہو ساڈا قاتل آ جہڑا بُک بُک روندا آ

بولی[لکھو]

پنجابی شاعری دی ایہہ صنف شاید ہی کسی ہور زبان دی شاعری وِچ موجود ہووے۔دو مصرعیاں وچ پوری کہانی سَمائی ہُندی اے۔ ایہدیاں کئی قسماں ہن۔ ( طعنہ زنی دے گیت نوں وی کیہندے ہن۔ )

باہریں برسیں کھٹّن گیا تے کھٹ کے لیایا فیتہ
نی عشقے نے ڈنگ ماریا کُڑی سَپ دا بہانہ کیتا

نیلی گھوڑی وے وکیلا تیری
جے پہلی پیشی یار چھُٹ جائے

ڈھولا[لکھو]

اِک مشہور عاشق، ڈھولا نامی اِک ہِندو شخص سی جیہڑا کچھ لہج وچ رہندا سی تے مارو تارو دو بھّیناں شہر پگل دیاں رہن والیاں سی، ایہناں وچوں مارو میاں ڈھولا دی معشوق سی، تے ایسی وجہ نال ہر معشوق نوں ڈھولا آکھن لگ پئے۔ " میرا مارو ڈھولا " وی بولدے ہےجس توں معشوق یعنی ماہی مطلب لیا جاندا اے۔

ایہہ اک عاشق تے معشوق دے ہجر ویراگ دے بول ہن۔ پوٹھوار دے علاقہ دا خاص گیت اے۔ جیہڑا ماہِیا توں تھوڑا فرق اے ایس دے دونوں مصرعے ہم وزن ہُندے اے تے دوناں دے وچ ربط ہُندا اے ، پر جو سوز ماہیا وچ اے اوہ ڈھولا وچ نہیں۔ ایہہ دو مصرعے توں لے کے کئی کئی سطراں دے ہندے ہن۔

وَگدی اے راوی ماہی وے وِچ دو پُھل پیلے ڈھولا
اک پُھل منگیا ماہی وے توں پیا دلِیلے ڈھولا

جُھمّر[لکھو]

اِک مشہور ناچ جس وچ عَورتاں اِک دوجے دا ہتھ پکڑ کے گھیرے وچ نَچدیاں ہےتے نالے گیت گوٴندیاں اے ، خصوصاّ جَٹ قوم دا دائرے وچ ہتھ پَھڑ کے چڵن والا کھیل ۔ایس ناچ دیاں تِن قسماں ہن، لمّوچر ، ترَیتاڑی ، تِرکھی جُھمّر ۔ جدکہ بہاولپُور دے پاسے ایس دیاں پنج قسماں ہن، سادہ جُھمّر ، ڈاکیں والی چھیج ، چیناں ، پٹھاناں والی جُھمّر ، پولییں والی جُھمّر۔ ایس دیاں ہور اقسام وی ہےمثلاّ لُڈی ، ہِیبو ، گِھیکا ، ڈاکے ، وڈّ جُھمّر وغیرہ ۔

ڈھول مکھناں دل پردیسیاں دا راضی رکھنا

چَھّلا[لکھو]

چَھلّا نگ دے بغیر انگوٹھی نوں آکھدے ہن۔ اِہ پوٹھوہار ،چھچھ ، ملتان تے پہاڑی علاقیاں دا گیت اے۔

چَھلا مَہاڑا کس گھڑیا
مَہاڑی انگلی کریندی پیڑ

سَمّی[لکھو]

سمی ( اِہ پوٹھوہار دے علاقے دی اک داستان دا کردار اے جیہڑی دولے نال پیار کردی سی۔ ) عورتاں دا گول چکر وچ ناچ ( گُھمّبر ) ۔ ایس وچ پہلے پہل ڈھولک نہیں بجدی سی بلکہ پَیر دی ٹاپ تے بانہاں دا اُلار تالی دا کم دیندا سی۔ اک ناچ اے جس وچ کڑیاں ڈوپٹہ لک نال بَنھ کے ڈھول دے دوالے گھیرا پا کے ڈَغے دے نال سَبھ جُھک کے گوڈیاں دے کول گِدّا مار دیاں ہن تے دوجے ڈَغے دے نال ہی سِدھیاں ہو کے گِدا سِر تے وَجدا اے، نال ای پیر وی چُکیا جاندا اے، ایس دے نال نال سمی دا گیت گایا جاندا اے۔

