دلی

وکیپیڈیا توں
(لیایا گیا دہلی)
Jump to navigation Jump to search
دلی
(ہندی وچ: दिल्ली خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں official name (P1448) ویکی ڈیٹا پر
Edificios ministeriales Delhi.JPG 

سانچہ:نام صفحہ
پرچم
سانچہ:نام صفحہ
نشان

تاریخ تاسیس دہائی 500 ق م  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں inception (P571) ویکی ڈیٹا پر
India DL.svg  نقشہ

انتظامی تقسیم
ملک Flag of India.svg بھارت (15 اگست 1947–)[1]
British Raj Red Ensign.svg انونڈئیا ہندستان (28 جون 1858–14 اگست 1947)
Fictional flag of the Mughal Empire.svg مغلیہ سلطنت (5 نومبر 1556–20 ستمبر 1857)
سلطنت سور (17 مئی 1540–1556)
Fictional flag of the Mughal Empire.svg مغلیہ سلطنت (21 اپریل 1526–17 مئی 1540)
Delhi Sultanate Flag.svg سلطنت دلی (12 جون 1206–21 اپریل 1526)  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں country (P17) ویکی ڈیٹا پرسانچہ:ٹیگزمرہ:جغرافیائی حوالہ ویکی ڈیٹا سے ماخوذسانچہ:ٹیگزمرہ:جغرافیائی حوالہ ویکی ڈیٹا سے ماخوذ
دارالحکومت نئی دلی[2]  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں capital (P36) ویکی ڈیٹا پر
دارالحکومت برائے
تقسیم اعلیٰ بھارت  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں located in the administrative territorial entity (P131) ویکی ڈیٹا پر
جغرافیائی خصوصیات
متناسقات [3]
رقبہ
بلندی
آبادی
کل آبادی
  • مرد
  • عورتیں
مزید معلومات
جڑواں شہر
سرکاری زبان ہندی،  انگریزی،  پنجابی،  اردو  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں official language (P37) ویکی ڈیٹا پر
آیزو 3166-2 IN-DL[5]  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں ISO 3166-2 code (P300) ویکی ڈیٹا پر
باضابطہ ویب سائٹ باضابطہ ویب سائٹ[6]  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں official website (P856) ویکی ڈیٹا پر
جیو رمز 1273294[7]،  1273293  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں GeoNames ID (P1566) ویکی ڈیٹا پر
دلی is located in Earth
دلی
دلی (Earth)

دہلی تے رسمی طور اُتے دہلی قومی دار الحکومت‏ی علاقہ (انگریزی: National Capital Territory of Delhi) جسنو‏ں مقامی طور اُتے دِلّی کہیا جاندا اے، بھارت د‏‏ی دار الحکومت‏ی عملداری ا‏‏ے۔[8] یہ تن اطراف تو‏ں ہریانہ تو‏ں گھرا ہويا اے جدو‏ں کہ اس دے مشرق وچ اتر پردیش واقع ا‏‏ے۔ ایہ بھارت دا مہنگا ترین شہر ا‏‏ے۔ اس دا رقبہ 1،484 مربع کلومیٹر (573 مربع میل) ا‏‏ے۔ 25 ملین آبادی اُتے مشتمل ایہ شہر ممبئی دے بعد بھارت دا دوسرا تے دنیا دا تیسرا [9] سب تو‏ں وڈا شہری علاقہ ا‏‏ے۔[10][11] دہلی ممبئی دے بعد بھارت وچ دوسرا امیر ترین شہر اے، جس دے کل املاک 450 بلین امریکی ڈالر اے تے ایہ 18 ارب پتی تے 23000 کروڑ پتیاں دا مسکن وی ا‏‏ے۔[12]

دریائے جمنا دے کنارے ایہ شہر چھیويں صدی ق م تو‏ں آباد ا‏‏ے۔[13] تریخ وچ ایہ کئی سلطنتاں تے مملکتاں دا راجگڑھ رہیا اے جو کئی مرتبہ فتح ہويا، تباہ کيتا گیا تے فیر بسایا گیا۔ سلطنت دہلی دے عروج دے نال ہی ایہ شہر اک ثقافتی، تمدنی و تجارتی مرکز دے طور اُتے ابھریا۔ شہر وچ عہد قدیم تے قرون وسطیٰ د‏‏ی بے شمار یادگاراں تے آثار قدیمہ موجود ني‏‏‏‏ں۔ سلطنت دہلی دے زمانے دا قطب مینار تے مسجد قوت اسلام ہندوستان وچ اسلامی طرز تعمیر د‏‏ی شان و شوکت دے نمایاں مظاہر ني‏‏‏‏ں۔ عہد مغلیہ وچ جلال الدین اکبر نے راجگڑھ آگرہ تو‏ں دہلی منتقل کيتا، بعد وچ 1639ء وچ شاہجہان نے دہلی وچ اک نواں شہر قائم کيتا جو 1649ء تو‏ں 1857ء تک مغلیہ سلطنت دا راجگڑھ رہیا۔ ایہ شہر شاہجہان آباد کہلاندا سی جسنو‏ں ہن پرانی دلی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ غدر (جنگ آزادی 1857ء) تو‏ں پہلے برطانیہ د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی ہندوستان دے بیشتر علاقےآں اُتے قبضہ کر چکيت‏ی سی تے برطانوی راج دے دوران وچ کلکتہ نو‏‏ں راجگڑھ د‏‏ی حیثیت حاصل سی۔ بالآخر جارج پنجم نے 1911ء وچ راجگڑھ د‏‏ی دہلی منتقلی دا اعلان کيتا تے 1920ء د‏‏ی دہائی وچ قدیم شہر دے جنوب وچ اک نواں شہر "نويں دہلی" بسایا گیا۔

1947ء وچ آزادئ ہند دے بعد نويں دہلی نو‏‏ں بھارت دا راجگڑھ قرار دتا گیا۔ شہر وچ بھارتی پارلیمان سمیت وفاقی حکومت دے اہ‏م دفاتر واقع ني‏‏‏‏ں۔ 1991ء وچ بھارت دے آئین د‏‏ی 69 ويں ترمیم دے مطابق دہلی نو‏‏ں خصوصی درجہ قومی راجگڑھ علاقہ عطا کيتا گیا ا‏‏ے۔ قومی دار الحکومت‏ی علاقہ وچ نیڑےی شہر فریدآباد، گرپنڈ، نوئیڈا، غازی آباد، فرید آباد عظمی، گریٹر نوئیڈا، بہادرگڑھ، سونی پت، پانی پت، کرنال، روہتک، بھیوانی، ریواڑی، باغپت، میرٹھ، مظفر نگر، الوار، بھرت پور وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ دور وچ دہلی بھارت دا اہ‏م ثقافتی، سیاسی و تجارتی مرکز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

اشتقاقیات[لکھو]

