ترکی

Wikipedia توں
جاؤ: پاندھ, کھوج


Türkiye Cumhuriyeti
جمہوریہ ترکی
ترکی کا جھنڈا ترکی کا دیسی نشان
جھنڈا دیسی نشان
ماٹو:Yurtta Barış, Dünyada Barış
(اختیار غیر مشروط طور اتے قوم دے ہتھ وچ رہندا اے)
دیسی گؤن:استقلال مارشی
ترکی دا محل وقوع
راجگڑھ انقرہ
سبتوں وڈا شہر استنبول
دفتری بولی ترک بولی
دوجیاں بولیاں کردی
آذربائیجانی
عربی
چرکسی
زازاکی
نسلی ٹولیاں ترک 70%
کرد 18%
دوجے 12%
حکومت دا نظام
صدر
وزیرِ اعظم
پارلیمانی لوکراج
عبد اللہ گل
رجب طیب اردوغان
جانشین
- سلجوقی سلطنت
عثمانی سلطنت
آزادی دی جنگ
پارلیمنٹ دی اساری
لوکراج
عثمانی سلطنت -
1071ء
1299 تا 1922ء
19 مئی 1919ء
23 اپریل 1920ء
29 اکتوبر 1923ء
رقبہ
 - کل
 
 - پانی (%)
 
783562  مربع کلومیٹر (37)
302535 مربع میل
1.3
لوک گنتی
 - تخمینہ:2007ء
 - 2007 مردم شماری
 - لوک سنگھنائی
 
70,586,256 (18)
70586256
93 فی مربع کلومیٹر(108)
241 فی مربع میل
کچی دیسی پیدار
 - مجموعی
 - فی کس
تخمینہ: 2007ء

667.7 ارب ڈالر 19 واں
9400 ڈالر 75 واں
انسانی ترقیاتی اشاریہ
   (تخمینہ: 2007ء
0.775
84 – درمیانہ
سکہ نواں ترک لیرا (لیرا) (YTL)
ویلہ زون
 - عمومی
۔ موسمِ گرما (د۔ب۔و)
مشرقی یورپی وقت (EET)
(یو۔ٹی۔سی۔ 2)
مستعمل (یو۔ٹی۔سی۔ 3)
انٹرنیٹ کوڈ
   
.tr
کالنگ کوڈ +90

ترکی اک یوریشیائ دیس اے جیہڑا لیندے ایشیاء (اناطولیہ) تے چڑھدے تھریس (دکھنی چڑھدا یورپ وچ) اے. ترکی دا بارڈر 8 دیساں نال رلدا اے: اتر چڑھدے ول جارجیا; چڑھدے ول آرمینیا تے ایران, چڑھددے دکھن ول عراق تے شام؛ اتر لیندے ول بلغاریہ تے لیندے ول یونان نیں۔ دکھن ول بحیرہ روم تے قبرص؛ ایجیئن سمندر لیندے ول تے اتر ول کالا سمندر اے۔ بحیرہ مرمرہ، باسفورس تے درہ دانیال، چڑھدا تھریس تے اناطولیہ وشکار بارڈر نیں؛ ایہ ایشیاء تے یورپ نوں وی وکھرا کردے نیں۔

ترکی دے 70–80% لوک نسلی ترک لوک نیں تے سرکاری بولی ترک اے جیہنوں 85% لوک ماں بولی کرکے بولدے نں۔ زازاکی تے کردی نوں رلا کے 9–25% لوک بولدے نیں۔ چوکھے لوک مسلمان نیں تے دوجے 7 توں 12٪ دے وشکار نیں۔


ترکی دی لوک گنتی 74,724,269 اے۔ ایدا راجگڑھ انکرہ اے۔ استمبول ایدا سب توں وڈا شہر اے۔ ترکی دا 97 ٪ ایشیاء چ اناطولیہ تے 3 ٪ یورپ چ رومیلیا نال بندا اے ۔ ایہ اک سیکولر قنون لوکراج اے نیٹو تے کونسل آف یورپ دا سنگی اے۔

جغرافیہ[لکھو]

