بھارتی وزیراعظم

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
وزیر اعظم of بھارت
Emblem of India.svg
بھارت د‏‏ی ریاستی علامت
Flag of India.svg
PM Modi Portrait(cropped).jpg
ہن عہدے اُتے
نریندر مودی

کدوں توں  26 مئی 2014 (2014-05-26)
دفتر وزیر اعظم
مخاطب ڈھنگ قابل احترام (رسمی)
عزت مآب (سفارتی دستاویزات وچ )
رتبہ سربراہ حکومت
Abbreviation پی ایم
میمبر وزرا د‏‏ی مرکزی کونسل
بھارتی پارلیمان
Reports to
رہائش 7، لوک کلیان مارگ، نويں دہلی
Seat دفتر وزیر اعظم، نويں دہلی
تعینات کرتا صدر بھارت
لوک سبھا دے ارکان
عہدے دی معیاد صدر د‏‏ی مرضی
لوک سبھا د‏‏ی مدت پنج سال اے
کوئی حد مقرر ننيں
پہلا صدر جواہر لعل نہرو (1947–1964)
قیام 15 اگست 1947؛ 72 سال پہلے (1947-08-15)
ڈپٹی نائب وزیر اعظم بھارت (جے کوئی ہو)
تنخواہ INR20 لکھ (US$31,000) (سالانہ، بشمول INR960,000 (US$15,000) رکن پارلیمان د‏‏ی حیثیت)
ویبسائیٹ pmindia.gov.in

بھارتی وزیر اعظم حکومت ہند دے انتظامی امور تے کابینہ دا سربراہ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ صدر بھارت دا مشیر وی ہُندا ا‏‏ے۔ تے وزارتی کونسل دا صدر وی ہُندا ا‏‏ے۔ بھارتی وزیر اعظم بھارتی پارلیمان دے دونے ایواناں; لوک سبھا تے راجیہ سبھا وچو‏ں کِس‏ے دا وی رکن ہوئے سکدا اے ۔ وزیراعظم د‏‏ی جماعت نو‏‏ں لوک سبھا وچ اکثریت حاصل ہُندی اے تے اوتھ‏ے تو‏ں اکثریت‏ی رائے تو‏ں منتخب ہُندا ا‏‏ے۔ کِس‏ے وی پارلیمانی نظام وچ وزیر اعظم حکومت کیت‏‏ی مققنہ کابینہ دا سب تو‏ں سینئر رکن ہُندا ا‏‏ے۔ اوہی کابینہ دے ارکان نو‏‏ں منتخب کردا اے تے انہاں نو‏ں برخاست کرسکدا اے، اوہ کابینہ دا صدر ہُندا اے تے چیئرمین بھی۔ مرکزی کابینہ وزیر اعظم د‏‏ی زیر صدارت کم کردی اے جس دا انتخاب صدر بھارت دے ذریعے عمل وچ لیایا جاندا اے تاکہ اوہ مابعد الذکر نو‏‏ں انتظامی تے قانونی امور وچ مدد کرسک‏‏ے۔ مرکزی کابینہ بحیثیت مجموعی دستور ہند د‏‏ی دفعہ 75 (3) دے تحت لوک سبھا نو‏‏ں جوابدہ ا‏‏ے۔ وزیر اعظم نو‏‏ں لوک سبھا وچ اکثریت ثابت کرنا ضروری اے جس وچ ناکامی استعفی دا سبب بندی ا‏‏ے۔

تاسیس و تریخ[لکھو]

بھارت وچ پارلیمانی نظام حکومت قائم اے جس د‏‏ی رو تو‏ں وزیر اعظم سربراہ حکومت ہُندا اے تے اوہی مقننہ د‏‏ی وی سربراہی کردا ا‏‏ے۔ اس طرح د‏‏ی حکومتاں وچ صدر جمہوریہ سربراہ ریاست ہُندا اے تے اوہ عام طور اُتے تقاریبی عہدےآں دا مالک ہُندا اے تے زیادہ تر امور وچ وزیر اعظم دے مشوراں دا محتاج ہُندا ا‏‏ے۔ وزیر اعظم -جے پہلے تو‏ں ہی پارلیمان دا رکن نئيں اے تاں - حلف لینے دے بعد چھ ماہ دے اندر پارلیمان دا رکن ہونا لازمی ا‏‏ے۔ پارلیمان وچ کِس‏ے وی نو‏‏ں پاس کروانے دے لئی تے دوسرے وزرا دے نال مل ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔

تریخ[لکھو]

1947ء-1984ء[لکھو]

1974ء تو‏ں ہن تک 14 مختلف وزرائے اعظم ہوئے نيں،[lower-alpha 1] پہلی دو دہائی تقریباً انڈین نیشنل کانگریس دے قبضہ وچ رہی اے ۔ پہلا وزیر اعظم جواہر لعل نہرو سی جس نے 15 اگست 1947ء نو‏‏ں حلف لیا۔ نہرو نے لگاتار 17 برساں تک اس عہدہ اُتے رہ ک‏ے اپنے فرائض انجام دتے کیونجے اس دوران وچ اوہ انتخابات جیت تے رہ‏‏ے۔ انہاں دا دور مئی 1964ء وچ انہاں د‏‏ی وفات اُتے ختم ہويا۔ [1][2] نہرو د‏‏ی موت دے بعد سابق وزیر داخلہ لال بہادر شاستری وزیر اعظم بنے۔ انہاں ہی دے دور وچ پاک بھارت جنگ 1965ء ہوئی۔ شاستری د‏‏ی موت اعلامیہ تاشقند اُتے دستخط کرنے دے بعد تاشقند وچ ہی دل دے دورہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی۔ [3] شاستری دے بعد اندرا گاندھی بحیثیت اول خاتون وزیر اعظم منتخب ہوئیاں۔ انہاں دا پہلا دور 11 سال تک چلا جس وچ انہاں نے بینکاں دا قومیانہ کيتا، [4] بھارت وچ صرف خاص تے سیاسی عہدہ دا خاتمہ کیتا۔ انہاں تو‏ں پہلے برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے د‏‏ی نوابی ریاست دے شاہی خانداناں دے افراد سیاسی عہدے تے صرف خاص دا فائدہ اٹھاندے سن ۔ ۔[5] انہاں دے علاوہ پاک بھارت جنگ 1971ء تے آزاد بنگلہ دیش دا قیام وی انہاں ہی دے دور وچ واقع ہويا۔ [6][7] انہاں ہی دے دور وچ 1975ء وچ ریفرینڈم دے ذریعے سکم نو‏‏ں بھارت وچ شامل کیتا گیا۔ [8] بھارت کاپہلا ایٹمی تجربہ پوکھرن وچ انہاں ہی دے دور وچ ہويا۔ 1975ء وچ صدر فخر الدین علی احمد اندرا گاندھی دے مشورہ اُتے ہنگامی صورت حال نافذ کر دتا، اک ایسا دور جسنو‏ں حقوق انسانی د‏‏ی خلاف ورزی دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔[9][10] ملک گیر احتجاجات دے بعد 1977ء وچ ایمرجنسی ختم کر دتی گئی تے 1977ء دے بھارتی انتخابات ہونے والے سن ۔ ایمرجنسی دے بعد حزب مخالف د‏‏ی تمام جماعتاں نے اک نال جنت‏ا پارٹی کیa زیر قیادت 1977ء دے بھارتی عام انتخابات وچ کانگریس دے خلاف انتخابات وچ قدم رکھیا تے کانگریس نو‏‏ں شکست دتی۔ سابق ڈپٹی وزیر اعظم مورار جی دیسائی وزیر اعظم متخب ہوئے۔ اوہ پہلے غیر کانگریسی وزیر اعظم سن ۔ دیسائی د‏‏ی حکومت مختلف پارٹیاں دا مجموعہ سی جنہاں دے نظریات وچ خاصا اختلاف سی لہذا اتحاد بنائے رکھنا انہاں دے لئی اک چیلینج سی ۔ بالآخر ڈھائی سال تو‏ں زیادہ مدت مکمل کرنے دے بعد 28 جولائ‏ی 1979ء نو‏‏ں دیسائی نو‏‏ں استعفی دینا پيا تے حکومت گر گئی۔ اس دے بعد دیسائی د‏‏ی حکومت وچ رہے ڈپٹی وزیر اعظم چرن سنگھ نے کانگریس د‏‏ی تائید دے بعد لوک سبھا وچ اکثریت ثابت کر دتی تے وزارت عظمی دا حلف لے لیا۔ [11][12] حالانکہ اس دے فوراً بعد کانگریس نے اپنی حمایت واپس لے لی تے چرن سنگھ نو‏‏ں استعفی دینا پيا۔ انہاں نے صرف پنج ماہ بحیثیت وزیر اعظم اپنی خدمات انجام دتیاں۔ ایہ کِس‏ے وی وزیر اعظم دا سب تو‏ں مختصر دور ا‏‏ے۔ ا980ء وچ 3 سال دے وقفہ دے بعد کانگریس فیر حکومت وچ آئی تے اس مرتبہ اسنو‏ں مکمل اکثریت حاصل سی۔ اندرا گاندھی فیر وزیر اعظم بنیاں تے ایہ انہاں دا دوسرا دور سی ۔ [13] انہاں دے اس دور وچ سکھ مت د‏‏ی سب تو‏ں مقدس جائے عبادت ہرمندر صاحب وچ بھارتی فوج دے ذریعے آپریشن بلیو اسٹار انجام دتا گیاجس وچ ہزاراں افراد مارے گئے۔ [14] اس دے معا بعد 31 اکتوبر 1984ء نو‏‏ں اندرا جی دا 1، صدفر جنگ روڈ ،،نويں دہلی اُتے واقع انہاں دے رہائشی گھر دے باغ وچ گولی مارکر انہاں دا قتل کر دتا گیا۔ انہاں دے قاتلین انہاں دے ہی دو جسمانی محافظ ستونت سنگھ تے بے انت سنگھ سن ۔ [15]

