پہلی وڈی لڑائی

Wikipedia توں
جاو: مدد, کھوج

پہلی وڈی لڑائی یا پہلی جنگ عظیم 1914 تے 1918 دے وشکار یورپ, ایشیاء تے افریقہ وچ جگ دیاں مظبوط تے وڈیاں طاقتاں دیاں دو ٹولیاں دے وشکار لڑی کئی۔ ایس لڑائی چ جرمن سلطنت, سلطنت عثمانیہ, سلطنت آسٹریا-ہنگری تے بلغاریہ اک پاسے سن تے برطانیہ, فرانس, روس, اٹلی, جپان تے امریکہ اک پاسے سن۔ ایدے وچ 7 کروڑ فوجی لڑے تے 90 لکھ مارے گۓ۔

ایس لڑائی چ جرمن سلطنت، سلطنت عثمانیہ، سلطنت آسٹریا ہنگری تے بلغاریہ نوں ہار ہوندی اے۔


تریخ[لکھو]

وجہ

انیسویں صدی چ وڈیاں طاقتاں دے سیاسی تے فوجی چگڑے ایس وڈی لڑائی دی وجہ بنے۔ 1914 دے ورے چ کالونیاں دے مسئلے اتے لڑائی وددی گئی تے اینج جنگ دی شکل اختیار کر گئی جیدے وچ ہور دیساں نیں وی حصہ لیا۔ سلطنت آسٹریا ہنگری دا روس تے سربیا نال تھاں دے قبضے اتے چگڑا ہوئیا تے ایس چگڑے وچ ہوراں وڈیاں طاقتاں نوں وی کسیٹ لیا گیا۔ اینج اے لڑائی جگ دے زیادہ حصے وچ پھیلدی گئی۔ ایس لڑائی وچ لکھاں لوکاں نیں جاناں گوایاں کج علاقیاں چ ایس جنگ دے اثرات ہجے وی باقی نیں۔ فرانز فرڈیننڈ سلطنت آسٹریا-ہنگری دے وارث دے 28 جون 1914 نوں بوسنیا ہرزیگووینیا دے شہر سراجیو وچ قتل اک فوری وجہ بنیا۔ آسٹریا-ہنگری نے سربیا نوں الٹی میٹم کلیا تے ایس تے سربیا تے آسٹریا-ہنگری دے وشکار لڑائی خھری سربیا پجھے روس کھڑا سی تے اوہدے نال فرانس تے برطانی۔