Turkey topo.jpg

ترکی دو براعظماں تے پھیلیا یوریشیائی دیس اے۔ ایشیائی انگ (اناطولیہ) ترکی دا 97٪ تے یورپی انگ (تھریس) ترکی دا 3٪ بندا اے۔ ترکی اک مستطیل وانگوں 1,600 کلومیٹر (1000 میل) لماں تے 800 کلومیٹر (500 میل) چوڑا اے۔ ترکی 783,562 مربع کلومیٹر (300,948 مربع میل) تے پھیلیا ہویا اے جیدے وچ 755,688 مربع کلومیٹر لیندے دکھنی ایشیاء وچ 23,764 مربع کلومیٹر یورپ وچ اے۔ ترکی تھاں نال 37واں وڈا دیس اے تے ایدھے تن پاسے سمندر نیں: کالا سمندر اتر وچ بحیرہ روم دکھن وج تے ایجین لیندے ول۔ ترکی وچ اتر چرھدے ول مارمورا سمندر وی ہے۔ ترکی دے یورپی انگ لیندے تھریس دا بارڈر بلغاریہ تے یونان نال رلدا اے۔ اناطولیہ اک اچا نیواں تھاں اے جیدے اتر وچ کروگلو تے پونٹک دے پہاڑی سلسلے نیں تے دکھن ول ٹارس دا پہاڑی سلسلہ اے۔ سمندری کںڈیاں تے پدھریاں تھانواں نیں۔ چڑھدے ترکی دا دیس وکھالہ پہاڑی اے تے ایتھوں دجلہ فرات تے اراس دریا نکلدے نیں تے ایتھے ای ترکی دی سب توں اچی تھاں ارارات اے جیدی اچائی 5,137 میٹر (16,854 فٹ) اے۔

ترکی نوں جغرافیے، ایکانومی تے لوک وسن باجوں ست انگاں وج ونڈیا ہویا اے:مارمورا، ایجئین، کالا سمندر، وشکارلہ اناطولیہ، چڑھدا اناطولیہ، دکھنی چڑھدا اناطولیہ تے بحیرہ روم۔ اناطولیہ لیندے ولوں تھوڑا نیواں اے تے جیوں جیوں چڑھدے ول جاؤ اچا تے پہاڑی ہوندا جاندا اے۔ ترکی دا ایہ دیس وکھالہ ایدے تھلے زمین دے ہلن جلن، ایتھے آن والے زلزلیاں تے اگپہاڑاں باجوں اے۔

تریخ[لکھو]

اناطولیہ جتھے 97٪ ترکی اے دنیا دیاں سب توں پرانیاں وسن والیاں تھانواں وچوں اک اے۔ گوبکلی ٹپے انسان دیاں بنایاں سب توں پرانیاں مزہبی تھانواں وچوں اک اے جیہڑی 10000 ورے پرانی اے۔ شٹالہویوک 7500 م پ توں 5700 ورے پرانی اک پتھر ویلے دی تھاں اے۔ ٹرائے پتھر ویلے توں لے کے لوۓ ویلے تک دی اک وسدی تھاں اے۔ 2300 م پ وچ ہتی اناطولیہ آندے نیں تے ایتھے پہلی وڈی سلطنت دی نیو رکھدے نیں جیہڑی 18ویں صدی م پ توں لے کے 13ویں صدی م پ تک رئی۔ 1180 م پ دے دوالے ہتی سلطنت دے مکن تے فریگی اک ہند یورپی لوک اپر آندے نیں تے 7 صدی م پ تک راج کردے نیں جدوں اوہناں دی سرکار کمرین لوکاں ہتھوں مکدی اے۔