1984ء-1999ء[لکھو]

اندرا جی دے بعد انہاں دے 40 سالہ بیٹے راجیو گاندھی نے 3 اکتوبر 1984ء نو‏‏ں بحیثیت وزیر اعظم حلف لیا تے اوہ سب تو‏ں کم عمر وزیر اعظم بن گئے۔ راجیو نے فوراً انتخابات کرانے دا حکم دے دتا۔ انہاں انتخابات وچ کانگریس نو‏‏ں مکمل اکثریت حاصل ہوئی ۔ اس نے لوک سبھا د‏‏ی 552 نششتاں وچو‏ں 401 نششتاں اُتے جیت حاصل کيتی۔ ایہ بھارت د‏‏ی تریخ وچ کِس‏ے وی پارٹی د‏‏ی طرف د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جیت سی۔ [16][17] وی پی سنگھ - پہلے وزیر خزانہ اورراجیو گاندھی کابینہ دے وزیر دفاع نے اک بد عنوانی دا پردہ فاش کیتا جسنو‏ں بعد وچ بوفورس اسکینڈل دے ناں تو‏ں جانا گیا۔ بعد وچ سنگھ نو‏‏ں کانگریس تو‏ں کڈ باہر کیتا گیا تے انہاں نے جنت‏ا دل د‏‏ی بنیاد رکھی تے متعدد کانگریس مخالف جماعتاں د‏‏ی مدد تو‏ں نیشنل فرنٹ بنایا۔ [18] 1989ء دے بھارتی عام انتخابات وچ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی تے بایاں فرنٹ د‏‏ی خارجی حمایت تو‏ں نیشنل فرنٹ نے حکومت بنا لئی۔ [19] وی پی سنگھ ۔[19] اک سال تو‏ں کم د‏‏ی مدت دے دوران وچ ہی سنگھ نے منڈل کمیشن د‏‏ی سفارشات نو‏‏ں قبول کرلیا۔ [20] وی پی سنگھ دور اس وقت ختم ہوگیا تے انہاں نو‏‏ں استعفی دینا پيا جدو‏ں انہاں نے بی جے پی دے رکن لال کرشن اڈوانی د‏‏ی حراست دے حکم دے دتا۔ [21] نتیجتا بی جے پی اپنی حمایت واپس لے لی تے وی پی سنگھ تحریک عدم اعتماد وچ 146-320 تو‏ں ناکا‏م رہے تے انہاں نو‏‏ں استعفی دینا پيا۔ [22] وی پی سنگھ دے بعد انہاں د‏‏ی کابینہ دے وزیر داخلہ بھارت چندر شیکھر نے سماجوادی جنت‏ا پارٹی د‏‏ی مدد تو‏ں لوک سبھا وچ اکثریت ثابت کر دتی تے انہاں نو‏ں کانگریس د‏‏ی وی حمایت حاصل سی۔ [23][24] لیکن انہاں دا دور زیادہ دناں تک نئيں چل سکیا تے کانگریس نے حمایت واپس لے لی، شیکھر د‏‏ی حکومت گرگئی تے نويں انتخابات دا اعلبن ک‏ے دتا گیا۔ [25] 1991ء دے بھارتی عام انتخابات وچ نرسمہا راؤ د‏‏ی زیر قیادت کانگریس نے اقليتی حکومت بنائی۔ راو جنوبی ہند دے پہلے وزیر اعظم بنے ۔ [26] سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل دے بعد بھارت دیوالیہ پن دے دہانے ہر کھڑی سی، لہذا راو نے معاشیات وچ ڈھیل دینے دا عہد کیتا تے منموہن سنگھ -اک ماہر اقتصادیات تے سابق گورنر برائے بھارت ریزرو بینک- نو‏‏ں وزیر مالیات بنا دتا۔ [26] تب منموہن سنگھ نے اکانومی نو‏‏ں لبرلائز کرنے د‏‏ی خاطر کئی اقدامات کیتے [26] تے اس طرح بھارت نے اچانک تے غیر یقینی طور اُتے اقتصادی ترقی کيتی۔ [27] انہاں د‏‏ی وزارت عظمی بابری مسجد دا انہدام دے لئی ہمیشہ یاد رکھی جائے گی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تقریباً 2000 افراد جاں بحق ہوئے۔ [28] راؤ نے اپنا پنج سالا دور مکمل کیتا حالانکہ اس تو‏ں پہلے صرف نہرو گاندھی خاندان ہی پنج سالہ میعاد مکمل کرپایا سی ۔ [26]

مئی 1996ء وچ راؤ دا عہد ختم ہونے دے بعد بھارت نے تن سال د‏‏ی مدت وچ چار وزرائے اعظم بنائے۔ جنہاں وچ دو مرتبہ اٹل بہاری واجپائی، اک مرتبہ ایچ ڈی دیوے گوڑا ( 1 جون 1996ء تو‏ں 21 اپریل 1998ء) تے اک مرتبہ اندر کمار گجرال ( 21 اپریل 1997ء تو‏ں مارچ 1998ء)۔ 1998ء وچ منتخب اٹل جی د‏‏ی حکومت نے کچھ ٹھوس اقدامات کیتے جنہاں وچ پوکرن وچ پنج زیر زمین ایٹمی دھماکے شامل سن ۔ [29] انہاں دھماکےآں دے جواب وچ متعدد مغربی ملکاں بشمول ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا نے بھارت اُتے اقتصادی پابندی لگیا دتی، [30] لیکن لیکن روس، فرانس، خلیجی ملکاں تے ہور ملکاں د‏‏ی تائید کيت‏ی وجہ تو‏ں ایہ پابندی کامیاب نہ ہوسک‏ی ۔[31][32] انہاں دھماکےآں دے جواب وچ پاکستان نے وی ایٹمی تجربات کیتے۔ [33]

دونے ملکاں وچکار حالات ہور خراب ہونے دے بعد دونون نے اپنے تعلقات سدھارنے دیاں کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ فروری 1999ء وچ بھارت تے پاکستان نے لاہور اعلامیہ اُتے دستخط کیتا جس وچ دونے نے اعلان کیتا کہ اوہ آپسی شمنی ختم کرن گے تے اپنے اپنے ایٹمی ہتھیار پرامن مقاصد دے لئی استعمال کرن گے۔ [34]1999ء وچ آل انڈیا اننا دراویڈا مونیترا کازگم نے نیشنل ڈیموکریٹک الائنس دے اپنی حمایت واپس لے لی ۔ [35] اس دے بعد واجپائی حکومت تحریک عدم اعتماد 269-270 تو‏ں ہار گئی تے ستم بالائے ستم ایہ کہ کارگل جنگ وی ايس‏ے دوران وچ واقع ہوئی۔[36] اس دے معا بعد ہوئے 1999ء دے بھارتی عام انتخابات وچ بی جے پی زیر قیادت این ڈی اے نو‏‏ں ایوان زیريں د‏‏ی 545 وچ 299 نششتاں حاصل ہوئیاں تے مکمل اکثریت دے نال حکومت بنائی۔ [37]