لڑائیاں


  • 7 اگست 1914 نوں برطانوی تے فرانسیسی فوجاں افریقہ وچ جرمن کالونی ٹوگولینڈ تے ہلہ بولدیاں نیں۔ 10 اگست نوں جرم دکھنی لیندے افریف ہ ولوں دکھنی افریقہ تے گولی چلائی جاندی اے۔ جرمن چڑھدے افریقہ ولوں اک گوریلہ لڑا‎ی دا مڈ رکھیا جاندا اے جیہڑی لڑائی دے انت تک چلدی ریندی اے۔
  • 12 اگست نوں آسٹریا ہنگری سربیا تے ہلہ بولدا پر اگلے دو ہفتیاں وچ ایاہنوں ہرا کے پچھے تکدتا جاندا اے۔ آسٹریا دی ایہ ہار ایس لڑائی دی اک نویکلا کم سی۔
  • 2 اگست نوں جرمن فوج لکسمبرگ تے مل ماردی اے تے 4 اگست نوں جرمن فوج بیلجیم تے جڑھائی کردی اے۔ بیلیم اک نیوٹرل دیس سی سے تے اوہدا برطانیہ نا 1839 ا وعدھ سی جے اگر اوہدے تے چڑھائی ہوندی اے تے اوہدا ساتھ دتا جایگا۔ بیلجیم دے راجگڑھ برسلز تے جرمن فوج 20 اگست مل ماردی اے۔ 7 اگست نوں فرانسیسی فوج جرمن السائس تے چڑھائی کردی اے تے وڈا ہلہ 14 اگست نوں بولیا جاندا اے جرمن فوج اک خاص ول نال پجھے ہٹدی اے پر اخیری فرانسیسی فوج نوں پچھے ہٹنا پیندا اے۔ 12 ستمبر نوں فرانسیسی فوج برطانوی فوج دی ہتھ ونڈائی نال پیرس ول وددی ہوئی جرمن فوج نوں جیہڑی پیرس توں 43 میل دور سی پیرس دے چڑھدے ول روک دیندی اے۔ 19 اکتوبر توں 22 نومبر تک ہون والی یپرس دی پہلی لڑائی وچ جرمن چڑھائی نوں روک لیا جاندا اے۔ 22 اپریل 1915 نوں یپرس دی دوجی لڑائی وچ جرمن کلورین گیس ورتدے نیں. ایدا اوہناں نوں کج ای فیدا ہوندا اے پر اوہناں دے اکے ودن نوں روک لیا جاندا اے۔ 15 ستمبر 1916 نوں پرطانوی پہلی واری ٹینک نوں لڑائی وچ ورتدے نیں۔ جرمن کج ٹینک پھڑدے نیں تے انج دے آپ بناندے نیں۔ اتلے سمندر توں لے کے اورنے دریا تک ایس لڑائی ویہڑے تے 9,600 کلومیٹر (5,965 میل) لمے مورچے سن جتھے 1000 بٹالیناں سن۔
  • 30 اگست نوں نیوزیلینڈ دی فوج جرمن سموا تے مل ماردی اے۔ 11 ستمبر نوں آسٹریلیا دی فوج نواں برطانیہ تے چڑھائی کردی اے۔ جپان چین وچ جرمن جرمن تھاں چنگڈاؤ تے بحرالکاہل وچ کئی جرمن جزیریاں نوں اپنے ہتھ وچ لیندا اے۔
  • لیندے لڑائی ویہڑے وچ سوم دی لڑائی 1 جولائی 1916 توں 18 نومبر 1916 تک لڑی جان والی اک وڈی خونی لڑائی سی ایدے سب توں چوکھے برطانوی فوجی مارے جاندے نیں۔ ایدے نال کوئی لڑائی دا فیصلہ نئیں ہوندا۔
  • وردن دی لڑائی لیندے لڑائی ویہڑے وچ لڑی جان والی اک وڈی لڑائی سی جیہڑی فرانس دے شہر وردن دے دوالے 21 فروری توں 18 دسمبر تک لڑی گئی تے پہلی وڈی لڑائی دی سب توں لمی لڑائی گنی جاندی اے۔ ایہنوں دنیا دی اک وڈی تے لمی لڑائی وی گنیا جاندا اے۔ ایہ 21 فروری نوں جرمن فوج دے فرانسیسی فوج تے ہلے نال ٹری۔ ایدے وچ کل 698,000 فوجی مارے گۓ جنان وچوں 362,000 فرانسیسی سن تے 336,000 جرمن۔ ایدے وچ فرانسیسی فوج تھک تے اک جاندی اے پر اوہنوں جت ہوندی اے اوہ جرمن ہلے نوں روک لیندی اے۔
  • 9 اپریل تون 17 مئی 1917 تک برطانوی فوجاں جرمن فوجاں تے اراس دی لڑائی وچ لڑدیاں نیں۔

سمندری لڑائیاں

لڑائی دا مڈ پیندیاں ای برطانیہ نیں جرمنی دے سمندری راہ بند کردتے۔ جیدے نال اوہنوں فوجی تے سولین سمان پونچنا بند ہوگیا ایہ روک کئی دیساں آپسی قنوناں دے خلاف سی۔ برطانیہ نے پورے سمندر وچ بارودی سرنگاں وجھا چذڈیاں۔ جٹلینڈ دی لڑائی جیہڑی پہلی وڈی لڑائی دی سب توں وڈی سمندری لڑائی سی 31 مئی توں 1 جون 1916 نوں جٹلینڈ توں پرے جرمن تے برطانوی جہازاں دے وشکار ہوئی سی۔ جوڑ برابر ریا۔ برطانیہ گھاٹے وچ ریا پر حرمن جہاز فیر کھلے سمندر ول ناں آۓ۔ جرمن یو کشتیاں نے اتلے امریکہ تے برطانیہ وشکار سمندری راہ نوں بد کرن دی کوشش کیتی۔ پن ڈبیاں دے کاروباری جہازاں دے ہلے وچ جہاز دے کامیاں لئی جان بچان دی تھوڑی آس ہوندی اے۔ امریکہ دے کین تے جرمنی نے لڑائی دے ول بدلے۔ 1915 وچ مسافر جہاز لوزیتانیہ دے ڈبن مگروں جرمنی نے وعدہ کیتا جے اوہ ایہوجے جہازاں نوں فیر نئیں ڈبو‏یگا۔ 1917 وچ یوکشتیاں دا ڈر مک گیا جدوں سمان والے جہاز فوجی جہاز دی سنگت تے بچا وچ کٹھے جاندے سن۔ جرمن یوکشتیاں نیں 5000 اتحادی جہاز 199 پن ڈبیاں دے مل تے ڈبوۓ۔ پہلی وڈی لڑائی وچ پہلی واری ہوائی جہاز والے سمندری جہاز ورتیا گیا ایہ برطانیہ دا فیوریس سی۔ جیدے توں زیپلن دے اڈے ٹونڈرن تے جولائی 1918 وچ ہوائی ہلہ بولیا گیا۔