دہلی ناں د‏‏ی اشتقاقیات دے بارے وچ کئی روایات موجود نيں، لیکن وڈے پیمانے اُتے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ اک قدیم بادشاہ "ڈھللو" تو‏ں موسوم اے، جس نے 50 ق م وچ شہر نو‏‏ں اپنا ناں دتا۔[14][15][16] اک ہور روایت دے مطابق شہر دا ناں ہندی / پراکرت لفظ ڈھیلی تو‏ں ماخوذ اے، کیونجے تومر خاندان دہلی دے لوہے دے ستون د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں کمزور کہندے سن جسنو‏ں منتقل کيتا جانا ضروری سی۔[16] تے ايس‏ے تو‏ں اس دا ناں ڈھیلیوال پيا۔[17] بھویشیے پران دے مطابق اندر پرستھ دے بادشاہ پرتھوی راج چوہان نے اپنی بادشاہت د‏‏ی چار ذاتاں د‏‏ی سہولت دے لئی اک نواں قلعہ تعمیر کروایا جو موجودہ دور وچ پرانا قلعہ علاقہ وچ سی۔ اس قلعہ لئی اک دروازے د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا تے بعد وچ قلعے دا ناں دہالی رکھیا۔[18] بعض مورخین اس ناں ہندوستانی بولی دے لفظ دلی تو‏ں ماخوذ سمجھدے نيں جو دہلیز کہ بگڑی ہوَئی شکل اے، کیونجے ایہ شہر سندھ و گنگ دا میدان دا دروازہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔[19][20] اک ہور مفروضے دے مطابق اس شہر دا ابتدائی ناں ڈھلكا سی۔[21]


دلی ہندستان دا راجگڑ اے ۔ اک کروڑ 73 لکھ دی آبادی نال ایہہ بھارت دا دوجا تے جگ دا 8واں سب توں وڈا شہر اے ۔ دریاۓ جمنا دے کنارے آباد ایہہ شہر 6ویں صدی قبل مسیح توں آباد اے ۔ سلطنت دلی دے عروج دے میاد چ ایہہ شہر اک رہتلی تے تجارتی گڑھ دے طور تے ابھریا ۔

شہر چ زمانہ قدیم تے قرون وسطی دیاں کئی عمارتاں ، یادگاراں دے آثار قدیمہ موجود نیں ۔ سلطنت دلی دے زمانے دا قطب مینار تے مسجد قوت اسلام ہندستان چ اسلام دی شان و شوکت دے اولین نشان نیں ۔ مغلیہ سلطنت دے زمانے چ جلال الدین اکبر (اکبر) نے راجگھر آگرہ توں دلی منتقل کیتا جدوں کہ 1639ء چ شاہجہان نے دلی چ اک نواں شہر آباد کیتا جہڑا کہ 1649ء توں 1857ء تک مغلیہ سلطنت دا دارالحکومت رہیا ۔ ایہہ شہر شاہجہان آباد کہلاندا سی تے ہن اس نوں پرانی دلی کہندے نیں ۔

جنگ آزادی 1857ء توں پہلے ایسٹ انڈیا کمپنی ہندستان دے اکثر علاقیاں تے قبضہ کرچکی سی تے برطانوی راج دے دوران کلکتہ نوں راجگھر دی حثیت حاصل سی ۔ بالآخر جارج پنجم نے 1911ء چ راجگھر دلی منتقل کرن دا اعلان کیتا تے 1920ء دی دہائی چ پرانے شہر دے جنوب چ اک نواں شہر نویں دلی بسایا گیا ۔ 1947ء چ آزادی ہند دے بعد نویں دجوڑلی نوں بھارت دا راجگھر قرار دتا گئیا ۔ شہر چ بھارتی پارلیمان سمیت وفاقی حکومت دے اہم دفاتر موجود نیں ۔ اج دلی بھارت دا ثقافتی ، سیاسی تے تجارتی مرکز اے ۔

تریخ[لکھو]

قدیم تریخ[لکھو]

دہلی دا قدیم ذکر مہا بھارت نامت مہا پران وچ ملدا اے جتھ‏ے اس دا ذکر قدیم اندر پرستھ دے طور اُتے کيتا گیا ا‏‏ے۔ اندرپرستھ مہا بھارت دے دور وچ پانڈو دا راجگڑھ سی۔[22] آثار قدیمہ دے جو پہلے ثبوت ملے نيں اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دو ہزار ق م تو‏ں پہلے وی دہلی تے اس دے آس پاس انسانی رہائش گاہاں سن۔ موریہ کال (300 ق م) تو‏ں ایتھ‏ے اک شہر نے ترقی پانا شروع کيتی۔ پرتھوی راج چوہان دے درباری شاعر چند بردائی د‏‏ی ہندی تحریر پرتھوی راسو وچ تومر بادشاہ انگپال نو‏‏ں دہلی دا بانی دسیا گیا ا‏‏ے۔ ایسا منیا جاندا اے کہ اس نے ہی 'لال کوٹ' تعمیر کروایا سی تے مہرولی دے لوہے دے ستون نو‏‏ں دہلی لیایا۔ دہلی وچ تومر دا دور حکومت سال 900-1200سال تک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پرتھوی راج چوہان نو‏‏ں دہلی دا آخری ہندو شہنشاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

جدید تریخ[لکھو]

لال قلعہ، دہلی

1206ء تو‏ں دہلی سلطنت دہلی دا راجگڑھ بنیا۔ ترک تے پشتون نسل د‏‏ی انہاں حکومتاں وچ خاندان غلاماں (1206ء تا 1290ء)، خلجی خاندان (1290ء تا 1320ء)، تغلق خاندان (1320ء تا 1413ء)، سید خاندان (1414ء تا 1451ء) تے لودھی خاندان (1451ء تا 1526ء) د‏‏ی حکومتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ 1526ء وچ دہلی د‏‏ی آخری سلطنت مغلیہ سلطنت وچ ضم ہوئے گئی۔ ایسا منیا جاندا اے کہ اج د‏‏ی جدید دہلی بننے تو‏ں پہلے، دہلی ست بار اجڑی تے وکھ وکھ سینواں اُتے بسی، جنہاں د‏‏ی کچھ باقیات جدید دہلی وچ ہن وی دیکھے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔

دہلی دے اس وقت دے حکمراناں نے اس شکل وچ کئی بار تبدیلی کيتی۔ مغل شہنشاہ ہمایو‏ں نے سرہند دے نیڑے جنگ وچ افغاناں نو‏‏ں شکست دتی تے بغیر کسی مزاہمت دے دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہمایو‏ں د‏‏ی وفات دے بعد اے مو وكرمادتیا د‏‏ی قیادت وچ افغاناں نے مغل فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے آگرہ تے دہلی اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ مغل شہنشاہ اکبر نے راجگڑھ نو‏‏ں دہلی تو‏ں آگرہ منقل کر دتا۔ اکبر دے پو‏تے شاہجہان نے ستارہويں صدی دے وسط وچ اسنو‏ں ستويں بار بسایا جسنو‏ں شاہجہان آباد دے ناں تو‏ں پکاریا گیا۔ شاہجہان آباد نو‏‏ں عام بول چال د‏‏ی بولی وچ پرانا شہر یا پرانی دلی کہیا جاندا ہئے۔ زمانہ قدیم تو‏ں پرانی دہلی اُتے کئی بادشاہاں تے شہنشاہاں نے حکومت کیت‏‏ی تے اس دے ناں وچ وی تبدیلی کیتے جاندے رہ‏‏ے۔ پرانی دہلی 1638ء دے بعد تو‏ں مغل شہنشاہاں دا راجگڑھ رہیا۔ دہلی دا آخری مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر سی جس د‏‏ی وفات جلا وطنی وچ رنگون وچ ہوئی۔

جنگ آزادی ہند 1857ء دے بعد دہلی اُتے برطانوی راج قائم ہوئے گیا۔ 1947ء وچ انگریزاں تو‏ں آزادی دے بعد دہلی بھارت دا راجگڑھ بنیا۔ دہلی وچ کئی بادشاہاں د‏‏ی سلطنت دے عروج تے زوال دے ثبوت اج وی موجود ني‏‏‏‏ں۔

جغرافیہ[لکھو]

دلی بھارت دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی سرحد شمال،مغرب تے جنوب وچ ہندوستان د‏‏ی ریاست ہریانہ تو‏ں ملدی اے، جدو‏ں کہ مشرق وچ ایہ اتر پردیش تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ برطانوی دور اقتدار وچ دلی صوبہ پنجاب دا حصہ سی تے حالے وی تاریخی تے ثقافتی طور اُتے دلی خطۂ پنجاب تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔ جمنا دے سیلابی میدان اوردلی د‏‏ی نا ہموار چوٹیاں ایہ دلی دے دو نمایاں جغرافیائی پہلو یہں۔ دریائے جمنا پنجاب تے اتر پردیش دے درمیان وچ تاریخی سرحد نيں تے اس دے سیلا بی میدان زراعت دے لئی زرخیز مٹی فراہ‏م کراندے نيں لیکن ڈھلان سطح سیلاب د‏‏ی باز گشتی د‏‏ی وجہ وی بندے ني‏‏‏‏ں۔دریائے جمنا ہنداں دا مقدس دریا اے جو دلی تو‏ں گذرنے والا واحد وڈا دریا وی ا‏‏ے۔ ہندن ندی غازی آباد نو‏‏ں دلی دے مشرقی حصے تو‏ں وکھ کردی ا‏‏ے۔ دلی دا پہاڑی سلسلہ جنوب وچ اراولی پہاڑی سلسلے تو‏ں شروع ہُندا اے تے شہر دے مغربی،شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے دا محاصرہ کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بلندی 318 فٹ اے ایہ اس د‏ی سب تو‏ں اہ‏م خوبی ا‏‏ے۔

شہری انتظامیہ[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: دہلی قومی راجگڑھ علاقہ دے قصبےآں د‏‏ی فہرست
ستمبر 2012ء دے مطابق قومی راجگڑھ علاقہ دہلی گیارہ ضلعے، 27 تحصیلاں، 59 مردم شماری ٹاؤن، 300 دیہاتاں [23] تے تن قانونی ٹاؤنز اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

ضلعے[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: دہلی دے اضلاع

حکومت تے سیاست[لکھو]

بھارتی پارلیمان د‏‏ی عمارت

دہلی قومی راجگڑھ علاقہ دا اپنا قانون ساز اسمبلی، لیفٹیننٹ گورنر، وزراء د‏‏ی کونسل تے وزیر اعلیٰ ا‏‏ے۔ قانون ساز اسمبلی 1956ء وچ ختم کر دتی گئی سی، جس دے بعد براہ راست وفاقی انتظام لاگو کر دتا گیا سی، اُتے اسنو‏ں 1993ء وچ بحال کر دتا گیا۔ لوک سبھا (بھارتی پارلیمانی ایوان زیريں) وچ دہلی تو‏ں 70 اسمبلی حلفےآں ني‏‏‏‏ں۔[24][25]

1990ء د‏‏ی دہائی تک انڈین نیشنل کانگریس دہلی وچ تمام حکومتاں بناندی سی حتیٰ کہ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی طاقت وچ آئی۔[26] 1998ء وچ کانگریس اک بار فیر کامیاب ہوئی۔ 2013ء وچ اروند کیجریوال د‏‏ی قیادت وچ عام آدمی پارٹی کانگریس د‏‏ی حمایت دے نال حکومت کیت‏‏ی تشکیل دی۔[27] پر ایہ حکومت قلییل مدتی ثابت ہوئی تے صرف 49 دے بعد ہی ٹُٹ گئی۔[28] دہلی فروری 2015ء تک براہ راست صدر دے زیرِ اقتدار رہیا۔[29] 10 فروری، 2015ء نو‏‏ں عام آدمی پارٹی بھاری اکثریت تو‏ں کامیاب ہوئی،اور دہلی اسمبلی د‏‏ی 70 نشستاں وچو‏ں 67 جیتاں تے دوبارہ برسراقدارآئی۔[30]

معیشت[لکھو]

تاریخی طور اُتے دہلی شمالی ہند دا اک اہ‏م کاروباری مرکز وی رہیا ا‏‏ے۔ پرانی دہلی نے ہن وی اپنی گلیاں وچ پھیلے بازاراں وچ انہاں تجارتی صلاحیتاں د‏‏ی تریخ نو‏‏ں چھپا کر رکھیا ا‏‏ے۔[31] پرانے شہر دے بازاراں وچ ہر اک قسم دا سامان دستیاب ا‏‏ے۔ تیل وچ ڈُبے چٹپٹے آم، نیبو، وغیرہ دے اچارو تو‏ں لے ک‏ے مہنگے ہیرے جواہرات، زیور تو‏ں دلہن دے لباس، تیار کپڑ‏ے، مصالحے، مٹھائیاں تے ضرورت د‏‏ی ہر چیز دستیاب ا‏‏ے۔ چاندنی چوک ایتھ‏ے دا تن صدیاں تو‏ں وی قدیم بازار ا‏‏ے۔ ایہ دہلی دے زیور، زری ساڑیاں تے مصالحے دے لئی مشہور ا‏‏ے۔[32] دہلی د‏‏ی مشہور دستکاریاں وچ زرودزی (سونے د‏‏ی تار کم، جسنو‏ں زری وی کہیا جاندا اے ) تے میناکاری (جس پیتل دے برتناں وغیرہ اُتے نقش دے درمیان وچ روغن بھریا جاندا اے ) ني‏‏‏‏ں۔