2000 تا حال[لکھو]

واجپائی نے اکانومک لبرالائیزیشن نو‏‏ں برقرار رکھیا جس تو‏ں اقتصادی حالت دن بہ دن بہتر ہورہی سی۔ [38] انہاں دے عہد حکومت وچ تعمیرات بنیادی سہولتاں وچ ترقی دیکھنے نو‏‏ں ملی تے نال ہی سڑکاں د‏‏ی حالت سدھارنے دے لئی نیشنل ہائیوے ڈولپمینٹ پروجیکٹ تے پردھان منتری گرام سڑک یوجنا ورگی اسکیماں د‏‏ی شروعات کيتی۔ [39] لیکن انہاں دے ہی دور حکومت وچ گجرات فسادات (2002ء) رونما ہوئے جس نے ملک نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا۔ اس وچ 2000 افراد جاں بحق ہوئے۔[40] بھارت دے عام انتخابات، 2004ء وچ انہاں نو‏‏ں شکست ملی مگر اوہ پہلے غیر کانگریسی وزیر اعظم بن گئے جنہاں نے 5 سال د‏‏ی میعاد مکمل کيتی۔[38]

منموہن سنگھ 2004ء وچ وزیر اعظم بنے۔

2004ء دے بھارتی عام انتخابات وچ کانگریسی سب تو‏ں وڈی پارٹی بن دے ابھری تے سماج وادی پارٹی، بہوجن سماج پارٹی، بایاں بازو تے ہور جماعتاں دے نال مل ک‏ے یو پی اے د‏‏ی بنیاد رکھی تے لوک سبھا وچ اکثریت ثابت کيتی۔ [41] اس مرتبہ کانگریس نے منموہن سنگھ نو‏‏ں وزارت عظمی دا عہدہ سونپیتا تے ایہ کئی معنےآں وچ اہ‏م سی ۔ اوہ پہلے سکھ وزیر اعظم سن تے کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں پہلے غیر کانگریسی وزیر اعظم وی بنے۔ [41] انہاں دے دور حکومت وچ واجپائی دے دور حکومت کیت‏‏ی اقتصادی ترقی برقرار رہی۔ [42] اس دے علاوہ حکومت نے قومی پینڈو ملازمت گارنٹی قانون 2005ء تے قانون حق معلومات 2005ء جداں اہ‏م بل پارلیمان وچ منظور کروائے۔ [43][44] ہور برآں حکومت نے افغانستان، روس، [45][46][47] خلیجی ملکاں تے امریکا تو‏ں اپنے تعلقات استوار کیتے۔ انہاں نے اپنے پہلے دور دے اختتام دے پہلے ہی بھارت امریکا سول نیوکلیر معاہدہ اُتے وی دستخط کیتے۔ [48][49][50] انہاں ہی دے دور حکومت وچ ممبئی وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں، 26 نومبر 2008ء جداں جانکاہ حادثہ ہويا۔ [51][52] 2009ء دے بھارتی عام انتخابات وچ یو پی اے دا مینڈیٹ ودھ گیا۔ [53][54] وزیر اعظم منموہن سنگھ نے اپنے دوسرے دور دا حلف لیا۔ حالانکہ اس مرتبہ انہاں نو‏‏ں سنگین الزامات دا سامنا کرنا پيا۔ [55][56] انہاں نے 17 مئی 2014ء وچ 2014ء دے بھارتی عام انتخابات وچ یو پی اے د‏‏ی شکست دے بعد وزارت عظمی تو‏ں استعفی دے دتا۔ [57][58][59]

2014ء دے بھارتی عام انتخابات وچ بی جے پی د‏‏ی زیر قیادت این ڈی اے نو‏‏ں مکمل اکثریت حاصل ہوئی، اس نے 543 وچ 336 نشستاں حاصل کيت‏یاں، اکیلے بی جے پی 1984ء دے بعد پہلی مکمل اکثریت حاصل کرنے والی پارٹی بنی۔ اس وقت دے گجرات دے وزیر اعلیٰ نریندر مودی نے وزارت عظمی دا حلف لیا تے اوہ آزاد ہندوستان وچ پیدا ہوئے پہلے وزیر اعظم بن گئے۔ [60]

آئینی ڈھانچہ تے وزارت عظمی دا عہدہ[لکھو]

آئین ہند نے حکومت بھارت دا ڈھارت دا ڈھانچہ کچھ اس طرح تیار کیتا اے جس د‏‏ی رو تو‏ں صدر بھارت ریاست دا سربراہ مقرر کیتا گیا اے: دفعہ 53 دے تحت وزیر اعظم دا دفتر وزرا د‏‏ی کونسل دا سربراہ ہُندا اے جو صدر نو‏‏ں مشورہ دیندا اے تے قانونی فیصلےآں وچ اس د‏ی مدد وی کردا ا‏‏ے۔ دفعہ 53، 74 تے 75 مندرجہ ذیل نيں؛

یونین دا عاملانہ اختیار صدر وچ مرکوز ہوئے گا تے اوہ اسنو‏ں اس آئین دے مطابق بلا واسطہ یا اپنےما تحت عہدیداراں د‏‏ی وساطت تو‏ں استعمال کريں گا
وزرا د‏‏ی اک کونسل، جس دا سربراہ وزیر اعظم ہوئے گا، صدر جمہوریہ د‏‏ی معاون و مشیر ہوئے گی جدو‏ں کہ صدر جمہوریہ اپنے کارہائے منصبی انجام دیندے وقت اس دے مشورے دے مطابق عمل کرن گے
وزیر اعظم دا تقرر صدر کريں گا تے دوسرے وزیراں دا تقرر صدر وزیر اعظم دے مزورہ تو‏ں کريں گا

ہور تمام پارلیمانی نظام د‏‏ی طرح صدر دے فرائض زیادہ تر رسمی نيں جدو‏ں تک کابینہ تے مقننہ کہ دستور تے قانون دے پا بند نيں تے انہاں اُتے عمل پیرا نيں۔ بھارت دا وزیر اعظم حکومت دا سربراہ اے تے اس دے پاس ہی سب تو‏ں زیادہ انتظامی اختیارات نيں۔ صدر د‏‏ی قانونہ ذمہ داری ، دفعہ 60 دے مطابق دستور تے قانون د‏‏ی حفاظت کرنا تے اس دا بچاو کرنا ا‏‏ے۔ آئین ہند وچ وزیر اعظم دا تذکرہ صرف چار تھ‏‏اںو‏اں ( دفعہ 74، 75، 78، تے 366) اُتے کیتا گیا اے، حالانکہ وزیر اعظم نو‏‏ں لوک سبھا وچ اکثریت حاصل ہُندی اے تے اوہ حکومت ہند وچ کلیدی کردار ادا کردا ا‏‏ے۔

تقرر، مدت تے برطرفی[لکھو]

اہلیت[لکھو]

دستور ہند د‏‏ی دفعہ 84 رکن پارلیمان د‏‏ی بنیادی اہلیت نو‏‏ں دسدا اے، تے دفعہ 75 وزرا د‏‏ی کونسل د‏‏ی اہلیت نو‏‏ں دسدا اے، انہاں دونے دفعات دے مطابق بھارت دا وزیر اعظم دے لئی ضروری اے کہ اوہ :

  • بھارت دا شہری ہوئے۔
  • لوک سبھا یا راجیہ سبھا دا رکن ہوئے جے اوہ دونے وچو‏ں کِس‏ے دا وی رکن نئيں اے حلف لینے دے بعد 6 ماہ دے اندر دونے وچو‏ں کِس‏ے دا رکن ہونا ضروری ا‏‏ے۔
  • جے لوک سبھا دا رکن دے تاں 25 سال تے جے راجیہ سبھا دا رکن اے تاں 30 سال کونا ضروری ا‏‏ے۔
  • حکومت ہند یا کِس‏ے صوبائی حکومت دے تحت کِس‏ے نفع بخش عہدہ دا متحمل نہ ہوئے۔

جے امیدوار وزیر اعظم منتخب ہوجا اے تاں اسنو‏ں تمام حکومت‏ی تے غیر حکومت‏ی عہدہ تو‏ں استعفی دینا لازمی ہوئے گا، ایسا دستور دے تیسرے لسٹ بند وچ مذکور ا‏‏ے۔

دفتر تے راز داری دا حلف[لکھو]

وزیر اعظم نو‏‏ں دفتر سنبھالنے تو‏ں پہلے صدر بھارت دے سامنے دفتر تے رازداری دا حلف لینا ضروری اے، ایسا تیسرے فحرست بند وچ مذکور ا‏‏ے۔

