شاہی قلعہ

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
لاہور قلعہ
شاہی قلعہ
Lahore Fort view from Baradari.jpg
عالمگیری دروازے توں مورت
وچ حالت
حالت لاہور، پاکستان
آرکیٹیکچرل سٹائل انڈو-اسلامک، مغل
شاہی قلعہ
سانچہ:Nq
—  سنگھی سبھا  —
دیس  پاکستان
صوبہ پنجاب
شہر لاہور
کھیتر راوی
سنگھی سبھا UC 38
حکومت
 - قسم شہری سبھا
 - چیئرمین X

لاہور دا قلعہ (پنجابی اتے اردو: شاہی قلعہ: شاہی قلعہ، جاں "رائل قلعہ") لاہور، پاکستان دے شہر وچ اک گڑھ اے۔[1] ایہہ قلعہ لاہور شہر دے شمالی سرے ول واقع اے اتے 20 ہیکٹیئر توں زیادہ رقبے وچ پھیلیا ہویا اے۔ اس وچ 21 اہم یادگار ہن، جنہاں وچوں کجھ بادشاہ اکبر دے ویلے دیاں ہن۔ لاہور قلعہ 17 ویں صدی وچ لگبھگ پوری طرحاں دوبارہ بنایا گیا اے،[2] جدوں مغل راج دی شان اتے امیری سکھر اُتے سی۔[3][4]

حالانکہ لاہور دے قلعے دی تھاں ہزاراں سالاں توں وسی ہوئی اے، اس تھاں تے اک گڑھی دے ڈھانچے دا پہلا ریکارڈ 11 ویں صدی وچ کچیاں-اٹانں توں بنے قلعے نال متعلق سی۔ جدید لاہور دے قلعے دی نیہہ بادشاہ بادشاہ اکبر دے راج ویلے 1566 وچ رکھی گئی سی، جس نے قلعے نوں اک ہم عصر آرکیٹیکچر دا روپ حاصل کیتا جس وچ اسلامک اتے ہندو نقطیاں دی تصویر دکھائی گئی۔ شاہ جہاں دی پیڑھی نوں شاندار فارسی پھلاں دے ڈزائین دے نال شاندار سنگمرمر اتے اکریا گیا اے، جدوں کہ قلعے دے شاندار اتے پرتیکول االمگری گیٹ اتے مشہور بادشاہی مسجد مہان مغل بادشاہ اورنگزیب ولوں بنائے گئے سن۔

مغل سامراج دے پتن توں بعد، لاہور دے قلعے نوں سکھ راج دے بانی رنجیت سنگھ دے گھر وجوں ورتیا گیا۔ فروری 1849 وچ گجرات دی لڑائی وچ سکھاں اتے اپنی جت پچھوں پنجاب نوں اپنے قبضے وچ لین توں بعد اس قلعے تے برطانوی بستیوادی راج دے حق ہیٹھ آ گیا۔۔

تھاں[لکھو]

قلعہ لاہور دے پرانی کندھ والے شہر دے اتری حصے وچ واقع اے۔ قلعے دا آلمگری گیٹ عمارتاں دی اک منزل دا حصہ اے، جس وچ بادشاہی مسجد، روشنی گیٹ اتے رنجیت سنگھ دی سمادھی دے نال حضوری باغ دے دوآلے اک چونکڑا بنیا ہویا اے۔ منار-اے-پاکستان اتے اقبال پارک قلعے دے اتری کنارے دے نیڑے ہن۔

اتہاس[لکھو]

مڈھلا اتہاس[لکھو]

حالانکہ ایہہ جگہ ہزاراں سالاں تک وسن لئی جانی جاندی اے، لاہور دے قلعے دی اتپتی اواضع اے اتے روائتی طور تے وکھ-وکھ کلپناواں دے بنیاد اُتے اے۔[5]

دلی سلطنت[لکھو]

11 ویں صدی توں محمود غزنوی دے راج ویلے اس قلعے دا پہلا تریخی ذکر ملدا اے۔ قلعہ مٹی دا بنیا ہویا سی اتے لاہور دے حملے دوران 1241 وچ منگولاں ولوں تباہ کر دتا گیا۔ [6] دلی سلطنت دے ترکی مملوک شاہی خاندان دے سلطان غیاث الدین بلبن ولوں 1267 وچ اک نواں قلعہ بنایا گیا سی۔[7] 1398 وچ تیمور دیاں فوجاں دوبارہ بنائے گئے قلعے نوں 1421 وچ مبارک شاہ سید ولوں مڑ بنایا گیا،[8] 1430 دے دہاکے وچ قلعے تے کابل دے شیخ علی نے قبضہ کر لیا سی۔[9] اتے لودھی سلطنت دے پشتون سلطاناں دے قبضے ہیٹھ رہا جدوں تک 1524 وچ مغل بادشاہ بابر ولوں لاہور اُتے قبضہ نہیں کر لیا گیا سی۔

مغل دور[لکھو]

اکبر دا سماں[لکھو]