فریگیا دی تھاں بنن والیاں تکڑیاں سرکاراں لڈیا، کیریا تے لائیسیا سن۔ 1200 م پ وچ یونانیاں نیں اناطولیہ دیاں کنڈیاں تے مائلیٹس، افسس، ازمیر تے بازنتیئم ورگیاں نگریاں دی نیو رکھی۔ ایتھے جیہڑا پہلا راج بنیا اوہ 6ویں صدی م پ وچ آرمینیا سی۔ 6 صدی م پ وچ اناطولیہ تے ھخامشی سلطنت مل ماردی اے۔ 334 م پ وچ سکندر یونانی ایدے تے جڑھائی کردا اے تے 323 وچ اوہدے مرن تے ایتھے کپاڈوچیا، بتھائینیا، پرگاموم تے پونٹس دے یوانی راج بندے نیں جنہاں نوں پہلی صدی م پ دے وشکار رومی لوک راج اپنے نال رلا لیندا اے۔

324 وچ قسطنطین I بازنتیئم (ایہ فیر قسطنطنیہ تے فیر استمبول بنیا) نوں رومی سلطنت دا نواں راجگڑھ چندا اے۔ تھیوڈوسیس I دے 395 وچ مرن تے رومی سلطنت دو حصیاں وج ونڈی گئی تے قسطنطنیہ بازنطینی سلطنت دا راجگڑھ بندا اے۔

سلطنت عثمانیہ[لکھو]

11ویں صدی دے دوجے ادھ وچ سلجوقی ترک چڑھدے اناطولیہ وچ اۓ۔ 1071 وچ مینزیکرٹ دی لڑائی وچ سلجوق سلطان الپ ارسلان نے بازنظینی شہسشاہ رومانوس نوں ہرایا۔ ایتھوں اناطولی سلجوق سلطنت دا مڈھ پیا۔ 1243 وچ سلجوق فوج نوں منگول ہتھوں ہارنا پیا تے ایہ 1307 وچ مک جاندی اے۔ ایدی تھاں تے بنن والے ترک رجواڑیاں وچوں اک نے جیہڑا چڑھدے اناطولیہ ول سی تے جیدا آگو عثمان اول سی زور پھڑیا تے 200 وریاں وچ سلطنت عثمانیہ وچ پلٹ گیا تے اناطولیا بلقان تے چڑھدے ایشیاء ول پھیلدا گیا۔ 1453 وچ عثمانیاں نیں قسطنطنیہ تے مل مارکے اپنا راجگڑھ بنایا تے بازنطینی سلطنت مکادتی۔

ترک سلطان سلیم ۱ (1512–1520) نے سلطنت نوں دکھنی تے چڑھدے پاسے ول صفوی سلطنت دے اسماعیل صفوی نوں جنگ چلدران (1514) وچ ہران مگروں ودھایا۔ شام، لبنان، فلسطین، حجاز تے مصر سلطنت عثمانیہ دا انگ بندے نیں۔ بحیرہ احمر تے بحر ہند وچ ترک سمندری فوج دا ٹاکرا پرتگیزاں نال ہوندا اے۔ 16ویں تے 17ویں صدی وچ عثمانی سلطنت دی طاقت گاشاں تے چڑھی جدوں سلیمان اعظم ایدے تے راج کر ریا سی ۔ ایہ مقدس رومی سلطنت نال کھیردی اے جدوں ایدے بارڈر اوہدے تے پولینڈ نال جا جڑے۔ بحیرہ روم وچ ایدا ٹاکرا ایدے کنڈے دیاں سائی دیساں نال سی۔ 16ویں توں 18ویں صدی دے وشکار صفوی سلطنت نال مذہب تے تھاں توں لڑائیاں چلدیاں رئیاں۔ 19ویں صدی وچ ترک سلطنت ماڑی پے گئی تے سنگڑن لگ گئی۔ پہلی وڈی لڑائی وچ سلطنت عثمانیہ جرمنی دی سنگی سی۔ گیلی پولی دی لڑائی تے ہور تھانواں تے جت ہون تے وی سید حسین بن علی ہاشمی دی غداری باجوں سلطنت نوں ہار ہوندی اے تے اوہدے ہتھوں عرب تھاں نکل گۓ تے اوتھے عرب دیس تے اسرائیل بنے۔ 30 اکتوبر 1918 نوں مدروس دی لڑائی بندی مگروں جتن والے دیس معاہدہ سیورے نال ترک سلطنت دے ٹوٹے کرکے آپس وچ ونڈ لینا چاندے سن۔