  • 28 جون 1914 نوں اک بوسنیائی سرب گاوریلو پرنسپ نے بونیا دے شہر سراجیوو وچ آسٹریا ہنگری دے ہون والے بادشاہ فرانز فرڈیننڈ تے اوہدی ٹبری نوں قتل کردتا۔ اوہنوں پھڑن مگروں پچھگچھ مگروں اسٹریا نےسربیا اگے دس سوال رکھے جناں وچوں 8 سربیا نے منے پر پورے دس ناں منن تے آسٹریا نے سربیا تے 28 جولائی 1914 نوں ہلہ بول چھڈیا۔ آسٹریا ہنگری تے سربیا دا چگڑا وددے وددے پہلی وڈی لڑائی وچ پلٹ گیا جیدے وچ روس، جرمنی، فرانس تے برطانیہ وی رل گۓ۔ ہفتے وچ ای آسٹریا نوں روس نال وی لڑائی لڑنی پے گئی جیدے کول دنیا دی اوس ویلے سب تون وڈی فوج سی۔ کر دی لڑائی جیہڑی 16 توں 19 اگست 1914 وچ ہوئی ایدے وچ آسٹریا نوں ہار ہوندی اے تے اوہدے 23000 فوجی مارے تے 6,500 توں ود پھڑے جاندے نیں۔ ایہ اتحادیاں دی پہلی جت سی۔ درینہ دی لڑائی 6 ستمبر توں 4 اکتوبر 1914 نوں لڑی گئی ایدے وج 18500 سرب فوجی تے 17000 آسٹری مارے گۓ۔ ایدا کوئی وڈا نتارا ناں نکلیا۔ کولوبارا دی لڑائی 3 توں 9 دسمبر 1914 نوں ہوندی اے ایدے وچ سربیا نوں جت ہوندی اے آسٹریا دے 28000 فوجی مارے جاندے نین تے 76500 بندی بنا لۓ جاندے نیں۔ 22000 سرب مردے نیں تے 19000 بندی بنا لۓ جاندے نیں۔
  • موراوا دی لڑائی 14 اکتوبر 1915 توں 9 نومبر 1915 تک بلغاریہ تے سربیا وشکار ہوئی ایدے وچ سرباں دے 6000 فوجی مارے جاندے نیں تے اوہناں نوں ہار ہوندی اے۔ اوچے پول دی لڑائی جیہڑی 14 اکتوبر توں 15 نومبر 1915 وچ سربیا تے بلغاریہ وشکار ہوئی ایدے وچ بلغاریہ نوں جت ہوئی۔ کرائیوولاک دی لڑائی جیدے وچ اک فرانسیسی فوج سربیا دی ہتھ ونڈائی نوں آئی سی اوہنوں 17 اکتوبر تے 21 نومبر 1915 دے وشکار بلغاریہ ہتھوں ہار ہوندی اے۔ 10 نومبر توں 14 دسمبر دے وشکار کوسوو دی لڑائی وچ بلغاریہ دی فوج جرمن تے آسٹری فوجاں نال رل کے سرب فوج نوں ہراندی اے تے 30000 سرب مارے گۓ اوہناں دیاں 199 توپاں بلغاریہ ہتھ لگدیاں نیں۔ ریندی سرب فوج البانیہ ول نسدی اے تے اوتھوں یونان اپڑدی اے۔