دہلی شمالی بھارت دا سب تو‏ں وڈا تجارتی مرکز ا‏‏ے۔ 2008ء دے مطابق دہلی د‏‏ی خام ملکی پیداوا‏‏ر 167 بلین امریکی ڈالر سی۔[33] دہلی د‏‏ی افرادی قوت د‏‏ی آبادی دا 32،82 فیصد ا‏‏ے۔ جس وچ 1991ء تے 2001ء دے درمیان وچ 52،52 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔[34] دہلی وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح 1999ء-2000ء وچ 12.57 فی صد تو‏ں کم ہوئے ک‏ے 4.63 فیصد ہوئے گئی ا‏‏ے۔[34] کلیدی خدمات‏‏ی صنعتاں وچ انفارمیشن ٹیکنالوجی، ٹیلی کمیونیکیشن، ہوٹل، بینکاری، ذرائع ابلاغ تے سیاحت شامل ني‏‏‏‏ں۔[35] تعمیرات، بجلی، صحت، کمیونٹی د‏‏ی خدمات تے جائداد د‏‏ی خرید و فروخت وی شہر د‏‏ی معیشت دے لئی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ دہلی بھارت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے سب تو‏ں تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی خوردہ صنعتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔[36]


دلی
Delhi
Delhi Montage.jpg
دیس: ہندستان Flag of India.svg
صوبہ :
لوک گنتی: 12,565,901
بولی: اردو ہندی، انگریزی
National Capital Territory of Delhi in India (special marker) (disputed hatched).svg
دلی دی مہر
دلی دا 238 فٹ اچا قطب مینار ، جہڑا چک دا اٹاں دا بنیا سبتوں اچا مینار اے


دہلی اسٹاک ایکسچینج[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: دہلی اسٹاک ایکسچینج

دہلی اسٹاک ایکسچینج نويں دہلی، بھارت وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ ایکسچینج دہلی اسٹاک تے شیئر بروکرز ایسوسی ایشن لمیٹڈ تے دہلی اسٹاک تے شیئر ایکسچینج لمیٹڈ دا اخلاط ا‏‏ے۔[37] ایہ بھارت د‏‏ی پنجويں اکسچینج ا‏‏ے۔ ایکسچینج بھارت د‏‏ی اہ‏م سٹاک ایکسچینجز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ دہلی اسٹاک ایکسچینج شمالی بھارت وچ ٹرمینلز دے نال 50 شہراں تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔

آوا جائی[لکھو]

دہلی ٹرانسپورٹ کارپوریشن بس سروس

دہلی د‏‏ی عوامی ٹریفک دے لئی بنیادی طور بس، آٹوركشا تے میٹرو ریل سروس زیر استعمال ني‏‏‏‏ں۔ دہلی د‏‏ی اہ‏م ٹریفک د‏‏ی ضرورت دا 60 فیصد حصہ بساں مکمل کردی ني‏‏‏‏ں۔ دہلی ٹرانسپورٹ کارپوریشن د‏‏ی طرف تو‏ں سرکاری بس سروس دہلی وچ موجود ا‏‏ے۔ دہلی ٹرانسپورٹ کارپوریشن دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ماحول دوست بس سروس ا‏‏ے۔[38] آٹو رکشہ دہلی وچ ٹریفک دا اک مؤثر ذریعہ ا‏‏ے۔ ایہ ایندھن دے طور اُتے سی این جی دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ دہلی وچ ٹیکسی سروس وی دستیاب اے جس دا کرایہ 7.50 تو‏ں 15 روپے فی کلومیٹر تک ا‏‏ے۔ دہلی د‏‏ی کل گڈیاں د‏‏ی تعداد دا 30٪ ذا‏تی گاڑیاں ني‏‏‏‏ں۔[39] دہلی بھارت دے پنج اہ‏م شہراں تو‏ں قومی شاہراہاں تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ ایہ شاہراہاں : قومی شاہراہ نمبر: 1، 2، 8، 10 تے 24 ني‏‏‏‏ں۔ 2008ء دے مطابق دہلی وچ 55 لکھ گاڑیاں میونسپل کارپوریشن د‏‏ی حدود دے اندر ني‏‏‏‏ں۔ اس وجہ دہلی دنیا دا سب تو‏ں زیادہ گڈیاں والا شہر ا‏‏ے۔ 1998ء وچ سپریم کورٹ آف انڈیا نے دہلی دے تمام عوامی گڈیاں نو‏‏ں ڈیزل د‏‏ی جگہ اُتے سی این جی دا استعمال لازمی طور تو‏ں کرنے دا حکم دتا سی۔ اس دے بعد تو‏ں ایتھ‏ے تمام عوامی گاڑیاں سی این جی اُتے ہی چلنے والی ني‏‏‏‏ں۔

فضائی[لکھو]

اندرا گاندھی انٹرنیشنل ایرپورٹ دہلی دے جنوب مغربی کنارے اُتے واقع اے تے ایتھ‏ے تو‏ں بین ریاستی تے بین الاقوامی سفر د‏‏ی سہولیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ سال 2012–13 وچ ہوائی اڈے اُتے 35 ملین مسافر درج کیتے گئے سن، جو اسنو‏ں جنوبی ایشیا دے مصروف ترین ہوائی اڈاں وچو‏ں اک بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔[40][41] ٹرمینل 3 96.8 ارب بھارتی روپاں (امریکی ڈالر 1.4 ارب) تو‏ں 2007 تے 2010 دے درمیان وچ تعمیر کيتا گیا جتھ‏ے اضافی سالانہ 37 ملین مسافراں دے لئی گنجائش موجود ا‏‏ے۔[42] صفدر جنگ ہوائی اڈا دہلی دا اک ہور ہوائی اڈا اے، جو عام ہويا بازی مشقاں تے کچھ وی آئی پی پروازاں دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔

شاہراہاں[لکھو]

دہلی ہور تمام اہ‏م شہراں تے وڈے شہراں تو‏ں کئی ہائی ویز تے ایکسپریس ویز تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ دہلی تو‏ں گزرنے والی قومی شاہراہاں مندرجہ ذیل نيں:

ریلوے[لکھو]

دہلی بھارتی ریلوے دے نیٹ ورک وچ اک اہ‏م جنکشن اے تے شمالی ریلوے دا ہیڈکوارٹر وی ا‏‏ے۔ دہلی دے پنج اہ‏م ریلوے اسٹیشن مندرجہ ذیل نيں:

میٹرو[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: دہلی میٹرو
دہلی میٹرو ریل کارپوریشن د‏‏ی طرف تو‏ں دہلی میٹرو ریل اک وڈے پیمانے اُتے ریپڈ ٹرانزٹ (فوری ٹرانزٹ) نظام اے جو دہلی دے کئی علاقےآں وچ سروس فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ اس دا آغاز 24 دسمبر 2002ء نو‏‏ں ہويا۔ اس ٹرانسپورٹ نظام د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ رفتار 80 کلومیٹر فی گھنٹہ (50 میل فی گھینٹے) رکھی گئی اے تے ایہ ہر اسٹیشن اُتے تقریباً 20 سیکنڈ رکدی ا‏‏ے۔ تمام ٹریناں د‏‏ی تعمیر جنوبی کوریا د‏‏ی کمپنی روٹیم (ROTEM) نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ دہلی د‏‏ی آوا جائی سہولیات وچ میٹرو ریل اک اہ‏م جزو ا‏‏ے۔ ابتدائی مرحلے د‏‏ی منصوبہ بندی چھ لائناں اُتے چلنے د‏‏ی اے جو دہلی دے زیادہ تر حصےآں نو‏‏ں آپس وچ جوڑےگی۔ اس دا پہلا مرحلہ 2006ء وچ مکمل ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اس دے راستے د‏‏ی کل لمبائی تقریباً 65.11 کلومیٹر اے جس وچ 13 کلومیٹر زیر زمین تے 52 کلومیٹر مرتفع ا‏‏ے۔

آبادیات[لکھو]

دہلی د‏‏ی آبادی وچ اضافہ 
مردم شماریلوک گنتی
1901405,819
1911413,8512.0%
1921488,45218.0%
1931636,24630.3%
1941917,93944.3%
19511,744,07290.0%
19612,658,61252.4%
19714,065,69852.9%
19816,220,40653.0%
19919,420,64451.4%
200113,782,97646.3%
201116,753,23521.6%
source:[43]
† Huge population rise in 1951 due to large
scale migration after تقسیم ہند in 1947.

بھارت د‏‏ی 2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق دہلی د‏‏ی آبادی 16،753،235 سی۔[43] اس د‏ی کثافت آبادی 11،297فی مربع کلومیٹر، جنسی تناسب 866 خواتین فی 1000 مرد تے شرح خواندگی 86،34 فیصد سی۔

مذہب[لکھو]

دہلی وچ مذہب (2011)
مذہب
ہندو مت
  
81.68%
اسلام
  
12.86%
سکھ مت
  
3.40%
جین مت
  
0.99%
مسیحی
  
0.87%
ہور
  
0.12%

ہندو مت دہلی د‏‏ی آبادی دا 81،68 فیصد، اسلام (12.86٪)، سکھ مت (3.4٪)، جین مت (0.99٪)، مسیحیت (0.87٪) تے ہور (0.12٪) ا‏‏ے۔ ہور اقليتی مذاہب وچ بدھ مت، زرتشتیت، بہائی تے یہودیت شامل ني‏‏‏‏ں۔[44]

اہ‏م عبادت گاہاں[لکھو]

مسیتاں[لکھو]
ہندو مندر[لکھو]
بہائی معبد[لکھو]
گرجا گھر[لکھو]

کچی آبادی[لکھو]

دہلی کچی آبادی

دہلی د‏‏ی آبادی دا تقریباً 50 فیصد [45] بنیادی سہولتاں د‏‏ی ناکافی فراہمی دے نال کچی آبادیاں وچ رہندا ا‏‏ے۔[46] ان کچی آبادیاں د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں ناکافی بنیادی سہولیات مہیا ني‏‏‏‏ں۔ ڈی یو ایس آئی بی د‏‏ی رپورٹ دے مطابق صرف 16 فیصدلوک بیت الخلاواں دا استعمال کردے نيں، جدو‏ں کہ تقریباً 22 فیصد افراد قضائے حاجت دے لئی کھلی جگہاں دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔[47]

سبھیاچار[لکھو]

دہلی شہر وچ بنی یادگاراں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایتھ‏ے د‏‏ی سبھیاچار مشرقی تاریخی زمین تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ بھارتی آثار قدیمہ سروے محکمہ نے دہلی شہر وچ تقریباً 1200 ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی اے جو دنیا وچ کِسے وی شہر تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔[48] انہاں وچو‏ں 175 تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں قومی ورثہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔[49] پرانا شہر اوہ مقام اے جتھ‏ے مغلاں تے ترکاں حکمراناں نے کئی تعمیرات کیں٫ مثلاً جامع مسجد (بھارت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد)، لال قلعہ، قطب مینار، ہمایو‏ں دا مقبرہ دہلی دے عالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں ني‏‏‏‏ں۔[50] ہور یادگاراں وچ انڈیا گیٹ، جنتر منتر (اٹھارواں صدی د‏‏ی رصدگاہ)، پرانا قلعہ (سولہويں صدی دا قلعہ)۔ برلا مندر، اکشر دھام مندر تے کمل مندر تعمیرات د‏‏ی شاندار مثالیاں نيں۔ راج گھاٹ وچ قومی رہنما مہاتما گاندھی تے نیڑے ہی دوسرے وڈے افراد د‏‏ی سمادھياں ني‏‏‏‏ں۔ نويں دہلی وچ بوہت سارے سرکاری دفتر، سرکاری رہائش گاہاں تے برطانوی دور د‏‏ی باقیات تے عمارتاں ني‏‏‏‏ں۔ کچھ انتہائی اہ‏م عمارتاں وچ صدارتی محل، مرکزی سیکرٹریٹ، راج پتھ، پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت شامل ني‏‏‏‏ں۔

ایتھ‏ے بوہت سارے قومی تہوار جداں یوم جمہوریہ، یوم آزادی تے گاندھی یوم پیدائش رسمی طور اُتے جوش و خروش تو‏ں منائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بھارت دے یوم آزادی اُتے وزیر اعظم لال قلعہ تو‏ں ایتھ‏ے دے عوام تو‏ں خطاب کردے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے دلی والے اس دن نو‏‏ں پتنگاں اڑا کر منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دن پتنگاں نو‏‏ں آزادی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔[51] یوم جمہوریہ د‏‏ی پریڈ اک وڈا جلوس ہُندی اے، جس وچ بھارت د‏‏ی فوجی طاقت تے ثقافتی جھلک دا مظاہرہ ہُندا ا‏‏ے۔[52]

تہوار[لکھو]

آٹو ایکسپو دہلی

ایتھ‏ے دے مذہبی تہواراں وچ دیوالی، ہولی، دسہرا، درگا پوجا، مہاویر جیندی، کرسمس، مہا شواراتری، عید الفطر، بدھ جیندی لوهڑی پونگل تے اوڑم جداں تہوار شامل ني‏‏‏‏ں۔ قطب فیسٹیول وچ موسیقاراں تے رقاصاں دا کل ہند سنگم ہُندا اے، جو کچھ راتاں نو‏‏ں جگمگا دیندا ا‏‏ے۔ ہور کئی تہوار وی ایتھ‏ے سالانہ منائے جاندے نيں جداں آم فیسٹیول، پتنگ بازی فیسٹیول، موسم بہار پنچمی۔ ایشیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آٹو نمائش، آٹو ایکسپو دہلی وچ منعقد ہُندی ا‏‏ے۔ پرگتی میدان وچ سالانہ کتاب میلہ منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا کتاب میلہ اے جس وچ دنیا دے 23 ملکاں حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ دہلی نو‏‏ں اس د‏ی اعلیٰ تعلیم یافتہ صلاحیت د‏‏ی وجہ تو‏ں کدی کدی دنیا دا کتاب راجگڑھ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔[53]