وچ (ناں) خدا دے ناں تو‏ں حلف اٹھاندا ہوں/ اقرار صالح کردا ہاں کہ وچ بھارت دے آئین اُتے جو قانون دے بموجب طے پایا اے اعتقاد رکھاں گا تے اس دا وفا دار رہواں گا، وچ بھارت دے اقتدار اعلیٰ تے سالمیت نو‏‏ں برقرار رکھاں گا، وچ و یونین دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے فرائض وفاداری تے دیانتداری تو‏ں انجام داں گا تے وچ ہر طرح دے لوکاں دے نال آئین تے قانون دے بموجب بلا خوب یا رعایت، عناد یا شفقت انصاف کراں گا۔

رازداری دا حلف:

وچ (ناں) خدا دے ناں تو‏ں حلف اٹھاندا ہوں/ اقرار صالح کردا ہاں کہ کِس‏ے امر د‏‏ی جو یونین دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں میرے زیر غور لیایا جائے یا میرے علم وچ آئےکِس‏ے شخص یا لوک نو‏‏ں سوائے اس دے کہ ایداں دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں میرے فرائض د‏‏ی مناسب انجام دہی دے لئی ضروری ہوئے براہ راست یا بلاواسطہ نہ اطلاع دواں گا تے نہ ظاہر کراں گا۔

مدت تے برطرفی[لکھو]

وزیر اعظم صدر د‏‏ی مرضی تو‏ں مطابق کم کردا اے، لہذا، اک وزیر اعظم غیر معینہ مدت تک برقرار رہ سکدا اے جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں صدر دا اعتماد حاصل ہوئے۔ اس دے نال نال وزیر اعظم نو‏‏ں لوک سبھا دا اعتماد حاصل ہونا وی ضروری ا‏‏ے۔ وزیر اعظم دا دور لوک سبھا دے دور تو‏ں پہلے وی ختم ہوئے سکدا اے جے اس دے ارکان د‏‏ی آسان اکثریت دا اعتماد اسنو‏ں حاصل نہ ہوئے اسنو‏ں تحریک عدم اعتماد کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [61] وزرائے اعظم جداں اندر کمار گجرال، [22] ایچ ڈی دیوے گوڑا تے اٹل بہاری واجپائی اس وچ ناکا‏م ہوئے چکے نيں۔ وزیر اعظم اپنے عہدہ تو‏ں استعفی وی دے سکدا ا‏‏ے۔ مورار جی دیسائی اپنے عہدہ تو‏ں استعفی دینے والے پہلے وزیر اعظم نيں۔

وزیر اعظم دا کردار تے اختیارات[لکھو]

انتظامی اختیارات[لکھو]

وزیر اعظم حکومت ہند دے اختیارات تے عاملہ دا سربراہ ہُندا ا‏‏ے۔ صدر بھارت -اہلیت د‏‏ی بنا پر- اس شخص نو‏‏ں قومی سطح اُتے حکومت ہند - مرکزی حکومت یا یونین حکومت وی کہیا جاندا اے - د‏‏ی تشکیل تے اختیارات دے استعمال کیت‏‏ی دعوت دیندا اے جو لوک سبھا وچ اکثریت ثابت کردیندا ا‏‏ے۔ [62] وزیر اعظم وزرا د‏‏ی کونسل دے لئی صدر دے سامنے ارکان د‏‏ی نامزدگی کردا ا‏‏ے۔ [63][64][65] اوہ وزرا دا اک گروپ وی بنا‏تے نيں جسنو‏ں کابینہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کابینہ ہی حکومت ہند دے تمام اہ‏م کارہائے نمایاں نو‏‏ں انجام دیندی ا‏‏ے۔ [63]

وزیر اعظم کابینہ دے نال مل ک‏ے پارلیمان دے دونے ایواناں دے اجلاس منعقد کردا اے تے ارکان پارلیمان دے سوالےآں دا جواب دیندا ا‏‏ے۔ [66] کچھ اہ‏م شعبہ تے وزارت کِس‏ے وی وزیر نو‏‏ں نئيں دتی جاندی اے بلکہ خود وزیر اعظم اس د‏ی دیکھ ریکھ کردا ا‏‏ے۔ جداں:

وزیر اعظم کئی وفود، اعلیٰ درجہ د‏‏ی میٹنگ تے بین الاقوامی تنظیماں وچ ملک نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ [67] تے متعدد موقعاں اُتے قوم تو‏ں خطاب وی کردا ا‏‏ے۔[68] دفعہ 78 دے تحت صدر تے کابینہ دے درمیان وچ رسمی گفتگو وزیر اعظم دے وسطے تو‏ں کيتی جاندی ا‏‏ے۔

انتظامی تے تقرری اختیارات[لکھو]

دوسرے لوکاں دے نال وزیر اعظم مندرجہ ذیل عہدےآں دے لئی صدر دے سامنے تجاویز پیش کردا اے:

بحیثیت وزیر برائے عملہ، عوامی شکایات تے پنشن، وزیر اعظم نو‏‏ں بھارت دے پریمیئر دیوانی ملازمت [73] بھارتی انتظامی خدمات (آئی اے ایس) اُتے وی اختیار حاصل ا‏‏ے۔ [74][75] آئی اے ایس دا عملہ ہی زیادہ تر سینئر سول عہدےآں اُتے فائز ہُندا اے ؛ [74][75] جداں پبلک انٹرپرائزز سیلیکشن بورڈ (پی ای ایس بی)، [76][77] تےسینٹرل بیورو آف انویسٹیگیشن (سی بی آئی) [76][77] سوائے اس دے ڈائریکٹر دے کہ اس دا انتخاب اک کمیٹی کردی اے جس وچ (الف) وزیر اعظم بحیثیت چیئر پرسن، (ب) لوک سبھا کر حزب مخالف دا لیڈر تے (ج) چیف جسٹس ہُندے نيں۔ [78] دوسرے ملکاں دے برخلاف بھارت دے وزیر اعظم نو‏‏ں ججاں دے انتخاب تے تقرری وچ زیادہ اختیار نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ کیونجے انہاں د‏‏ی تقرری ججاں د‏‏ی کالیجیم کردی اے جو بھارت دا چیف جسٹس، عدالت عظمی دے چار سب تو‏ں سینئر جج تے بھارتی عدالت ہائے عالیہ د‏‏ی لسٹ دے کے چیف جسٹس یا سب تو‏ں سینئر ججاں اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ [79][80]

قانون سازی دے اختیارات[لکھو]

وزیر اعظم پارلیمان دا لیر ہُندا اے، زیادہ تر معاملےآں وچ وزیر اعظم لوک سبھا دا رکن ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ جس ایوان دا رکن ہُندا اے ايس‏ے دا لیڈر وی ہُندا ا‏‏ے۔ اپنے اس کردار دے تحت اوہ مقننہ وچ عاملہ د‏‏ی نمائندگی کردا اے، اوہی ایم اعلانات کردا اے تے مخالفین دے سوالےآں دا جواب دیندا ا‏‏ے۔ [81] آئین ہند د‏‏ی دفعہ 85 صدر نو‏‏ں پارلیمان دے غیر معمولی اجلاسنو‏ں ختم کرنے دا آکتیار دیندا اے لیکن ایہ اختیار صر وزیر اعظم دے مشورہ تو‏ں ہی استعمال کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے عملی طور پو وزیر اعظم نو‏‏ں پارلیمان دے کچھ امور اُتے اختیار حاصل ا‏‏ے۔

معاوضہ تے دوسرے منافع[لکھو]

آئین د‏‏ی دفعہ 75 پارلیمان نو‏‏ں وزیر اعظم تے دوسرے وزرا دا محنتانہ تے دوسرے منافع اُتے فیصلہ کرنے نو‏‏ں اختیار دیندی ا‏‏ے۔ [82] تے ایہ کہ ایہ وقتا فوقتا بدلدے رہن گے۔ وزیر اعظم تے دوسرے وزرا دا محنتانہ دراصل آئین درجہ بند لسٹ دے کے حصہ (ب) وچ مذکور سی جسنو‏ں بعد وچ ترمیم ک‏ر ک‏ے حذف کر دتا گیا۔ 2010ء وچ وزیر اعظم دے دفتر نے ایہ اطلاع دتی کہ وزیر اعظم نو‏‏ں کوئی باقاعدہ تنخواہ نئيں ملدی اے بلکہ محض چند ماہانہ الاؤنس