ترک لوکراج[لکھو]

پہلی وڈی لڑائی مگروں اتحادی قسطنطنیہ تے سمرا تے مل ماردے نیں تے اناطولیہ نوںΨ کئی انگاں وچ آپس وج ونددے نیں۔ ایس گل تے مصطفا کمال دوسرے ترکاں نال رل کے ترکی دی ازادی دی لڑائی دا مڈھ رکھدے نیں۔ ترک پہلے آرمینیا دیاں فوجاں نوں ہران مگروں 1921 وچ ساکریہ دی لڑائی وچ یونانیاں تے فیر فراسیسیاں نوں نسایا جاندا اے۔ 18 ستمبر 1922 تک باہردیاں فوجاں ترکی توں جاچکیاں سن۔ 1 نومبر 1922 نوں نویں ترک پارلیمنٹ عثمانی سلطنت نوں جیہڑی 623 وریاں توں چل رئی سی مکادتا۔ 24 جولائی 1923 نوں ہون والی لوزان ٹریٹی وچ نویں ترک لوکراج نوں من لیا گیا۔

ترکی دا سیاسی پربندھ 1923 چ سلطنت عثمانیہ دے مکن مگروں مصطفی کمال اتاترک نے بنایا۔ ترکی وچ عربی لپی دی تھاں رومی لپی چلائی گئی۔ پرانے وڈے ناں جیہڑے لوکں وج فوق پاندے سن مکا کے ہر بندا بے تے ہر عورت بیگم بنا دتی گی۔ پردے تے روک لادتی گئی۔ ایہہ یونائیٹڈ نیشنز ، موتمر عالم اسلامی ، او ای سی ڈی تے او ایس سی دا موڈی دیس اے ۔ 1949ء نوں یورپی کونسل تے 1952ء نیٹو دا رکن بنیا تے اس وقت یورپی یونین دی سنگت جاہندا اے۔۔


اتاترک ترکی دے پہلے صدر سن ، اوہ 1938ء چ مرگیا ۔ ترکی دی مسلح افواج خود نوں اتاترک دے سوچاں دا اصل راکھے سمجھدیاں نیں تے سیاسی استحکام بحال کرن لئی 3 مرتبہ 1960ء ، 1971ء تے 1980ء چ دیس دے سیاسی نظام چ براہ راست مداخلت کر چکی اے ۔

سیاست تے سرکار[لکھو]

ترکی اک سیکولر تے قنونی لوکراج اے جیدا سیاسی پربندھ مصطفا کمال تے ترک پارلیمنٹ نے 1920 دے دہاکے وج بنایا سی۔ ترکی دا صدر ترکی دا نشان تے اوہدے کول نمیشی طاقت ہوندی اے۔ ترک وزیراعظم ترک سرکار نوں چلاندا اے۔ ترک پارلیمنٹ وچ سب توں وڈی پارٹی یا پارٹیاں دی ٹولی وزیراعظم اپنے وجوں چندی اے۔

18 سال دا ہر ترک ووٹ پاسکدا اے تے ترک پارلیمنٹ اک انگ تے ایہ تے ایدے 550 سنگی ہوندے نیں جیہڑے 4 ورے لئی جنے جاندے نیں۔ رجب طیب اردگان ترکی دا وزیراعظم اے۔


شہر[لکھو]

ترکی دا دارالحکومت انقرہ اے پر تریخی راجگڑھ استمبول بدستور دیس دا مالیاتی، اقتصادی تے ثقافتی مرکز اے۔ دوجے اہم شہروں چ ازمیر،برصہ، ادرنہ طرابزون، غازی انتب، ارض روم، قیصری، ازمیت، قونیہ، مرسین، اسکی شہر، دیار باکر، انطالیا تے سامسون شامل نیں ۔ دیے دی 68 فیصد آبادی شہراں چ رہندی اے۔ مجموعی طور اتے ترکی چ 5 لاکھ توں ودھ آبادی دے 12 تے اک لاکھ توں ودھ آبادی دے 48 شہر نیں۔

وڈے شہر[لکھو]