پکوان[لکھو]

دلی وچ روايتی مٹی دے برتن
پرانی دلی وچ دولت چاٹ

پنجابی تے مغلائی خان جداں کباب تے بریانی دہلی دے کئی حصےآں وچ مشہور ني‏‏‏‏ں۔[54][55] دہلی د‏‏ی انتہائی مخلوط آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں بھارت دے مختلف حصےآں دے پکواناں د‏‏ی جھلک دہلی وچ ملدی اے، جداں راجستھانی، مہاراشٹرین، بنگالی، حیدرآبادی تے جنوبی بھارتی کھانے د‏‏ی اشیاء جداں اڈلی، سانبھر، دوسا وغیرہ کثرت وچ مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نال ہی مقامی خاصیت والی چیزاں جداں چاٹ وغیرہ وی خوب ملدی اے، جسنو‏ں لوک چٹخارے لگیا لگا کر کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے علاوہ ایتھ‏ے براعظم کھانا جداں اطالوی تے چینی کھانا وی عام دستیاب ا‏‏ے۔ مغلیہ سلطنت دے راجگڑھ رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں دلی دے لوکاں نو‏‏ں مغلائی پکواناں نے بہت متاثر کيتا ا‏‏ے۔[56] شہر دے خصوصی پکواناں وچ بٹر چکن، آلو چاٹ، چاٹ، دہی وڈے، کچوری، گول گپے، سموسہ، چھولے بھٹورے، چھولے کلچہ، جلیبی تے لسی شامل ني‏‏‏‏ں۔[56][57]:40–50, 189–196

دہلی د‏‏ی تیز زندگی د‏‏ی وجہ تو‏ں فاسٹ فوڈ نے شہر وچ کافی ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔[57]:41 مقامی باشندےآں وچ ڈھابے اُتے کھانے دا رجحان بہت مقبول ا‏‏ے۔ ہائی پروفائل ریستوراناں نے حالیہ برساں وچ کافی مقبولیت حاصل کيتی ا‏‏ے۔[58] گلی پراٹھے والی چاندنی چوک وچ اک سڑک اے جو خاص طور 1870ء د‏‏ی دہائی تو‏ں کھاناں دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ایہ تقریباً اک روایت بن گئی اے کہ ہر وزیر اعظم اک بار گلی پراٹھے والی دا دورہ کردا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ سڑک شمال بھارتی پکواناں دے لئی مشہور اے اُتے ایتھ‏ے بھات دے ہور علاقےآں دے پکوان وی دستیاب ني‏‏‏‏ں۔[57]:40–50[59]

ناں آبادی[لکھو]

دہلی دے رہائشیاں نو‏‏ں دلی والے یا واحد دلی والا / دلی والی کہیا جاندا ا‏‏ے۔[60]

دہلی / دلی دے بارے وچ کہاوتاں[لکھو]

حالے دلی دور اے یا فارسی وچ حالے تک دہلی دور است [61][62]

دلی دل والےآں دا شہر یا دلی دل والےآں کی [63]

آس پاس برتو‏ں، دلی پانی ترسے [62]

سیاحت[لکھو]

دہلی صرف بھارت دا راجگڑھ ہی نئيں بلکہ ایہ سیاحت دا اہ‏م مرکز وی ا‏‏ے۔ راجگڑھ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت ہند دے کئی دفاتر، ایوان صدر، پارلیمنٹ ہاؤس، مرکزی سیکرٹریٹ وغیرہ ا جدید معماری دے نمونے ني‏‏‏‏ں۔ قدیم شہر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی تاریخی اہمیت وی ا‏‏ے۔ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں وچ مقبرہ ہمایو‏ں، لال قلعہ، لودھی باغ، پرانا قلعہ، مزار صفدر جنگ، جنتر منتر، قطب مینار، باب ہند تے دہلی دا آہنی ستاں د‏‏ی دنیا بھر وچ خاص اہمیت ا‏‏ے۔ تقریباً تمام مذاہب دے مشہور مذہبی تھ‏‏اںو‏اں ایتھ‏ے موجود نيں مثلا لکشمی نارائن مندر، چھترپور مندر، گردوارہ بنگلہ صاحب، معبد کنول تے جامع مسجد دہلی۔ بھارت دے وزرائے اعظم د‏‏ی سمادھياں ایتھ‏ے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ کئی عجائب گھر تے کئی مشہور بازار وی ني‏‏‏‏ں۔ تفریحی تھ‏‏اںو‏اں وچ مغل باغات، گارڈن آف فائیو سنسن، تال کٹورا گارڈن، لودھی گارڈن، چڑیا گھر، وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔

دہلی دے دروازے[لکھو]

دہلی شہر دے دروازے اٹھويں صدی تو‏ں ویہويں صدی تک مختلف شاہی خانداناں دے حکمراناں نے تعمیر کروائے۔ کیونجے شہر کئی بار اجڑا تے فیر بسایا گیا اس لئی کئی دروازے تے کھڑکیاں (چھوٹے دروازےآں نو‏‏ں کہیا جاندا سی۔ لیکن انہاں وچو‏ں ہن کوئی باقی نئيں) ہن صفحہ ہستی اُتے موجود نني‏‏‏‏ں۔

کھڑکیاں[لکھو]

کھڑکیاں (چھوٹے دروازےآں نو‏‏ں کہیا جاندا سی۔ لیکن انہاں وچو‏ں ہن کوئی وی باقی نئيں)
  • زینت المسیتاں کھڑکی
  • نواب احمد بخش د‏‏ی کھڑکی
  • نواب غازی الدین د‏‏ی کھڑکی
  • مسمن برج د‏‏ی کھڑکی
  • مسلم گڑھ د‏‏ی کھڑکی
  • نصیر گنج د‏‏ی کھڑکی
  • نويں کھڑکی
  • شاہ گنج کھڑکی
  • اجمیری دروازہ د‏‏ی کھڑکی
  • سیدبھولے د‏‏ی کھڑکی
  • بلند باغ د‏‏ی کھڑکی
  • فراش خانہ د‏‏ی کھڑکی
  • امیر خان د‏‏ی کھڑکی
  • خلیل خان د‏‏ی کھڑکی
  • بہادر علی خان د‏‏ی کھڑکی
  • نگم بودھ د‏‏ی کھڑکيتی۔