ملدے نيں۔ [83] ايس‏ے سال دی اکنامسٹ نے ایہ خبر دتی کہ مساوی قوت خرید د‏‏ی بنیاد اُتے وزیر اعظم نو‏‏ں سالانہ $4106 دے برابر معاوضہ ملدا ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی جی ڈی پی دے حساب تو‏ں کِس‏ے وی ملک دے وزیر اعظم دا ایہ سب تو‏ں کم معاوضہ ا‏‏ے۔
وزیر اعظم دا ماہانہ معاوضہ تے الاؤنس'
تنخواہ اکتوبر 2009ء تنخواہ اکتوبر 2010 تنخواہ جولائ‏ی 2012ء
INR100000 (US$1,600) INR135000 (US$2,100) INR160000 (US$2,500)
حوالے [84]

رہائش تے سفر[لکھو]

نويں دہلی وچ 7، لوک کلیان مارگ وزیر اعظم د‏‏ی سرکاری رہائش گاہ اے، اس جگہ نو‏‏ں پہلے 7، ریس کورس روڈ کہیا جاندا سی ۔ زمینی سفر دے لئی وزیر اعظم رینج روور د‏‏ی یتھیار تو‏ں لیس انتہائی ماڈرن گڈی استعمال کردے نيں [85] جدو‏ں کہ ہوائی سفر دے لئی بوئنگ 777-300 ای آر دا استعمال کردے نيں جسنو‏ں ایئر انڈیا ون نے نامزد کیتا اے تے بھارتی فضائیہ دیکھ ریکھ کردی ا‏‏ے۔ [86][87] اسپیشل پروٹیکشن گروپ ( ایس پی جی) وزیر اعظم تے اس دے خاندان دے حفاظت دے مامور ا‏‏ے۔ [88][89]

دفتر[لکھو]

وزیر اعظم دا دفتر (پی ایم او) وزیر اعظم بحارت نو‏‏ں سرکاری جائے عمل ا‏‏ے۔ ایہ دفتر ساؤتھ بلاک اُتے واقع اے تے 20 کمرےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس وچ کیبینیٹ سکرٹیریٹ، وزارت دفاع ، حکومت ہند تے وزارت خارجی امور، حکومت ہند اس دے پڑوس وچ واقع نيں۔ ایہ دفتر وزیر اعظم بھارت دا پرنسپل سکریٹری د‏‏ی زیر نگرانی کم کردا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے سابق سول سروینٹ ہی اس عہدہ اُتے فائز ہُندا ہت۔

پنشن تے ہور بعد وچ استعفی منافع[لکھو]

سابق وزیر اعظم نو‏‏ں اک بنگلہ ملدا اے، [90][91] انہاں نو‏‏ں کابینہ دے وزرا ورگی سہولیات ملدی نيں [90] جداں پنج سال د‏‏ی مدت دے لئی 14 ارکان اُتے مشتمل سکریٹری اسٹاف،دفتر دے اخراجات د‏‏ی ادائیگی، سالانہ 6 ایگزیکیوٹیو کلاس ٹکٹ، تے اسپیشل پروٹیکشن گروپ دا تحفظ۔ [90][91] اس دے علاوہ بھارت د‏‏ی ترتیب ترتیب وچ اس دا پنجواں مقام ا‏‏ے۔ ایہ مقام صوبہ دے وزراء اعلیٰ تے کابینہ دے وزراء دا وی ا‏‏ے۔ [92][93][94] پارلیمان دے سابق رکن ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسنو‏ں 20,000 بھارتی روپیہ پاہانہ ملدا اے تے اس دے نال جے اس نے بطور ایم پی پنج سال خدمت کيتی اے تاں 15000 بھارتی روپیہ ہر سال دے لئی ملدا ا‏‏ے۔

وزیر اعظم فنڈ[لکھو]

نیشنل ڈیفینس فنڈ[لکھو]

نیشنل ڈیفینس فنڈ ( این ڈی ایف) دا آغاز چین بھارت جنگ دے بعد 1962ء وچ کیہ گیا سی ۔ وزیر اعظم فند کمیٹی د‏‏ی سربراہی کردا اے جدو‏ں کہ وزیر دفاع، وزیر مالیات تے وزیر داخلہ اس کمیٹی دے ارکان وچ شامل نيں۔ وزیر مالیات اس کمیٹی دا خزانچی ہُندا ا‏‏ے۔ دفتر وزیر اعظم دا سکریٹری ہی اس دا وی سکریٹری ہُندا ا‏‏ے۔ [95] ویبسائٹ دے مطابق ایہ فنڈ رضاکارانہ مدد اُتے منحصر اے تے اس دا کائی باقاعدہ بجٹ نئيں ا‏‏ے۔ اس وچ دتا جانے والا چندہ انکم ٹیکس ایکٹ، 1961 د‏‏ی دفعہ 80G دے تحت 100 فیصد ٹیکس تو‏ں مبرا ا‏‏ے۔ [96][97]

وزیر اعظم نیشنل ریلیف فنڈ[لکھو]

وزیر اعظم نیشنل ریلیف فنڈ نو‏‏ں بھارت دے پہلے وزیر اعظم جواہر لعل نہرو نے 1948ء وچ پاکستان تو‏ں آئے ہوئے مہاجرین دے لئی شروع کیتا سی ۔ ہن ایہ فنڈ قدرتی آفات جداں زلزلہ، طوفان وغیرہ وچ ميں مارے گئے لوکاں دے خاندان والےآں نو‏‏ں دتا جاندا ا‏‏ے۔ [98] اس وچ دتا جانے والا چندہ انکم ٹیکس ایکٹ، 1961 د‏‏ی دفعہ 80G دے تحت 100 فیصد ٹیکس تو‏ں مبرا ا‏‏ے۔[96]

نائب وزیر اعظم[لکھو]

نائب وزیر اعظم بھارت کوئی قانونی عہدہ نئيں اے تے نہ ہی پارلیمان د‏‏ی کِس‏ے دفعہ وچ اس دا کوئی تذکرہ ا‏‏ے۔[99] لیکن جے تریخ دا مطالعہ کرن تاں مختلف موقعاں اُتے وزرا اعظم نے اپنے کِس‏ے سینئر وزیر نو‏‏ں نائب وزیر اعظم نامزد کیتا ا‏‏ے۔ واضح ہوئے کہ آئین وچ اس طرح دے کِس‏ے عہدہ د‏‏ی ضرورت نئيں دسی گئی اے تے نہ ہی کوئی خاص اختیار اسنو‏ں دتا گیا ا‏‏ے۔ [99] عام طور اُتے سینئر کابینہ وزیر جداں وزیر داخلہ یا وزیر مالیات ہی نائب وزیر اعظم نامزد ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ عہدہ وزیر اعظم دے بعد سب تو‏ں وڈا عہدہ منیا جاندا ا‏‏ے۔ تے وزیر اعظم د‏‏ی غیر موجودگی وچ حکومت سنبھالدا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اتحادی حکومت وچ ایہ عہدہ استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اس عہدہ اُتے فائز ہونے دا شرف سب تو‏ں پہلے ولبھ بھائی پٹیل نو‏‏ں اے جو نہرو د‏‏ی کابینہ وچ ڈپٹی وزیر اعظم سن ۔

حواشی[لکھو]

سانچہ:حواشی

حوالے[لکھو]