ہاتھی دے سائز دے کالم بریکٹاں دی ورتوں اکبر دی ہم عصر آرکیٹیکچر سٹائل اُتے ہندو اثر نوں درساؤندی اے

قلعے دا موجودہ ڈزائین اتے بنتر دی ستھاپتی 1575 وچ ہوئی، جدوں مغل بادشاہ اکبر نے سامراج دے اتری-مغربی سرحد دی راکھی لئی اک عہدے اتے قبضہ کر لیا سی۔[10] مغل کھیتراں اتے قابل، ملتان اتے کشمیر دے گڑھاں وچکار لاہور دی رننیتک حالت نے پرانی گارے دی کلابندی نوں ختم کرکے پکیاں اٹاں دی کلابندی دی لوڑ محسوس کیتی۔[11] ویلے دے نال نال اچے محلاں نوں رلویں باغاں دے نال بنایا گیا۔[12] اکبر ولوں بنوائیاں بنتراں وچ دولت خانا-اے-کھس-او-ایم، جھروکو-ای-درشنو، اتے اکبر گیٹ شامل سن۔ اکبر ولوں بنائے کئی ڈھانچیاں نوں بعد دے حکمراناں ولوں سودھیا جاں بدلیا گیا۔[13]

جہانگیر دا سماں[لکھو]

قلعے دیاں وڈیاں کندھ تصویراں، جہانگیر دے ویلے توں۔

بادشاہ جہانگیر نے پہلی وار 1612 وچ قلعے وچ اپنے ولوں تبدیلی دا ذکر کردے ہوئے مکتب خانا دا ذکر کیتا۔ جہانگیر نے دور برج منڈلی نوں وی شامل کیتا اے، جس وچ وفد دی چھت اُتے یورپیئن راغب دوتاں نوں اکریا گیا۔ قلعے نوں بریٹیش سیلانیاں نے جہانگیر دی معیاد دے دوران، کرسچیئن مورتی-وہار دوران، میڈونا اتے یسو دیاں تصویراں نوں قلعے کمپلیکس وچ پایا۔[14] 1606 وچ سکھ دھرم دے گرو ارجن دیو نوں اوہناں دی موت توں پہلاں اس قلعے وچ قید کیتا گیا سی۔[15]

شاہ جہاں دا سماں[لکھو]

قلعے وچ شاہ جہاں دا پہلا یوگدان 1628 دے اپنے تاجپوشی دے ویلے وچ دتا گیا اتے 1645 تک جاری رہا۔ شاہ جہاں نے سبھ توں پہلاں چیہل سوٹون دی سٹائل وچ دیوان-اے-آموان دا اساری کرن دا حکم دتا - اک فارسی سٹائیل 40-پلر عوامی حاضری ہال اے۔ حالانکہ شاہ برج دی اساری جہانگیر دے ماتحت شروع ہوئی سی، شاہ جہان اسدے ڈزائن نال ناراض ہویا اتے اس نے مڑ اساری دی نگرانی لئی آصف خان تعینات کیتا سی۔ شاہ جہان نے شاہ برج مشہور شیش محل اتے نولکھا پارولن دے نال اک چونکڑا وی بنوایا۔ دوویں شاہ جہاں دیاں بنتراں ہن، حالانکہ نولکھا پولیئن سکھ یگ توں بعد وچ وی ممکن ہو سکیا اے۔ چٹے سنگمرمر دی موتی مسجد جاں پرل مسجد شاہ جہان دے ویلے توں ہی اے۔

اورنگزیب دا سماں[لکھو]

قلعے دا خاص الامگری دروازہ بادشاہ اورنگزیب دے راج ویلے بنیا سی۔

بادشاہ اورنگزیب نے آلمگری گیٹ بنوایا،[16] جسدا نیم چکری ٹاروراں اتے گمبددار پبلیئن لاہور دا اک مکمل مانتا حاصل چنہ اے جس نوں اک وار پاکستانی مدرا اُتے پردرشت کیتا گیا سی۔۔

سکھ دور[لکھو]

مغل افغان دریان نوں قلعہ ہار گئے سن۔[17] اس ویلے قلعے نوں بھنگی مثل نے بچایا، جو پنجاب دیاں 12 سکھ مسلاں وچوں اک سی اتے جسنے 1767 توں 1799 تک لاہور تے حکمرانی کیتا سی۔ پھر قلعہ رنجیت سنگھ دی فوج دے ہتھاں وچ آ گیا، جنہاں نے 1799 وچ لاہور توں بھنگی مثل توں حاصل کیتا۔[18] مہاراجہ دلیپ سنگھ دا جم 1838 وچ اسے قلعے دی جند کور حویلی وچ ہویا۔ [19] 1847 وچ دلیپ سنگھ نے بھیروال دا معاہدہ اُتے ہستاخر کیتے سن جو سکھ راج نوں اک بااثر انت وچ لے کے آیا۔ 1849 تک سکھ راج دے پتن تک قلعہ اتے شہر رنجیت سنگھ دے پروار دے قبضے ماتحت رہا۔[20]