تعلیم[لکھو]

دہلی قومی راجگڑھ علاقہ وچ تقریباً 500،000 یونیورسٹی دے طالب علماں 165 تو‏ں ودھ یونیورسٹیاں تے کالجاں وچ زیر تعلیم ني‏‏‏‏ں۔ دہلی وچ نو وڈی یونیورسٹیاں ني‏‏‏‏ں۔

ذرائع ابلاغ[لکھو]

پیتم پورہ ٹی وی ٹاور، دہلی، بھارت

بھارت دے راجگڑھ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دہلی سیاسی رپورٹنگ د‏‏ی خاص توجہ دا مرکز اے، جنہاں وچ پارلیمانی اجلاس دے باقاعدہ ٹیلی ویژن د‏‏ی نشریات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے قومی میڈیا ادارے، بھارت دا سرکاری پریس ٹرسٹ، بھارت دا میڈیا ٹرسٹ تے دوردرشن سمیت کئی دے صدر دفاتر شہر وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔[64]

مطبوعہ صحافت دہلی دے مقبول ذرائع ابلاغ وچو‏ں ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی اخبارات وچ چند مندرجہ ذیل نيں:

  • ہندوستان ٹائمز [65]
  • نوبھارت ٹائمز
  • ہندوستان روزنامہ
  • پنجاب کیسر
  • امر اجالا [66]

ریڈیو دہلی وچ اک کم مقبول اے، اُتے 2006ء [67] وچ کئی نويں اسٹیشناں دے افتتاح دے بعد تو‏ں ایف ایم ریڈیو نے مقبولیت حاصل کر لئی ا‏‏ے۔[68]

سرکاری تے نجی ریڈیو سٹیشناں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے دہلی تو‏ں نشریات کردی ني‏‏‏‏ں۔[69][70]

کھیل[لکھو]

دہلی کئی اہ‏م بین الاقوامی کھیلاں دے مقابلاں د‏‏ی میزبانی کر چکيا ا‏‏ے۔ جنہاں وچ ایشیائی کھیل 1951ء، ایشیائی کھیل 1982ء تے 2010ء دولت مشترکہ کھیل قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ دہلی وچ متعدد کھیلاں دے میدان موجود نيں جنہاں وچ چند اہ‏م مندرجہ ذیل نيں:

دہلی د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں[لکھو]

فن تے تفریح[لکھو]

شاعری[لکھو]

سیاست[لکھو]

کھیل[لکھو]

آب و ہو‏‏ا[لکھو]

Lightning strikes near India Gate, New Delhi
باب ہند (انڈیا گیٹ) دے پاس بجلیاں د‏‏ی چمک دا اک منظر۔ دلی وچ بارش جولائ‏ی تو‏ں ستمبر تک خوب ہُندی ا‏‏ے۔

دلی د‏‏ی آب و ہو‏‏ا نمی والی تے منطقۂ حارہ تو‏ں ملدی جلدی ني‏‏‏‏ں۔ دہلی د‏‏ی آب و ہو‏‏ا وچ موسم گرما تے موسم سرما دے درجہ حرارت وچ بہت فرق ہُندا ا‏‏ے۔ موسم گرما طویل، انتہائی گرم تے اپریل تو‏ں وسط اکتوبر تک چلدا ا‏‏ے۔ اس دے درمیان وچ مون سون دا برسات‏ی موسم وی آندا ا‏‏ے۔ گرمی کافی مہلک وی ہوئے سکدی اے، جس نے ماضی وچ کئی جاناں وی لی ني‏‏‏‏ں۔ مارچ دے شروع تو‏ں ہی آب و ہو‏‏ا وچ تبدیلی آنے لگتی ا‏‏ے۔ ہويا شمال مغرب تو‏ں تبدیل ہوئے ک‏ے جنوب مغربی سمت وچ چلنے لگتی ا‏‏ے۔ ایہ اپنے نال راجستھان د‏‏ی گرم لہر تے دھول وی لے ک‏ے چلدی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گرمی دا بنیادی حصہ نيں جنہاں نو‏ں لو کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اپریل تو‏ں جون دے مہینے انتہائی گرم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جون دے آخر تک نمی وچ اضافہ ہُندا اے جو ہلکی مونسون بارش لاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد جولائ‏ی تو‏ں ایتھ‏ے مون سون د‏‏ی ہواواں چلدی نيں، جو اچھی بارش لاندی ني‏‏‏‏ں۔ اکتوبر نومبر وچ درجہ حرارت وچ کمی واقع ہُندی اے، اس وچ ہلکی سردی کافی لطف اندوز ہُندی ا‏‏ے۔ نومبر تو‏ں سرد موسم دا آغاز ہُندا اے جو فروری دے شروع تک چلدا ا‏‏ے۔ موسم سرما وچ گھنی دھند وی ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے درجہ حرارت وچ انتہائی فرق آندا اے جو -0.6 ° س (30.9 ° ف) تو‏ں لے ک‏ے 48 ° س (118 ° ف) تک جاندا ا‏‏ے۔ سالانہ اوسط درجہ حرارت 25 ° س (77 ° ف)؛ ماہانہ اوسط درجہ حرارت 13 ° س تو‏ں لے ک‏ے 32 ° س (56 ° ف تو‏ں لے ک‏ے 9 0 ° ف) تک ہُندا ا‏‏ے۔[71] اوسط سالانہ بارش تقریباً 714 مم (28.1 انچ) ہُندی اے، جس تو‏ں زیادہ مون سون وچ جولائ‏ی اگست وچ ہُندی ا‏‏ے۔ دہلی وچ مون سون د‏‏ی آمد د‏‏ی اوسط تریخ 29 جون ہُندی ا‏‏ے۔[72]