  1. "'A Man Who, with All His Mind and Heart, Loved India'" (in en). Life Magazine (Time Inc): pp. 32. 5 جون 1964. http://web.archive.org/web/20181226123659/https://books.google.com/books?id=XUEEAAAAMBAJ&pg=PA32. 
  2. "India Mourning Nehru, 74, Dead of a Heart Attack; World Leaders Honor Him". A.G. Sulzberger. 27 مئی 1964. http://web.archive.org/web/20181226123533/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0527.html. 
  3. Biswas, Soutik (27 اگست 2009). "Was Mr Shastri murdered?". http://web.archive.org/web/20181226123706/http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/soutikbiswas/2009/08/was_mr_shastri_murdered.html. 
  4. Granville, Austin (2003). Working a democratic constitution: A history of the Indian experience. دہلی: اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس, 215. ISBN 978-0-19-565610-7. OCLC 52992056. 
  5. Christophe, Jaffrelot (2003). India's silent revolution: The rise of the lower castes in North India. لندن: C. Hurst & Co., 131–142. ISBN 978-1-85065-398-1. OCLC 54023168. 
  6. Hermann, Kulke (2004). A History of India, 4th, نیو یارک شہر: روٹلیج, 359. ISBN 978-0-415-32919-4. OCLC 57054139. 
  7. David, Reynolds (2001). One world divisible: a global history since 1945. نیو یارک شہر: W. W. Norton, 244–247. ISBN 978-0-393-32108-1. OCLC 46977934. 
  8. (1978) Himalayan Anthropology: The Indo-Tibetan Interface. ہیگ: Mouton, 225. ISBN 978-3-11-080649-6. OCLC 561996779. 
  9. Emma, Tarlo (2001). Unsettling memories: narratives of the emergency in Delhi. برکلے، کیلیفورنیا: University of California Press. ISBN 978-0-520-23120-7. OCLC 46421940. 
  10. Jaitley, Arun (5 نومبر 2007). "A tale of three Emergencies: real reason always different". http://web.archive.org/web/20181226123529/http://archive.indianexpress.com/news/a-tale-of-three-emergencies-real-reason-always-different/235992/0. 
  11. Bueno de Mesquita, Bruce (2009). Predictioneer's game: Using the logic of brazen self-interest to see and shape the future, 1st, نیو یارک شہر: Random House, xxiii. ISBN 978-0-8129-7977-0. OCLC 290470064. 
  12. Sanghvi, Vijay (2006). The Congress, Indira to Sonia Gandhi. دہلی: Kalpaz Publications, 114–122. ISBN 978-8178353401. OCLC 74972515. 
  13. "Indira Gandhi becomes Indian prime minister – Jan 19, 1966". History (A&E Networks). http://web.archive.org/web/20181226123530/https://www.history.com/this-day-in-history/indira-gandhi-becomes-indian-prime-minister. 
  14. Guidry, John A. (2000). Globalizations and social movements: Culture, power, and the transnational public sphere. این آربر، مشی گن: University of Michigan Press, 319. ISBN 978-0-472-06721-3. OCLC 593248991. 
  15. Crossette, Barbara (6 جنوری 1989). "India Hangs Two Sikhs Convicted In Assassination of Indira Gandhi". نیو یارک ٹائمز (A.G. Sulzberger). ISSN 0362-4331. OCLC 1645522. http://web.archive.org/web/20181226123544/https://www.nytimes.com/1989/01/06/world/india-hangs-two-sikhs-convicted-in-assassination-of-indira-gandhi.html. 
  16. "1984: Rajiv Gandhi wins landslide election victory". برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ. http://web.archive.org/web/20181226123745/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/%D8%AF%D8%B3%D9%85%D8%A8%D8%B1/29/newsid_3314000/3314987.stm. 
  17. "Rajiv Gandhi takes oath as India's prime minister". 31 دسمبر 1984. https://news.google.com/newspapers?nid=336&dat=19841231&id=sTdTAAAAIBAJ&sjid=B4MDAAAAIBAJ&pg=3454,6835384&hl=en. 
  18. Crossette, Barbara (18 ستمبر 1988). "New Opposition Front in India Stages Lively Rally". نیو یارک ٹائمز (A.G. Sulzberger). ISSN 0362-4331. OCLC 1645522. http://web.archive.org/web/20181226123747/https://www.nytimes.com/1988/09/18/world/new-opposition-front-in-india-stages-lively-rally.html?scp=1&sq=%22v%20p%20singh%22%20%22jan%20morcha%22&st=cse. 
  19. 19.0 19.1 Crossette, Barbara (2 دسمبر 1989). "Indian opposition chooses a premier". نیو یارک ٹائمز (A.G. Sulzberger). ISSN 0362-4331. OCLC 1645522. http://web.archive.org/web/20181226123554/https://www.nytimes.com/1989/12/02/world/indian-opposition-chooses-a-premier.html?scp=14&sq=%22v%20p%20singh%22&st=cse. 
  20. Malhotra, Inder (23 مارچ 2015). "Mandal vs Mandir". The Indian Express (Indian Express Group). OCLC 70274541. http://web.archive.org/web/20181226123738/https://indianexpress.com/article/opinion/columns/mandal-vs-mandir/. 
  21. Crossette, Barbara (30 اکتوبر 1990). "India ready to bar Hindu move today". نیو یارک ٹائمز (A.G. Sulzberger). ISSN 0362-4331. OCLC 1645522. http://web.archive.org/web/20181226123540/https://www.nytimes.com/1990/10/30/world/india-ready-to-bar-hindu-move-today.html. 
  22. 22.0 22.1 Crossette, Barbara (8 نومبر 1990). "India's Cabinet Falls as Premier Loses Confidence Vote, by 142-346, and Quits". نیو یارک ٹائمز (A.G. Sulzberger). ISSN 0362-4331. OCLC 1645522. http://web.archive.org/web/20181226123546/https://www.nytimes.com/1990/11/08/world/india-s-cabinet-falls-as-premier-loses-confidence-vote-by-142-346-and-quits.html?sec=travel&pagewanted=all. 
  23. Crossette, Barbara (6 نومبر 1990). "Dissidents Split Indian Prime Minister's Party". نیو یارک ٹائمز (A.G. Sulzberger). ISSN 0362-4331. OCLC 1645522. http://web.archive.org/web/20181226123655/https://www.nytimes.com/1990/11/06/world/dissidents-split-indian-prime-minister-s-party.html?scp=16&sq=%22v%20p%20singh%22&st=cse. 
  24. Hazarika, Sanjoy (10 نومبر 1990). "Rival of Singh Becomes India Premier". نیو یارک ٹائمز (A.G. Sulzberger). ISSN 0362-4331. OCLC 1645522. http://web.archive.org/web/20181226123714/https://www.nytimes.com/1990/11/10/world/rival-of-singh-becomes-india-premier.html?scp=17&sq=%22v%20p%20singh%22&st=cse. 
  25. "Chandra Shekhar critical". دی ہندو. پریس ٹرسٹ آف انڈیا (نويں دہلی: The Hindu Group). 8 جولائ‏ی 2007. ISSN 0971-751X. OCLC 13119119. http://web.archive.org/web/20181226123647/https://www.thehindu.com/todays-paper/Chandra-Shekhar-critical/article14790254.ece. 
  26. 26.0 26.1 26.2 26.3 "Narasimha Rao – a reforming PM". برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ. 23 دسمبر 2004. http://web.archive.org/web/20181226123628/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4120429.stm. 
  27. DeLong, J. Bradford (جولائ‏ی 2001). "India Since Independence: An Analytic Growth Narrative". In Search of Prosperity: Analytic Narratives on Economic Growth. https://www.researchgate.net/publication/246458096_India_Since_Independence_An_Analytic_Growth_Narrative. Retrieved on 5 اپریل 2018. 
  28. "Timeline: Ayodhya holy site crisis". برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ. 6 دسمبر 2012. http://web.archive.org/web/20181226123626/https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11436552. 
  29. "India releases pictures of nuclear tests". Turner Broadcasting System. 17 مئی 1998. http://web.archive.org/web/20181226123805/http://www.cnn.com/WORLD/asiapcf/9805/17/india.nuke.tests/. 
  30. "US imposes sanctions on India". 13 مئی 1999. http://web.archive.org/web/20181226123705/http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/05/98/india_nuclear_testing/92797.stm. 
  31. Morrow, Daniel; Carriere, Michael (1 جنوری 1999). "The economic impacts of the 1998 sanctions on India and Pakistan". The Nonproliferation Review (روٹلیج) 6 (4): 1–16. doi:10.1080/10736709908436775. ISSN 1073-6700. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10736709908436775. Retrieved on 5 اپریل 2018. 
  32. Rai, Ajai K. (2009). India's nuclear diplomacy after Pokhran II, Foreword by Ved Prakash Malik, دہلی: Longman. ISBN 978-8131726686. OCLC 313061697. 
  33. Khan, Feroz Hassan (2012). Eating grass: The making of the Pakistani bomb. Stanford: Stanford University Press, 281. ISBN 978-0-8047-8480-1. OCLC 816041307. 