شاھی قلعہ لہور دی اک مشھور تھاں اے۔ اے اندرون لہور دے جنوب مغربی نُکر چ واقع اے۔ ایہ گھٹ توں گھٹ 20ایکڑ دی تھاں تے پھیلیا ہویا اے۔ ایہنوں بناون دا سہرا مغل بادشاہ اکبر دے سِر جاندا اے۔ ایہ بادشاہی مسجد دے سامنے وڈا تے سوہݨا قلعہ اے۔ شیش محل، عالمگیری دروازہ، نولکھا سائے بان تے موتی مسجد شاہی قلعے دیاں مشہور تھانواں نیں۔

تریخ[لکھو]

ایس گل وچ کوئی پک نئیں کہ سبھ توں پہلاں قلعے دی تعمیر کیہنے کروائی پَر تریخ دے مطابق ایہ 1025ء توں وی پہلاں اساریا گیا۔

شاہی قلعے دا وڈا دروازہ عالمگیری دروازہ


تعمیر تے ودھاوا[لکھو]

  • 1241ء : منگولاں نے ڈھا دتا
  • 1267ء : سلطان غیاث الدین بلبن نے بنایا۔
  • 1398ء : امیر تیمور دی فوجاں نے فیر ٹاہ دتّا۔
  • 1421ء : سلطان مبارک شاہ نے مٹی تے گارے نال بنایا۔
  • 1432ء : کابل دے شیخ علی نے مَل ماریا تے ایہدے ٹٹے پجے حصیاں دی مرمت کروائی۔
  • 1566ء : مغل بادشاہ اکبر ھوراں نے پکی اِٹ دیاں نیواں پائیاں تے نالے ایدا گھیرا وی راوی ول ودھایا۔ اوہناں نے "دولت خانہء خاص و عام"، مشہور "جھروکاءدرشن" تے "مسجدی دروازہ" وی تعمیر کرایا۔
  • 1618ء : بادشاہ جہانگیر نے ”دولت خانہ جہانگیر” تعمیر کرایا۔
  • 1631ء : شاہجہان نے شیش محل بنوایا۔
  • 1633ء : شاہجہان نے ”خواب گاہ، حمام تے موتی مسجد تعمیر کرائ۔
  • 1645ء : شاھجہان نے ”دیوانِ خاص” بنوایا۔
  • 1674ء : عالمگیر نے سب توں اڈ قلعے دا داخلی دروازہ تعمیر کرایا جنہوں 'عالمگیری دروازہ' آکھیا جاندا اے۔
  • 1799۔ 1839ء ۔ ایہ ویلہ سکھ راجہ رنجیت سنگھ دا اے جنے بارہ دری راجا دھیان سنگھ تے حویلی چ قید خانہ بنوایا۔
  • 1846ء :انگریزاں نے مَل ماریا۔
  • 1927ء : انگریزاں نے محکمہ آثار قدیمہ دے حوالے کر دِتا۔

مورتاں[لکھو]


مورت نگری[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. Google maps. "Location of Lahore Fort". Google maps. https://maps.google.com/maps?ie=UTF8&q=shahi+qila+lahore&fb=1&hq=lahore+fort&cid=3872470187115328748&hnear=&t=m&z=16&vpsrc=0&iwloc=A. Retrieved on 23 ستمبر 2013. 
  2. Ruggles, D. Fairchild (2011). Islamic Gardens and Landscapes. University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-0728-6. 
  3. (1992) Islamic art in the Metropolitan Museum: The Historical Context. Metropolitan Museum of Art, 34. 
  4. M. Tahir (1997)۔ Encyclopaedic Survey of Islamic Culture۔ Anmol Publications. ISBN 81-7488-487-4
  5. G. Johnson, Christopher Bayly, and J F Richards (1988)۔ The New Cambridge History of India. Cambridge University Press. ISBN 0-521-40027-9
  6. lahore fort, University of Alberta 
  7. Hamadani, p.103
  8. Khan, p.10
  9. Punjab District Gazetteers, Volume 13. Controller of Print. and Stationery, 2002, 26. 
  10. Asher, p.47
  11. Lahore Fort Complex Archived 7 مئی 2008 at the وے بیک مشین۔ Archnet Digital Library. Retrieved 7 مارچ 2008
  12. Neville, p.xiv
  13. Chaudhry, p.258
  14. (2004) The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture. Reaktion Books, 352. ISBN 978-1-86189-185-3. 
  15. Pashaura Singh (2006). Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition. Oxford University Press, 23, 217–218. ISBN 978-0-19-567921-2. 
  16. Bhalla, p.81
  17. "The Fall of the Moghul Empire of Hindustan". Emotional Literacy. http://emotional-literacy-education.com/classic-books-online-a/tfmeh10.htm. Retrieved on 14 مئی 2015. 
  18. Lahore-The Cultural Capital of Pakistan. Lulu, 18. ISBN 1-4583-2287-4. 
  19. (2015) Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan. Hay House, Inc. ISBN 9384544930. 
  20. Maharaja Ranjit Singh, the Last to Lay Arms. Abhinav Publications, 56. ISBN 9788170174103. 

بارلے جوڑ[لکھو]