بھنگڑا[لکھو]

اِہ پنجاب دا مشہور لوک ناچ اے ، کَنک دی فصل پکن تے جوان بھنگڑا پا ؤندے ہن، ڈھول وَجدا رہندا اے تے لوک بھَنگڑے دے نال نال گاؤندے رہندے نیں۔

اِہ جوانی چار دیہاڑے جاندی کسے نہ ڈٹھی
اُوہ گئی جوانی۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ گئی۔۔۔۔۔۔۔۔۔ اُوہ گئی

سُراں یا سدّاں[لکھو]

اِہ لمبی ہیک نال گایا جان والا اک خاص طرز دا گیت اے جس وچ قصّے وی بیان کیتے جاندے ہن تے اِہ تڑپ تے سوگ والا گیت اے۔ مرزے دیاں سُراں بہت مشہور ہن۔

گھوڑی[لکھو]

جیہناں گھراں وچ گھوڑے اُتے چڑھن دی رسم نہیں ہُندی اوتھے شادی دے گیتاں نال نال گھوڑیاں وی گائیاں جاندیاں ہن، پہلی گھوڑی رسول پاکۖ دے ناں دی گائی جاندی اے، مثلاً

حضرت نَھائے دھوئے حضرت گھوڑی چڑھے ، تے حوراں نے مانڈھ ( بمعنی مونڈھے ) لگاویاں ، حضرت نَھائے دھوئے، زؔید( یعنی جس دی گھوڑی گانی ہووے اس دا ناں ) گھوڑی چڑھیا ، تے بھَیناں مانڈ لگاوِیاں ۔

ایس طرحاں گھر والیاں دے ناں لے لے کے گاندے اے۔ اس توں اَڈ کجھ گھوڑیاں سوال جواب دے انداز وچ وی گائیاں جاندیاں اے۔

ایہہ بھیناں گھوڑی دی واگ پَھڑ کے گاؤندیاں ہن جد لاڑا ( دولہا ) گُھوڑی چَڑھدا اے۔

بھیناں واگاں پھڑیاں نی
وِیر گُھوڑی چَڑھیا
بھیٔ٘ن پَھڑی واگ
پَنج روپئے بھیٔ٘ن دا لاگ
بُوری چھوٹی بھیٔ٘ن دا لاگ
ویر گھوڑی چَڑھیا
بھیناں واگاں پَھڑیاں

مہندی[لکھو]

ویاہ توں کجھ دن پہلے لاڑے تے لاڑی نوں اپنے گھر وِچ مائیاں بَٹھایا جاندا اے ، رات نوں مہندی گھول کے لائی جاندی اے تے سُہاگ دے گیت ڈھولک نال گائے جاندے ہن۔ پر اَجکل ایہناں گیتاں دی تھاں فلمی گانے لیندے پئے اے، جیہڑی بڑے دکھ دی گل اے۔

مہندی لاون آیاں تینوں بھیٔ٘ناں تے بھرجائیاں
کُجھ چاچیاں تایاں کُجھ اَپنیاں تے پَرایاں
تینوں مہندی لاون آیاں

وداع دا گیت[لکھو]

سَاڈا چِڑیاں دا چَنبہ وے بابلا اَساں اُڈ جاناں
سَاڈی لَمی اُڈاری وے بابل کِس دیس جاناں

سِٹھ[لکھو]

سِٹھ ہجویہ نظم اے ، ایس گیت وچ کسی چیز دی بُرائی کیتی جاندی اے۔ سٹھنی طنزیہ گیت ویاہ ویلے لاڑے نوں سنائے جاندے اے۔ کامن سٹھنیاں دا اصلاحی روپ اے جس وچ نصیحت کیتی جاندی اے۔

پیو نہ پڑھیا تے دادا نہ پڑھیا
مُنڈا حرام دا مسیتے نہ وڑیا
تُھوڑا تُھوڑا کھایا جے
گلیاں نہ تَرکایا جے

چھند[لکھو]

