اسد بن فرات

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
اسد بن فرات
معلومات شخصیت
جم تریخ 759  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of birth (P569) ویکی ڈیٹا پر
جم تھاں ضلع ہاران  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of birth (P19) ویکی ڈیٹا پر
موت تریخ اگست 828  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of death (P570) ویکی ڈیٹا پر
موت تھاں سائراکوز  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of death (P20) ویکی ڈیٹا پر
شہریت اغالبہ  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں country of citizenship (P27) ویکی ڈیٹا پر
مذہب اسلام
فرقہ اہل سنت و جماعت
فقہ حنفی یا مالکی
عملی زندگی
کِتہ فوجی افسر  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں occupation (P106) ویکی ڈیٹا پر
عسکری خدمات
P islam.svg باب اسلام

قاضی ابوعبداللہ اسد بن فرات (پیدائش:759ء— وفات: جولائ‏ی 828ء) افریقیہ تو‏ں تعلق رکھنے والے ماہر الہٰیات، مجتہد، عالم تے فقیہ سن ۔

خاندان[لکھو]

قاضی اسد د‏‏ی کنیت ابوعبداللہ، والد دا ناں فرات تے دادا دا ناں سنان سی ۔ قاضی اسد مزاحاً کہیا کردے سن کہ: ’’ماں اسد (شیر) ہوں‘ جو وحشی جانوراں وچ سب تو‏ں بہتر اے، میرے والد فرات نيں جو دریاواں وچ سب تو‏ں بہتر اے تے میرے دادا سنان (نیزے د‏‏ی اَنی) سن جو ہتھیاراں وچ بہترین اے ۔‘‘ قاضی اسد دا خاندان بنو سُلَیم بن قَیس دے آزاد کردہ غلاماں وچو‏ں سی تے اُنہاں دا آبائی وطن نیشاپور سی تے حالے ایہ شکم مادر وچ ہی سن کہ اِنہاں دے والد ہجرت کرکے بمقام حران (دیارِ ابی بکر) وچ آئے تے ایتھے مقیم ہوئے۔

پیدائش[لکھو]

حران وچ ہی 142ھ وچ قاضی اسد د‏‏ی پیدائش ہوئی۔قاضی اسد دے سالِ پیدائش وچ اختلافی بیانات وی موجود نيں کہ اُنہاں د‏‏ی پیدائش 143ھ یا 145ھ وچ ہوئی مگر متن د‏‏ی روایت خود قاضی بن اسد د‏‏ی بولی تو‏ں مروی ا‏‏ے۔[1]

ابتدائی حالات[لکھو]

قاضی اسد دا آبائی پیشہ سپہ گری سی ۔ حالے دو سال دے ہی سن کہ اپنے والد فرات بن سنان دے ہمراہ 144ھ وچ محمد بن اشعث د‏‏ی فوج دے ہمراہ مسلم افریقہ آئے۔ قیروان وچ پنج سال د‏‏ی عمر تک مقیم رہ‏ے، فیر اِنہاں دے والد نے تیونس وچ قیام اختیار کیتا تے اوتھ‏ے نو سال تک مقیم ہوئے۔

تحصیل علم[لکھو]