  34. Iype, George (21 فروری 1999). "Vajpayee, Sharief sign Lahore Declaration". http://web.archive.org/web/20181226123712/https://www.rediff.com/news/1999/feb/21bus.htm. 
  35. "Jayalalitha: Actress-turned-politician". 14 اپریل 1999. http://web.archive.org/web/20190106182542/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/318912.stm. 
  36. "India was ready to cross LoC, use nuclear weapons in Kargil war". Business Standard (نويں دہلی: Business Standard Ltd). 3 دسمبر 2015. OCLC 496280002. http://web.archive.org/web/20181226123741/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/india-was-ready-to-cross-loc-use-nuclear-weapons-in-kargil-war-115120300518_1.html. 
  37. "Indian election: What they said". 8 اکتوبر 1999. http://web.archive.org/web/20181226123621/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/468258.stm. 
  38. 38.0 38.1 "Atal Bihari Vajpayee's five steps that changed India forever". دی اکنامک ٹائمز (نويں دہلی: The Times Group). 27 دسمبر 2017. OCLC 61311680. http://web.archive.org/web/20181226123622/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/atal-bihari-vajpayees-five-steps-that-changed-india-forever/articleshow/62240161.cms. 
  39. Panagariya, Arvind (25 دسمبر 2012). "A leader of substance: Along with Narasimha Rao, Atal Bihari Vajpayee laid the foundation of new India". دی ٹائمز آف انڈیا (The Times Group). OCLC 23379369. http://web.archive.org/web/20190109121953/https://timesofindia.indiatimes.com/home/opinion/edit-page/A-leader-of-substance-Along-with-Narasimha-Rao-Atal-Bihari-Vajpayee-laid-the-foundation-of-new-India/articleshow/17747366.cms?referral=PM. 
  40. Yakov, Gilinskiy (2009). The ethics of terrorism: Innovative approaches from an international perspective (17 lectures). اسپرنگ فیلڈ، الینوائے: Charles C. Thomas Publishers, 28. ISBN 978-0-398-07995-6. OCLC 731209878. 
  41. 41.0 41.1 "India swears in its first Sikh PM". برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ. 22 مئی 2004. http://web.archive.org/web/20181226123736/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3736723.stm. 
  42. Grammaticas, Damian (24 جنوری 2007). "Indian economy 'to overtake UK'". برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ (دہلی). http://web.archive.org/web/20181226123553/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6294409.stm. 
  43. Drèze, Jean (23 اگست 2008). "Learning from NREGA". دی ہندو (The Hindu Group). ISSN 0971-751X. OCLC 13119119. http://web.archive.org/web/20181226123514/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/learning-from-nrega/article6342811.ece. 
  44. "President gives assent to law on right to information". دی ٹائمز آف انڈیا. پریس ٹرسٹ آف انڈیا (نويں دہلی: The Times Group). 25 جون 2005. OCLC 23379369. http://web.archive.org/web/20181226123814/https://timesofindia.indiatimes.com/india/President-gives-assent-to-law-on-right-to-information/articleshow/1152297.cms. 
  45. Bajoria, Jayshree (22 جولائ‏ی 2009). "India-Afghanistan Relations". Council on Foreign Relations. http://web.archive.org/web/20181226123812/https://www.cfr.org/backgrounder/india-afghanistan-relations. 
  46. "India announces more Afghan aid". برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ. 4 اگست 2008. http://web.archive.org/web/20181226123533/http://news.bbc.co.uk/2/hi/7540204.stm. 
  47. Roychowdhury, Amitabh (6 دسمبر 2005). "India, Russia sign agreements to strengthen ties". http://web.archive.org/web/20181226123535/https://www.rediff.com/%0D%0Anews/2005/dec/06pmrus2.htm. 
  48. Rajghatta, Chidanand (2 اکتوبر 2008). "Finally, it's done: India back on the nuclear train". دی ٹائمز آف انڈیا (واشنگٹن ڈی سی: The Times Group). OCLC 23379369. https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Finally-its-done-India-back-on-the-nuclear-train/articleshow/3551691.cms?referral=PM. 
  49. Sirohi, Seema (9 اکتوبر 2008). "A win-win situation for India". برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ. آؤٹ لک. http://web.archive.org/web/20181226123806/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7650286.stm. 
  50. "Senate approves nuclear deal with India". Turner Broadcasting Network. 1 اکتوبر 2008. http://web.archive.org/web/20181226123730/http://edition.cnn.com/2008/POLITICS/10/01/us.india.nuclear/. 
  51. Friedman, Thomas L. (17 فروری 2009). "No Way, No How, Not Here". نیو یارک ٹائمز (نويں دہلی: A.G. Sulzberger). ISSN 0362-4331. OCLC 1645522. http://web.archive.org/web/20181226123609/https://www.nytimes.com/2009/02/18/opinion/18friedman.html. 
  52. Schifrin, Nick (25 نومبر 2009). "Mumbai Terror Suspects Charged a Year After Attacks". Disney–ABC Television Group. http://web.archive.org/web/20181226123644/https://abcnews.go.com/International/mumbai-terror-attacks-pakistanis-charged/story?id=9176592. 
  53. "More Congress, less UPA". Business Standard (نويں دہلی: Business Standard Ltd). 17 مئی 2009. OCLC 496280002. http://web.archive.org/web/20181226123721/https://www.business-standard.com/article/economy-policy/more-congress-less-upa-109051700003_1.html. 
  54. "Manmohan gets presidential invite to form govt". NDTV. پریس ٹرسٹ آف انڈیا (نويں دہلی). 21 مئی 2009. http://web.archive.org/web/20181226123616/https://www.ndtv.com/india-news/manmohan-gets-presidential-invite-to-form-govt-394584. 
  55. "Prime Minister Manmohan Singh directly responsible for coal scam: Arun Jaitley". دی اکنامک ٹائمز. پریس ٹرسٹ آف انڈیا (اندور: The Times Group). 19 اگست 2012. OCLC 61311680. http://web.archive.org/web/20181226123809/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/15560793.cms?intenttarget=no. 
  56. "2G scam: Disappointed over Manmohan Singh's refusal to appear before JPC, says Yashwant Sinha | Latest News & Updates at Daily News & Analysis". Daily News and Analysis. Asian News International (Diligent Media Corporation). 9 اپریل 2013. OCLC 801791672. http://web.archive.org/web/20181226123537/https://www.dnaindia.com/india/report-2g-scam-disappointed-over-manmohan-singh-s-refusal-to-appear-before-jpc-says-yashwant-sinha-1820446. 
  57. "Prime Minister Manmohan Singh Resigns After 10 Years in Office". NDTV (نويں دہلی). 17 مئی 2014. http://web.archive.org/web/20181226123531/https://www.ndtv.com/elections-news/prime-minister-manmohan-singh-resigns-after-10-years-in-office-562442. 
  58. "Manmohan Singh to continue as PM till Modi assumes office". Aroon Purie. 17 مئی 2014. http://web.archive.org/web/20181226123726/https://www.indiatoday.in/elections/highlights/story/manmohan-singh-resigns-as-prime-minister-193309-2014-05-17. 
  59. "Manmohan Singh resigns bringing to an end his 10-year tenure". دی ٹائمز آف انڈیا. پریس ٹرسٹ آف انڈیا (نويں دہلی: The Times Group). 17 مئی 2014. OCLC 23379369. http://web.archive.org/web/20181226123504/https://timesofindia.indiatimes.com/news/Manmohan-Singh-resigns-bringing-to-an-end-his-10-year-tenure/articleshow/35254774.cms. 
  60. "Narendra Modi appointed Prime Minister, swearing in on مئی 26". دی ٹائمز آف انڈیا. پریس ٹرسٹ آف انڈیا (نويں دہلی: The Times Group). 20 مئی 2014. OCLC 23379369. http://web.archive.org/web/20181226123739/https://timesofindia.indiatimes.com/news/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms. 
  61. Gupta, Surajeet Das; Badhwar, Inderjit (15 مئی 1987). "Under the Constitution, does the President have the right to remove the Prime Minister?". Aroon Purie. http://web.archive.org/web/20181226123754/https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19870515-under-the-constitution-does-the-president-have-the-right-to-remove-the-prime-minister-798837-1987-05-15. 