لاڑا جد پہلی واری اپنے سوہرے جاندا اے تے اوتھے کُڑیاں اوس نوں چھیڑدیاں ہن تے لاڑے کولوں چھند سُندیاں اے۔

اک لڑکی کیہندی اے

چھند پراگے چھند پراگے چھند اگے کہی
ماں تیری لومڑی کوٹھے پٹن گئی

جواب لاڑا دیندا اے

چھند پراگے چھند پراگے چھند اگے تھالیاں
جِنیاں ایتھے بیٹھیاں ہویاں سبھّے میریاں سالیاں

اُلاہنیاں، سیاپا ، وَین[لکھو]

ایہہ مرثیے دا ہی اک رُوپ اے، ایہہ دکھڑے کسے دے مَرن والے یا مَرن والی دی یاد وچ عورتاں رَل کے بِہ کے گاؤندیاں ہن۔

جوان منڈے دی موت تے

تیرے نِکے نِکے بال
ہائے ہائے شیرا
ہائے ہائے شیرا

اِیہناں نوں لِیندوں پال
تینوں رُوندی تیری نار
گیٷں بُڈھی ماں نوں مار
تیرے پئیُو دا بھیڑا حال
کیوں نہ لے گیٷں اُوہنوں نال

اَکھان[لکھو]

اَکھان یعنی وَڈے سارے مضمون دا نچوڑ یا زبانِ خلق ۔ اِہ اَکھان نثر دے نال نال شعراں وچ وی موجود ہن۔

چیت و ساکھ بھونئیں
جیٹھ ہاڑ سونئیں
ساون بھادوں نہائیے
اسّوہ کتّک تھوڑا کھائیے
مگھر پوہ رُوں ہنڈائیے
ماگھ پھگن تیل ملائیے
کول حکیم دے کدے نہ جائیے

بَاتَاں ، بُجَھارتَاں[لکھو]

پنجابی وچ بڑیاں سوادیاں باتاں یعنی پہلیاں موجود ہن۔

پاروں آیا بابا لشکری جاندا جاندا کر گیا مشکری ( ڈیموں) ۔

چوٹاں[لکھو]

جد اک شاعر کوئی شعر کیہندا اے تے اوہدے جواب وچ دوجا شاعر فوری طور تے کوئی شعر لکھ دیندا اے ایس نوں چوٹاں کیہندے ہن۔

اک وار بابا تاج نے اکھاڑے وچ آکھیا

اساں دے ملن دی خواہش رکھیں وطن اساں دا خاص ملتان پُچھ لَے
امرتسر پنجاب وچ آن کے تے کٹڑے وچ خزانے دکان پُچھ لَے
اﷲ دِتا غریب دا نام عاجز کندی دوزاں دی آ کے دکان پُچھ لَے
تاج دین دا جان کے نام پایا سمن شاہ دولو نگہبان پُچھ لَے

برداپشاوری وی اکھاڑے وچ موجود سی جَھٹ بولے

کیہڑی کستوری تے مُشک ویچیں جو میں آن کے تیری دُکان پُچھ لاں
کیہڑے بہاءالحق دا توں پوترا ایں وطن جا کی جو تیرا ملتان پُچھ لاں
کیہڑا لکّھاں کروڑاں دا ونٛج کرنا ایں جیہڑا جا کے تیرا نشان پُچھ لاں
بردا آکھدا ہور نوں خواہش نہیں اے نگہباں جوتیرا کھاہان پُچھ لاں

شاعری وچ مخولیہ رنگ[لکھو]

پنجابی دے لوک گیت تے آکھان مخولیہ رنگ نال بھرے پئے ہن۔ایس وچ سب توں پہلا اُچا مقام شاعر سُتھرا تے جِلھن پایا۔

شاعر "مصدی کانا" کہندا اے

کیڑی سوہرے تُر پئی نومن کجّل پا
ہاتھی مُوہنڈے پا لیا تے اُونٹھ لیا لَمکا

گاہلڑ گاجراں کھا گیا ساڈھے تِن گھماں
چوہا چکّی لے گیا تے کوہلو لے گیا کَاں

بس مصدی کانیاں قصّہ کر دے ختم
تیل دیوے دا مُک گیا تے لوکاں نوں اے کم