بعد وچ اِس دے بعد اُنہاں دے دینی علوم د‏‏ی تکمیل دا وقت آیا۔ اُنہاں دِناں تیونس وچ علی بن زیاد د‏‏ی مسندِ درس حدیث بچھی ہوئی سی۔ قاضی اسد علی بن زیاد د‏‏ی مسندِ درس د‏‏ی طرف رجوع کرنے لگے تے اُنہاں تو‏ں علم حدیث و فقہ د‏‏ی تحصیل کيتی۔ موطأ امام مالک پہلی بار امام علی بن زیاد تو‏ں پڑھی۔ 176ھ وچ تکمیل علم دے لئی مشرق دے سفر اُتے روانہ ہوئے تے مدینہ منورہ پہنچے تے امام مالک دے حلقۂ درس وچ شریک ہوئے۔ امام مالک دے درس دا طریقہ ایہ سی کہ اوہ موطأ دے درس وچ طلبہ دے سوالات دے جوابات دیندے سن جنہاں نو‏ں تلامذہ لکھدے جاندے سن ۔ عبد اللہ بن وہب تے عبدالرحمٰن بن قاسم امام مالک دے نامور تلامذہ وچو‏ں سن تے اِنہاں د‏‏ی حیثیت امام ابوحنیفہ دے اصحاب امام ابو یوسف تے امام محمد بن حسن شیبانی ورگی سی تے ایہی دونے دے جوابات نو‏‏ں لکھیا کردے سن ۔امام مالک فطرتاً قیل و قال نو‏‏ں پسند نئيں کردے سن تے سہل و سادہ طور اُتے محض روایات د‏‏ی بنیاد اُتے جواب دیندے سن ۔ اِسی وجہ تو‏ں تلامذہ اپنے طالب علمانہ خدشاتِ دِلی نو‏‏ں پیش کردے ہوئے جھجھکتے سن ۔ جدو‏ں اسد امام مالک د‏‏ی مجلس وچ شریک ہوئے تاں ابن قاسم وغیرہ نے اُنہاں دے ذریعہ تو‏ں اپنے خدشےآں زائل کرنا چاہے تے اُنئيں سوال در سوال سکھاندے تاکہ اوہ امام مالک دے سامنے ایہ سوالات پیش کرسکن۔بالآخر امام مالک نے اسد نو‏‏ں وی قیل و قال د‏‏ی ممانعت کردتی تے ایہ پورا واقعہ خود قاضی اسد د‏‏ی زبانی ایويں اے کہ: امام مالک دے اصحاب قاسم وغیرہ مینو‏ں سکھاندے کہ فلاں مسئلہ دے متعلق اُنہاں تو‏ں دریافت کراں۔چنانچہ جدو‏ں اُنہاں تو‏ں سوال کردا تاں اوہ جواب دے دیندے۔ اِس دے بعد میرے ساتھی مینو‏ں فیر ایويں سکھانے لگے کہ: جے ایہ ایسا اے تاں ایويں ایسا ہوئے گا تے ایہ ایويں اے تاں ایہ ایويں ہوئے گا۔ اِس اُتے وچ اِسی طریقہ تو‏ں سوالات کرنے لگیا۔اک دِن اوہ میرے تو‏ں عاجز آگئے تے فرمانے لگے کہ سلسلہ در سلسلہ چھیڑ رکھیا اے، جے ایسا ہو تاں ایہ ایسا اے تے ایسا ہو تاں ۔۔۔۔ جے تساں ایہ چاہندے ہو تاں تواڈے لئی عراق دا راستہ اے ۔‘‘ (یعنی جے قیل و قال ہی کرنا لازم اے تاں عراق روانہ ہوجاؤ تاکہ اوتھ‏ے دے فقہا تو‏ں قیل و قال کرسکو)۔ اِس واقعہ دے بعد ميں نے اپنے ساتھیاں تو‏ں کہہ دتا کہ تساں لوک میرا سہارا پکڑتے ہو، وچ آئندہ اِس قسم د‏‏ی حرکت نہ کراں گا۔[1]