سلطنت عثمانیہ

سلطنت عثمانیہ جرمنی نال پہلی وڈی لڑائی وچ اک جٹ 4 اگست 1914 نوں اک لکی گل بات نال ہوندی اے۔ اک جرمن سمندری حہاز عثمانی چنڈے نال کالے سمندر و وڈدا اے تے روسی بندرگاہ تے گولے سٹدا اے۔ ترک فوج روس نال قفقاز دا لڑا ویہڑہ کھولدی اے۔ 2 نومبر توں 16 نومبر 1914 ںوں برگمان دی لڑائی وچ روسی فوج نوں کپ پیندی اے تے 40000 روسی فوج ماری جاندی اے۔ روسی تے عثمانی فوجاں 22 دسمبر 1914 توں 17 جنوری 1915 تک ساریکامش دی لڑائی وچ فیر بھڑدیاں نیں۔ عثمانی فوج نوں ہار ہوندی تے اوہدے 60000 مردے روگی یا بندی بندے نیں۔ مینزیکرت دی لڑائی 10 توں 26 جولائی 1915 نوں مینزیکرت دیلڑائی دا کوئی نتارا نئیں نکلدا۔ 10 ہزار روسی فوجی مردے نیں تے 6 ہزار ترک بندی بن جاندے نیں۔ 10 جنوری توں 16 فروری نوں روسی تے ترک فوجاں دے ارض روم دی تھاں تے فیر ٹاکرا ہوندا اے ایہ اک وڈا تے تکڑا ترک نگر سی پر ایدھے بچاؤ لئی ترکاں کول تھوڑی فوج سی۔ ارض روم دی لڑائی وچ 10 ہزار ترک فوج ماری جاندی تے 5000 بندی بن جاندی اے تے روسیاں ہتھ 327 توپاں وی لگدیاں نیں۔ روس دے 1000 فوجی مارے جاندے نیں۔ شہر تے روسی فوج مل مارلیندی اے۔ ایس مگروں 15 اپریل 1916 نوں روسی فوج اپنی سمندری فوج نال رل کے ترابزون دے شہر تے وی مل مار لیندی اے۔ بلتس دی لڑائی 2 مارچ توں 24 اگست 1916 نوں بلتس دے شہر نوں واپس لین لئی لڑی گئی ترک فوج دا کمانڈر مصطفا کمال سی۔ اوہ 7 اگست نوں شہر واپس لیندا اے۔ سردارآباد دی لڑائی آرمینیا تے ترکاں دے وشکار 21 توں 29 مئی 1918 نوں ہوندی اے ایدے وچ آرمینیا نوں جت ہوندی اے۔

  • اتحادی طاقتاں ترکاں نوں لڑائی توں باہر کرن لئی 1915 وج اوہناں دے راجگڑھ استنبول تے ہلہ بولدیاں نیں۔ ایس لڑائی دی وجہ روس لئی سمان پیجن دا راہ بنانا سی جے بالٹک سمندر ولوں اوھدی ناکہ بندی جرمن سمندری فوج نے کیتی ہوئی سی۔ ایہ چڑھائی سمندر ولوں سی تے استنوبول دے کول جزیریورگا گیلی پولی تے سی۔ گیلی پولی دی لڑائی 15 اپریل 1915 توں لے کے 9 جنوری 1916 تک رئی ایدے انت تے ترکاں نوں جت ہوئی۔ ایس لڑائی وچ اک پاسے نیوزیلینڈ آسٹریلیا فرانس تے برطانیہ دیاں فوجاں سن تے دوجے پاسے ترک فوج سی ترک فوج دا آگو مصطفا کمال سی۔ ایس لڑائی دی سوچ ونسٹنٹ چرچل دی سی۔ 19فروری نوں سمندر ولوں جڑھائی کتی جاندی اے درہ دانیال دے ترک فلعیاں تے 18 مارچ نوں وڈا ہلہ بولیا جاندا اے اینج لگدا سی اتحادیاں نوں جیوین اوہ جت دے نیڑے نیں۔ پر ایہ سمندر ولوں چڑھائی توڑ نئیں چڑھدی۔ اتحادی اک وڈی فوج نال 15 اپریل نوں گیلی پولی تے ہلہ بولدے نیں۔ سمندر دے کنڈے تے ترک فوج دی گنتی تھوڑی سی۔ 25 اپریل نوں بچا کرن والی ترک فوج کول گولیاں مک جاندیاں نیں تے سواۓ بندوقاں نال لگیاں چھریاں دے اوہناں کول کج نئیں ہوندا۔ 19ویں ڈوین دے کمانڈر لیفٹیننٹ کرنل مصطفا کمال نے اپنی 57ویں پیدل رجمنٹ نوں ایس ویلے ایہ سنیہا کلیا:


57ویں پیدل رجمنٹ دا ہر سپاہی یا ماریاگیا یااوہ لڑن جوگا ناں ریا۔ اوس رجمنٹ دی یاد تے عزت دین لئی نویں ترک فوج وچ کوئی 57ویں پیدل رجمنٹ نئیں اے۔

  • 28 جنوری 1915 نوں عثمانی ترک فوج نہر سویز تے مل مارن لئی ہلہ بولدی اے 3 فروری تک ایہ چڑھائی ہار وچ پلٹ جاندی اے۔ 23اپریل 1916 نوں کاٹیہ دی لڑائی وچ عثمانی فوج نوں سویز دے لڑائی ویہڑے وچ جت ہوندی اے۔ پر برطانوی فوج ہار دے اثر تے قابو پالیندی اے۔ رومانی دی لڑائی جیہڑی سویز نہر توں چڑھدے پاسے 3 توں 5 اگست 1916 نوں لڑی گئی عثمانی فوج نوں ہار وی ہوندی اے تے اوہنوں چوکھا پچھے ہٹنا پیندا اے۔ 23 دسمبر 1916 نوں برطانوی فوج اگے وددیاں ہویاں العریش نوں اپنے ہتھ وج لیندی اے۔ 9 جنوری 1917 نوں سویز سینا لڑائی ویہڑے دے آخری تھاں رفا تے مل ماردی اے۔
  • پہلی وڈی لڑائی چل رئی سی جے مکہ دے عثمانی گورنر سید حسین بن علی ہاشمی نے عثمانی خلافت تے مسلماناں نال غداری کودیاں ہویاں انگریزاں نال رل گیا۔ جون وچ جدوں مکہ توں ترک فوج طائف چلی گئی تے پچھے تھوڑی جی ترک فوج سی۔ 10 جون 1916 نوں سویر نوں شریف مکہ دے 5000 لکے ہوۓ سنگیاں نے غداری تے بغاوت کردیاں ہویاں بارکاں وج ستی ہوئی ترک فوج تے گولیاں چلادتیاں۔ شریف مکہ نے ترکاں نوں ہتھیار سٹن دا آکھیا پر اوہناں نے ناں کردتی۔ ترک 4 جولائی تک لڑدے رۓ تے مارے گۓ۔ شریف مکہ دی ایس غداری نے خلافت عثمانیہ دے انت دا مڈھ رکھیا، یورپی طاقتاں نوں لیندے ایشیاء وچ واڑیا تے اسرائیل دے بنن دی راہ وی بنائی۔ جولائی 1916 نوں طائف تے وی برطانوی توپاں تے گولیاں نال شریف مکہ مل مار لیندا اے۔ جون 1916 نوں شریف مکہ دیاں فوجاں مدینہ تے ہلہ بولدیاں نیں پر اوتھے دا ترک گورنر فخری پاشا مدینہ نوں شریف مکہ دے ہتھ نئیں لکدن دیندا۔ اوہ جیداری نال مدینے دا بچا کردا اے۔ مدینہ 2 سال 7 مہینے تک کعیرے وج ریندا اے۔ پہلی وڈی لڑائی مک جاندی اے پر قچری پاشا ہتھیار نئیں سٹدا۔ فیر سلطان ترکی دے کین تے 1919 وچ اوہ مدینہ ویریاں دے حوالے کردا اے۔
  • لڑائی دے مڈھ تے برطانیہ اپنی ہندستانی فوج نال عراق ولوں عثمانی سلطنت تے چڑھائی کردا اے۔ بصرہ دی لڑائی وچ جیہڑی 11 توں 21 نومبر 1914 تک ریندی اے تے ایدھے وچ بصرے تے برطانوی فوجاں مل مار لیندیاں نیں۔کت دا کعیرا انگریزان نوں مینگا پیندا اے تے اوہناں دی پوری فوج ایتھے 29 اپریل 1916 نوں ہتھیار سٹ دیندی اے۔ 11 مارچ 1917 نوں برطانوی فوج بغداد تے مل ماردی اے۔
  • فلسطین وچ برطانوی فوج غزہ تے مل مارن وچ دو واری ہاردی اے پر تیجی واری 7 نومبر 1917 تک بیر شیبہ تے غزہ اوہدے ہتھ لگ چکے سن۔ 9 دسمبر 1917 نوں برطانوی فوج یروشلم تے مل ماردی اے۔

بارلے جوڑ[لکھو]