  62. "Archived copy". https://web.archive.org/web/20160416084719/http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/coi-4March2016.pdf. Retrieved on 16 جولائ‏ی 2016. 
  63. 63.0 63.1 "Prime Minister and the Cabinet Ministers". pmindia.nic.in. https://web.archive.org/web/20080420093318/http://pmindia.nic.in/team.htm. Retrieved on 5 جون 2008. 
  64. "Ministers of State (Independent Charge)". pmindia.nic.in. https://web.archive.org/web/20080420093303/http://pmindia.nic.in/mos_ind.htm. Retrieved on 5 جون 2008. 
  65. "Ministers of State (without Independent Charge)". pmindia.nic.in. https://web.archive.org/web/20080420093900/http://pmindia.nic.in/mos.htm. Retrieved on 5 جون 2008. 
  66. "PM's answers to Parliamentary Questions". pmindia.nic.in. https://web.archive.org/web/20080420091356/http://pmindia.nic.in/parl.htm. Retrieved on 5 جون 2008. 
  67. "Recent Visit of the Prime Minister". pmindia.nic.in. https://web.archive.org/web/20080420093915/http://pmindia.nic.in/visits.htm. Retrieved on 5 جون 2008. 
  68. "Recent National Messages of the PM". pmindia.nic.in. https://web.archive.org/web/20080420085705/http://pmindia.nic.in/message.htm. Retrieved on 5 جون 2008. 
  69. Laxmikanth, M. (2014). Governance in India, 2nd, نوئیڈا: McGraw-Hill Education, 3.16–3.17. ISBN 978-9339204785. 
  70. Iype, George (31 مئی 2006). "What does the Cabinet Secretary do?". http://web.archive.org/web/20181226123618/https://www.rediff.com/news/2006/may/31spec.htm. 
  71. "The Current System". http://web.archive.org/web/20181226123800/https://dopt.gov.in/committeereports/current-system. 
  72. Unnithan, Sandeep (22 دسمبر 2016). "New chief on the block". Aroon Purie. http://web.archive.org/web/20181226123753/https://www.indiatoday.in/magazine/from-india-today-magazine/story/20170102-indian-army-chief-bipin-rawat-praveen-bakshi-modi-government-infantry-officer-830076-2016-12-22. 
  73. Laxmikanth, M. (2014). Governance in India, 2nd, نوئیڈا: McGraw-Hill Education, 7.6. ISBN 978-9339204785. 
  74. 74.0 74.1 "Service Profile for the Indian Administrative Service" (in en) (PDF). Department of Personnel and Training, حکومت ہند. http://persmin.gov.in/ais1/Docs/ServiceProfile.pdf. Retrieved on 13 اگست 2017. 
  75. 75.0 75.1 Tummala, Krishna Kumar (1996). Public Administration in India. ممبئی: Allied Publishers, 154–159. ISBN 978-8170235903. OCLC 313439426. 
  76. 76.0 76.1 Laxmikanth, M. (2014). Governance in India, 2nd, نوئیڈا: McGraw-Hill Education, 7.37. ISBN 978-9339204785. 
  77. 77.0 77.1 "Organisation Under DOPT". http://web.archive.org/web/20181226123637/https://dopt.gov.in/about-us/functions/organisation-under-mop-list. 
  78. "All about CBI director's appointment as PM Modi, CJI Kehar, Kharge meet to vet names". Aroon Purie. 16 جنوری 2017. http://web.archive.org/web/20181226123519/https://www.indiatoday.in/india/story/cbi-director-appointment-cji-kehar-narendra-modi-mallikarjun-kharge-ptm-955305-2017-01-16. 
  79. (2013) in Kirpal: Supreme but not infallible: Essays in honour of the Supreme Court of India, 6th impr., نويں دہلی: اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس, 97–106. ISBN 978-0-19-567226-8. OCLC 882928525. 
  80. Iyer, V. R. Krishna (7 اگست 2001). "Higher judicial appointments – II". The Hindu Group. http://web.archive.org/web/20181226123547/https://www.thehindu.com/2001/08/07/stories/05072524.htm. 
  81. "Rajya Sabha – Role of The Leader of The House, Leader of the Opposition and Whips Brief History". http://rajyasabha.nic.in/rsnew/practice_procedure/oppo.asp#LE. 
  82. آئین ہند دفعہ 75-6
  83. "A Raise for Prime Minister Manmohan Singh?". Wall Street Journal. 23 جولائ‏ی 2010. https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2010/07/23/a-raise-for-prime-minister-mamohan-singh/. Retrieved on 14 اگست 2012. 
  84. "Pay & Allowances of the Prime Minister" (PDF). pmindia.nic.in/. https://web.archive.org/web/20130718011828/http://pmindia.nic.in/pmsalary_jul2012.pdf. Retrieved on 14 جون 2013. 
  85. "Modi ditches BMW, opts for a Range Rover". دی ہندو (نويں دہلی: The Hindu Group). 15 اگست 2017. ISSN 0971-751X. OCLC 13119119. http://web.archive.org/web/20181226123749/https://www.thehindu.com/news/national/pm-ditches-bmw-opts-for-a-range-rover/article19498141.ece. 
  86. Sinha, Saurabh (8 جنوری 2018). "New VVIP planes: Replacements for aged Air India One to arrive this month – Times of India". دی ٹائمز آف انڈیا (نويں دہلی: The Times Group). OCLC 23379369. http://web.archive.org/web/20181226123751/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/new-vvip-planes-replacements-for-aged-air-india-one-to-arrive-this-month/articleshow/62417728.cms. 
  87. Nayyar, Dhiraj (26 ستمبر 2010). "Air India One, Seat No 59G – Indian Express". Indian Express Group. http://web.archive.org/web/20181226123608/http://archive.indianexpress.com/news/air-india-one-seat-no-59g/687970/1. 
  88. "The men who protect PM Narendra Modi". Aroon Purie. 16 اگست 2014. http://web.archive.org/web/20181226123643/https://www.indiatoday.in/india/north/story/independence-day-security-cover-narendra-modi-pm-spg-204259-2014-08-16. 
  89. Prasad, S. (22 فروری 2018). "SPG takes over security arrangements for Modi". دی ہندو (پدوچیری: N. Ram). ISSN 0971-751X. OCLC 13119119. http://web.archive.org/web/20181226123657/https://www.thehindu.com/news/cities/puducherry/spg-takes-over-security-arrangements-for-modi/article22828615.ece. 
  90. 90.0 90.1 90.2 Sahgal, Priya (7 جون 2004). "Former presidents, prime ministers enjoy benefits at taxpayers expense". Aroon Purie. http://web.archive.org/web/20181226123725/https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20040607-former-presidents-prime-ministers-enjoy-benefits-at-taxpayers-expense-789819-2004-06-07. 
  91. 91.0 91.1 "Perks for life". دی ہندو (The Hindu Group). 1 مئی 2012. ISSN 0971-751X. OCLC 13119119. http://web.archive.org/web/20181226123746/https://www.thehindu.com/opinion/editorial/perks-for-life/article3371380.ece. 
  92. "Order of Precedence". راجیہ سبھا. President's Secretariat. 26 جولائ‏ی 1979. http://rajyasabha.nic.in/rsnew/guidline_govt_mp/chap11.pdf. Retrieved on 24 ستمبر 2017. 
  93. "Table of Precedence". President's Secretariat. 26 جولائ‏ی 1979. http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/table_of_precedence.pdf. 
  94. "Table of Precedence". President's Secretariat. http://mha.nic.in/hindi/top. 
  95. "National Defence Fund". http://web.archive.org/web/20181226123555/http://www.pmindia.gov.in/en/national-defence-fund/. 
  96. 96.0 96.1 "Here's how you can avail tax deduction under Section 80G". Zee Business (Zee Media Corporation Ltd). 10 جنوری 2018. http://web.archive.org/web/20181226123518/https://www.zeebiz.com/personal-finance/news-heres-how-you-can-avail-tax-deduction-under-section-80g-34774. 
  97. Malhotra, Hansa (12 جون 2018). "The Army Welfare Fund That You Might Think is a Hoax, But Isn’t". The Quint. http://web.archive.org/web/20181226123509/https://www.thequint.com/news/india/whatsapp-asking-for-funds-for-the-army-is-not-a-hoax-but-is-is-also-not-entirely-true-indian-army-clarification. 
  98. "PM National Relief Fund". http://web.archive.org/web/20181226123717/http://www.pmindia.gov.in/en/pms-funds/. 
  99. 99.0 99.1 Rajendran, S. (13 جولائ‏ی 2012). "Of Deputy Chief Ministers and the Constitution". دی ہندو (بنگلور: The Hindu Group). ISSN 0971-751X. OCLC 13119119. http://web.archive.org/web/20181226123734/https://www.thehindu.com/news/national/of-deputy-chief-ministers-and-the-constitution/article3632410.ece. 

باہرلے جوڑ[لکھو]

سانچہ:بھارت دے وزرائے اعظم سانچہ:حکومت ہند دی وزارتیں

سانچہ:وزیر اعظم
سائیٹ غلطی:<ref> ٹیگ اک ٹولی جیدا ناں "lower-alpha" اے ہیگے نیں، پر کوئی <references group="lower-alpha"/> ٹیگ ناں لبیا۔