امام مالک تو‏ں موطأ سبقاً سبقاً پڑھنے دے بعد کسی دوسری کتاب دے پڑھنے دا شوق ظاہر کیہ تاں امام مالک نے فرمایا: ’’اوہی تواڈے لیےبھی کافی اے جو وچ دوسرےآں نو‏‏ں دے رہیا ہاں۔‘‘ (یعنی تساں وی اوہی پڑھو جو سب پڑھ رہے نيں)۔ جدو‏ں مدینہ منورہ وچ امام مالک د‏‏ی مسندِ درس تو‏ں سلسلہ تعلیم د‏‏ی تکمیل ہو گئی تاں اِنئيں عراق وچ فقہ حنفی د‏‏ی تحصیل دا خیال پیدا ہويا تے فیر امام مالک تو‏ں رخصت ہونے دے لئی اُنہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے امام مالک نے خاص التفات تو‏ں اِنئيں رخصت کیتا۔ خود قاضی اسد کہندے نيں کہ: ’’ماں تے حارث بن اسد قفصی تے غالب بن مہدی امام مالک د‏‏ی خدمت وچ رخصت ہونے دے لئی حاضر ہوئے۔میرے دونے ساتھی میرے تو‏ں پہلے باریاب ہوئے تے امام مالک تو‏ں درخواست کيتی کہ سانو‏ں کچھ وصیت فرمائیے۔اُنہاں نے اُنہاں دوناں نو‏ں وصیت کيتی۔ اِس دے بعد میری طرف متوجہ ہوئے تے فرمایا کہ: وچ اللہ تعالیٰ تو‏ں تواڈے لئی تقویٰ، قرآن تے اُس د‏‏ی اُمت د‏‏ی خیرخواہی د‏‏ی وصیت کردا ہاں۔‘‘ اِس دے بعد جدو‏ں اسيں لوک باہر نکلے تاں میرے ساتھیاں نے میرے تو‏ں کہیا: اے ابوعبداللہ! واللہ! اُنہاں نے توانو‏‏ں اپنی وصیت وچ اسيں لوکاں تو‏ں زیادہ عطا کیتا۔ راوی سلیمان دا قول اے کہ امام مالک رخصت کردے وقت اپنے تلامذہ نو‏‏ں صرف ’’تقویٰ اللہ‘‘ د‏‏ی وصیت فرماندے سن ۔امام مالک تو‏ں تحصیل علم دے بعد قاضی اسد عراق چلے گئے تاکہ اوتھ‏ے فقہ حنفی د‏‏ی تحصیل کرسکن۔

عراق وچ تحصیل علم[لکھو]

مدینہ منورہ دے بعد قاضی اسد نے عراق وچ جید علمائے کرام تے شیوخ تو‏ں تحصیل علم کیتا۔ عراق وچ امام ابوحنیفہ دے تلامذہ د‏‏ی مسندِہائے درس وچ شریک ہوئے تے استو‏ں علاوہ امام ابو یوسف، امام محمد بن حسن شیبانی تے اسد بن عمرو دے حلفےآں وچ شریک ہوئے۔ہور ممتاز فقہائے احناف تو‏ں وی علم فقہ د‏‏ی تحصیل کيتی۔ قاضی اسد نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ امام محمد بن حسن شیبانی د‏‏ی خدمت وچ نمایاں اختصاص ہويا تے اُنہاں د‏‏ی اِجازت تو‏ں اُنہاں دے عام درس وچ شریک ہونے دے کے علاوہ شب دے وقت وی اُنہاں تو‏ں پڑھا کردے سن تے فیر اِنہاں د‏‏ی غریب الوطنی معلوم ہوجانے اُتے امام محمد بن حسن شیبانی نے اِنہاں د‏‏ی مالی امداد وی جاری رکھی۔ ایہ واقعات خود قاضی اسد نے سلیمان بن سالم نو‏‏ں سنائے سن کہ: ’’ميں نے امام محمد بن حسن شیبانی تو‏ں کہیا کہ : وچ پردیسی ہاں تے آپ تو‏ں فقہ و حدیث دا بوہت گھٹ سرمایہ جمع کرسکیا ہاں، کیونکہ آپ دے تلامذہ د‏‏ی تعداد زیادہ ا‏‏ے۔ اِس لئی میرے لئی کیتا خاص عنایت ہوسکدی اے ؟ اُنہاں نے فرمایا: عراقی طلبہ دے نال دِن وچ شریک رہو تے رات دا وقت وچ صرف تواڈے لئی خاص کردا ہون۔ رات میرے ہی پاس گزارو، اوتھے توانو‏‏ں احادیث سنایا کراں گا۔ چنانچہ وچ شب نو‏‏ں امام محمد بن حسن شیبانی دے ایتھ‏ے رہنے لگیا، اوہ خود چھت اُتے رہندے سن تے وچ تھلے د‏‏ی منزل وچ رہندا سی لیکن میری خاطر تو‏ں اوہ تھلے ہی اُتر آندے تے درس دے لئی اپنے سامنے اک پیالہ وچ پانی رکھ کر بیٹھ جاندے، جدو‏ں پڑھدے پڑھدے رات زیادہ گزر جاندی تاں مینو‏ں نیند آنے لگتی ، اوہ مینو‏ں اُونگھتے ہوئے دیکھ ک‏ے اک چُلُّو پانی میرے منہ اُتے چھڑکتے تے وچ بیدار ہوجاندا۔ اُنہاں دا تے میرا ایہی طریقہ و راستہ جاری رہیا ایتھ‏ے تک کہ وچ جس قدر اُنہاں تو‏ں پڑھنا چاہندا سی، پڑھ لیا۔‘‘