آبادی دے لحاظ نال ترکی دے وڈے صوبے تے شہر
درجہ مرکزی شہر صوبہ لوک گنتی درجہ مرکزی شہر صوبہ لوک گنتی

استنبول
استنبول
انقرہ
انقرہ

1 استنبول استنبول 12,573,836 11 دیار باکر دیار باکر 1,460,714
2 انقرہ انقرہ 4,466,756 12 ازمیت خوجہ لی 1,437,926
3 ازمیر ازمیر 3,739,353 13 انطاکیہ حطائے 1,386,224
4 بورصہ بورصہ 2,439,876 14 منیسا منیسا 1,319,920
5 ادانا ادانا 2,006,650 15 سامسون سامسون 1,228,959
6 قونیہ قونیہ 1,959,082 16 قیصری قیصری 1,165,088
7 انطالیہ انطالیہ 1,789,295 17 بالیکیسر بالیکیسر 1,118,313
8 مرسین مرسین 1,595,938 18 قہرمان مارش قہرمان مارش 1,004,414
9 غازی عنتب غازی عنتب 1,560,023 19 وان وان 979,671
10 شانلی اورفا شانلی اورفا 1,523,099 20 آیدن آیدن 946,971
لوک گنتی بمطابق مردم شماری 2007ء[1]

پربندھک ونڈ[لکھو]

انکرہ ترکی دا راجگڑھ اے۔ ترکی نوں 81 صوبیاں وچ ونڈیا ہویا اے۔ ہر صوبے نوں ضلعیاں وچ ونڈیا ہویا اے تے ترکی وچ کل 923 ضلعے نیں۔ استمبول وڈا صوبہ اے تے وڈا شہر وی اے۔ 75.5% ترک لوک شہراں وچ ریندے نیں۔

مذہب[لکھو]

ترکی اک سیکولر دیس اے ترکی دا کوئی سرکاری مذہب نئیں۔ ترک قنون مزہب تے سوچ دی ازادی دیندا اے۔ ترکی پہلے خلافت دا گڑھ اک مذہبی دیس تے اک ترک مسلماناں دا خلیفہ سی۔ ترک مذہبی ٹولی نوں ترکی دے سائینس وچ اگے ودن وچ روکاں لایاں تے پہلی وڈی لڑائی وچ سید حسین بن علی ہاشمی شریف مکہ نے جیہڑا مکہ تے اپنے اک مذہبی جوڑ باجوں راج کر ریا سی پر اوہدی غداری نے خلافت عثمانیہ نوں پہلی وڈی لڑائی وچ ہران وچ وڈا کم کیتا تے ایس باجوں سوچن والے ترکاں نیں مذہب نوں ترک سیاست تے سرکار وچوں باہر کڈدتا۔

ترکی دی 98 یا 97٪ لوک مسلمان نیں. 120,000 ترک سائی نیں تے ترکی وچ 236 گرجے نیں۔ ترکی وچ 26،000 یہودی وی نیں۔ ایتھے دس توں وی ہزار دے وشکار بہائی وی وسدے نیں۔ 30 لکھ لوک شیعہ نیں۔

بولی[لکھو]

ترک بولی ترکی دی سرکاری بولی اے تے ایہ 70–75% لوکاں دی ماں بولی اے۔ کردی 18٪ لوک بولدے نیں۔ ترک بولی رومی لپی وچ لکھی جاندی اے تے ترک لوکراج توں پہلے عربی لپی وچ سی۔

کھیڈاں[لکھو]

فٹ بل ترکی وچ سب توں وڈی کھیڈی جان والی کھیڈ اے۔ 2002 دے فیفا ورلڈ کپ وچ ترک ٹیم تیجے نمبر تے آئی۔ تیل کشتی ترکی دا پرانا قومی کھیڈ اے ایدے وچ پنڈے تے زیتون دا تیل مل کے پہلوان کشتی کردے نیں۔

مورتاں[لکھو]

ہور پڑھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. REPUBLIC OF TURKEY, PRIME MINISTRY TURKISH STATISTICAL INSTITUTE (TURKSTAT):