قاضی اسد عراق وچ تحصیل علم وچ مصروف سن کہ مدینہ منورہ تو‏ں امام مالک د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر پہنچی تے اُسی وقت تو‏ں امام مالک دے تلامذہ لوکاں دے لئی مرجع خلائق بن گئے جنہاں وچ قاضی اسد بن فرات وی سن ۔ اِس جانکاہ خبر نو‏‏ں قاضی اسد بن فرات نے ایويں بیان کیتا اے کہ:’’ہم لوک اک دن امام محمد بن حسن شیبانی دے حلقۂ درس وچ بیٹھے سن کہ اچانک اک شخص آیا تے لوکاں نو‏‏ں پھاندتا ہويا امام محمد دے قریب پہنچیا تے اُنہاں تو‏ں کوئی خبر بیان کيتی جس اُتے امام محمد بول اُٹھے: اِنَّا لِلّٰہِ وَ اِنَّا اِلَیْہِ رَاجِعُون‘‘ اک مصیبت اے کہ اِس تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی دوسری مصیبت نئيں کہ امام مالک بن انس دا اِنتقال ہو گیا یعنی امیر المومنین فی الحدیث نے وفات پائی۔ ایہ خبر مسجد وچ پھیلی تاں لوک امام مالک د‏‏ی وفات اُتے اِظہارِ غم دے لئی جمع ہونے لگے تے اُس دے بعد ایہ حال ہو گیا کہ جدو‏ں کوئی امام مالک بن انس د‏‏ی حدیث و روایت کرنے لگدا تاں اک خلقت اُس دے گرد اُمنڈ آندی تے اِس قدر مجمع ہوجاندا کہ راستے بند ہوجاندے۔

قاضی اسد نے مشرق وچ فقہ مالکی و فقہ حنفی د‏‏ی تحصیل دے علاوہ شیوخِ عراق وچو‏ں یحییٰ بن اکوع بن ابی زائدہ لاکوفی، ابوبکر بن عیاش، مُسَیَّب بن شریک تے ہیثم بن شریک وغیرہ تو‏ں علم حدیث حاصل کیتا تے اُنہاں تو‏ں احادیث روایت کيتیاں تے اِنہاں وچو‏ں صرف مؤخر الذکر ہیثم بن شریک تو‏ں بارہ ہزار احادیث لکھياں۔[2]

عراق تو‏ں واپسی تے مصر دا سفر[لکھو]

قاضی اسد مشرق وچ تحصیل علوم تو‏ں فراغت دے بعد وطن واپسی دے خیال اُتے آمادہ ہوئے لیکن مصارف دا کوئی سامان نہ سی، اِس لئی سخت پریشان سن تے آخر امام محمد دے سامنے تذکرہ آیا تاں اُنہاں نے فرمایا: تواڈا ذِکر ولی عہد دے سامنے کراں گا، اُمید اے کہ تساں باآسانی وطن پہنچ جاؤ گے۔چنانچہ امام محمد نے ولی عہد تو‏ں اِنہاں دا تذکرہ کیتا تے اُس نال ملاقات دے لئی تریخ مقرر ہو گئی۔جب ولی عہد دے محل جانے لگے تاں امام محمد نے اُنئيں سمجھایا کہ تساں اُنہاں لوکاں دے نال جس رکھ رکھاؤ تو‏ں پیش آؤ گے، ویسا ہی اوہ وی تساں تو‏ں برتاؤ کرن گے، جے تساں اپنی خودداری قائم رکھ کر اُنہاں تو‏ں ملو گے تاں اوہ وی توانو‏‏ں باعزت و خوددار سمجھاں گے۔ اِس دے بعد ولی عہد دے محل پہنچے، اک خادم نے اُنہاں دا اِستقبال کیتا تے اک جگہ بٹھا دِیا، ایتھ‏ے اک اُنہاں دے سامنے ڈھکا ہويا اک خوان لیایا گیا۔ اسد نے پُچھیا:’’یہ جو کچھ لیائے ہو، تواڈی طرف تو‏ں اے یا تواڈے آقا د‏‏ی طرف سے؟‘‘ فیر اوہ بولا: آقا دے حکم تو‏ں لیایا ہون۔ اسد نے خوبصورتی تو‏ں جواب دتا: تواڈا آقا کدی اُسنو‏‏ں پسند نئيں کرسکدا کہ اُس دا مہمان اُس د‏‏ی شرکت دے بغیر کھانا کھائے، صاحبزادے ایہ تواڈا ہی احسان اے، مجھ اُتے وی تواڈی مکافات واجب ا‏‏ے۔ ایہ کہہ ک‏ے جیب ٹٹولی تے اُس وقت سارا سرمایہ جو جیب وچ سی، اوہ صرف چالیس درہم سن ۔ اُنہاں نے اُس دے صلے وچ وڈی فراخی تو‏ں اوہ چالیس درہم اُس د‏‏ی طرف ودھیا دتے تے خوان اُٹھا لینے دا اِشارہ کیتا۔ خادم قاضی اسد تو‏ں بہت زیادہ خوش ہويا تے سارا واقعہ اپنے آقا تو‏ں جا ک‏ے کہہ دتا۔ اوہ سن کر محظوظ ہويا تے قاضی اسد نو‏‏ں اندر طلب ک‏ر ليا۔جدو‏ں ميں ولی عہد دے پاس پہنچیا تاں اوہ اک تخت اُتے جلوہ افروز سی ۔ اُس دے سامنے اک دوسرا تخت سی جس اُتے حاجب بیٹھا ہويا سی، تیسرا تخت خالی سی، اُس اُتے مینو‏ں بیٹھنے دا اِشارہ کیتا۔ فیر میرے تو‏ں مختلف گفتگوئاں کردا رہیا تے وچ مناسب جوابات دیندا رہیا۔ جدو‏ں میری واپسی دا وقت آیا تاں اک رقعہ لکھ ک‏ے سربمہر لفافہ میرے حوالے ک‏ے دتا تے کہیا: اِسنو‏ں صاحب دیوان دے ایتھ‏ے لے جاؤ تاں اوہ توانو‏‏ں اپنا ملازم تصور کرن گے۔ قاضی اسد نے دوبارہ ملاقات دا خیال ترک کرکے رختِ سفر بنھ لیا تے اپنے شفیق اُساتذہ تو‏ں رخصت ہوک‏ے مصر روانہ ہو گئے۔

ابو عبد الله اسد بن فرات بن سنان امام مالک، امام ابو یوسف تے امام محمد بن حسن شیبانی تے دوسرے مشاہیر محدثین دے ارشد تلامذہ وچو‏ں سن ۔ انہاں نو‏ں افریقا دا قاضی القضاۃ بنا دتا گیا۔ جدو‏ں زیادۃ اللہ بن ابراہیم اغلبی نے سسلی (صقلیہ) اُتے حملے دے لئی مشاورت د‏‏ی تاں آپ نے اوہدی پرزور حمایت کيتی۔ اس نے اک سو جہازاں دا بیڑا تیار کیتا جس دا مرکز قیروان (تیونس) سی ۔ قاضی اسد نو‏‏ں ہی اس حملے دا قائد مقرر کیتا۔ ست سو سوار تے دس ہزار پیادے جہازاں اُتے سوار ہوئے۔ پہلے عام طور اُتے سسلی دے دار الحکومت سراکیوز (سرقوسہ) اُتے حملہ کیتا جاندا تھا۔قاضی اسد نے اچانک شہر مازر (مازارا) اُتے حملہ کیتا تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے خسکی دے راستے سراکیوز (سرقوسہ) دا قصد کیتا تے اس دا محاصر ک‏ر ليا۔ شہر فتح نئيں ہويا سی کہ قاضی اسد نے زخمی ہو ک‏ے وفات پائی۔ انہاں نو‏ں سراکیوز (سرقوسہ) دے باہر ہی دفن کر دتا گیا تے اوتھ‏ے اک مسجد بنا دتی گئی۔

ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. 1.0 1.1 تریخ صقلیہ: جلد 2،  صفحہ 241۔
  2. ضمیمہ تلامذہ امام محمدقاضی اسد بن فرات فاتح صقلیہ: صفحہ 10۔

سانچہ:مالکی علما