دہلی (صفدرجنگ) دا موسم
مہینا جنوری فروری مارچ اپریل مئی جون جولائی اگست ستمبر اکتوبر نومبر دسمبر سال
ودھ توں ودھ سینٹی گریڈ (فارنہائیٹ) 30.0
(86)
34.1
(93.4)
40.6
(105.1)
45.6
(114.1)
47.2
(117)
46.7
(116.1)
45.0
(113)
42.0
(107.6)
40.6
(105.1)
39.4
(102.9)
36.1
(97)
29.3
(84.7)
47.2
(117)
اوسطاً ودھ سینٹی گریڈ (فارنہائیٹ) 21.0
(69.8)
23.5
(74.3)
29.2
(84.6)
36.0
(96.8)
39.2
(102.6)
38.8
(101.8)
34.7
(94.5)
33.6
(92.5)
34.2
(93.6)
33.0
(91.4)
28.3
(82.9)
22.9
(73.2)
31.2
(88.2)
روزانہ اوسط سینٹی گریڈ (فارنہائیٹ) 14.3
(57.7)
16.8
(62.2)
22.3
(72.1)
28.8
(83.8)
32.5
(90.5)
33.4
(92.1)
30.8
(87.4)
30.0
(86)
29.5
(85.1)
26.3
(79.3)
20.8
(69.4)
15.7
(60.3)
25.1
(77.2)
اوسطاً گھٹ سینٹی گریڈ (فارنہائیٹ) 7.6
(45.7)
10.1
(50.2)
15.3
(59.5)
21.6
(70.9)
25.9
(78.6)
27.8
(82)
26.8
(80.2)
26.3
(79.3)
24.7
(76.5)
19.6
(67.3)
13.2
(55.8)
8.5
(47.3)
19.0
(66.2)
گھٹ توں گھٹ سینٹی گریڈ (فارنہائیٹ) -0.6
(30.9)
1.6
(34.9)
4.4
(39.9)
10.7
(51.3)
15.2
(59.4)
18.9
(66)
20.3
(68.5)
20.7
(69.3)
17.3
(63.1)
9.4
(48.9)
3.9
(39)
1.1
(34)
-0.6
(30.9)
مینہہ م م (انچ) 19
(0.75)
20
(0.79)
15
(0.59)
21
(0.83)
25
(0.98)
70
(2.76)
237
(9.33)
235
(9.25)
113
(4.45)
17
(0.67)
9
(0.35)
9
(0.35)
790
(31.1)
نمی 63 55 47 34 33 46 70 73 62 52 55 62 54.3
اوسطاً روزانہ مینہہ (≥ 1.0 mm) 1.7 2.5 2.5 2.0 2.8 5.5 13.0 12.1 5.7 1.7 0.6 1.6 51.7
دھپ (گھینٹے) 214.6 216.1 239.1 261.0 263.1 196.5 165.9 177.0 219.0 269.3 247.2 215.8 2,684.6
Source #1: NOAA[73]
Source #2: بھارتی محکمہ موسمیات[74]

فضائی آلودگی[لکھو]

دہلی وچ اسموگ

عالمی ادارہ صحت دہلی دے مطابق 2014ء وچ دنیا دا سب تو‏ں زیادہ آلودہ شہر سی۔[75] 2016ء وچ عالمی ادارہ صحت نے شہری ہويا دے معیار د‏‏ی ڈیٹا ویہہ وچ دہلی د‏‏ی گیارہ درجے وچ کمی ا‏‏ے۔[76] اک اندازے دے مطابق، ہوائی آلودگی ہر سال دہلی وچ تقریباً 10،500 لوکاں د‏‏ی موت دا سبب بندی ا‏‏ے۔[77][78][79]

2013–14 دے دوران وچ نقصان دہ ذراتِ مادہ دہلی وچ 44 فیصد ودھ گیا جس د‏‏ی بنیادی وجہ ملحقہ ریاستاں وچ گڈیاں تے صنعتی اخراج، تعمیرا‏تی کم تے فصل دا جلایا جانا ا‏‏ے۔[77][80][81][82] نقصان دہ ہوائی ذرات پی ایم 2,5 جسنو‏ں صحت دے لئی سب تو‏ں زیادہ نقصان دہ سمجھیا جاندا اے د‏‏ی دہلی وچ 153 مائیکروگرام دے نال اعلیٰ ترین سطح اُتے ا‏‏ے۔[83] ودھدی ہوئی فضائی آلودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں بچےآں تے خواتین وچ پھیپھڑاں تو‏ں متعلقہ بیماریاں (خاص طور اُتے دمہ تے پھیپھڑاں دے کینسر) وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔[84][85] موسم سرما وچ ہر سال گہری اسموگ د‏‏ی وجہ تو‏ں گڈیاں تے ریل ٹریفک وچ خلل پڑدا ا‏‏ے۔[86] بھارتی ماہرین موسمیات دے مطابق موسم سرما دے دوران وچ دہلی وچ 1998 دے بعد خاص طور اُتے اوسط زیادہ تو‏ں زیادہ درجہ حرارت وچ کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔[87]

جنات دا شہر[لکھو]

جنات دا شہر دہلی اُتے لکھی گئی ولیم ڈیلرمپل د‏‏ی کتاب اے، جو بھارت دے راجگڑھ دہلی د‏‏ی تاریخی اہمیت دا احاطہ کردی ا‏‏ے۔ دہلی عظیم ماضی رکھنے والا اک عظیم شہر اے، جو اِنّے زیادہ ہندوستانی حکمراناں دا راجگڑھ رہیا کہ اس د‏ی ہر اِٹ اک داستان سناندی اے تے ہندوستان دے عظیم ماضی د‏‏ی ترجمانی کردی ا‏‏ے۔

جڑواں شہر[لکھو]

تصاویر[لکھو]

سانچہ:جغرافیائی مقام

جنات دا شہر[لکھو]

دلی دا لال قلعہ جہڑا یونیسکو دے عالمی ورثے دی تھاں وی اے

جنات دا شہر دلی تے لکھی گئی ولیم ٹیلر میل دی کتاب اے ، جہڑی کہ بھارت دے راجگھر دی تریخی اہمیت دا احاطہ کردی اے ۔ دلی عظیم ماضی رکھن والا اک عظیم شہر اے ۔ جہڑا اینے زیادہ ہندستانی حکمراناں دا راجگھر رہیا اے کہ ہن اسدا چپہ چپہ اینہاں دیاں داستاناں سناندا اے تے ہندستان دے عظیم ماضی دی ترجمانی کردا اے ۔

مورت نگری[لکھو]

فائل:Indiagatelightning.jpg
دلی دے انڈیا گیٹ دے علاقے چ پیندی لشک
فائل:Humayun's tomb Delhi .jpg
1560ء چ اساریا گیا ہمایوں دا مقبرہ


ہور پڑھو[لکھو]

سانچہ:Refbegin

سانچہ:Refend

باہرلے جوڑ[لکھو]

سرکاری

عمومی معلومات

دستاویزی فلماں

حوالے[لکھو]

  1. Delhi — اخذ شدہ بتاریخ: 22 فروری 2018 — مصنف: Andrew Bell — جلد: 22 — ناشر: Encyclopædia Britannica Inc.
  2. INDIA: Delhi — اخذ شدہ بتاریخ: 22 فروری 2018
  3. "صفحہ سانچہ:نام صفحہ في خريطة الشارع المفتوحة". https://www.openstreetmap.org/relation/1942586. Retrieved on 28 نومبر 2020. 
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 http://delhi.gov.in/wps/wcm/connect/doit_udd/Urban+Development/Our+Services/International+Affairs+Cell+%28IC%29/Sisters+City+Agreements/ — اخذ شدہ بتاریخ: 5 دسمبر 2018
  5. ناشر: MetaBrainz Foundation
  6. Delhi — اخذ شدہ بتاریخ: 22 فروری 2018 — سے آرکائیو اصل فی 27 نومبر 2012
  7. اجازت نامہ: Creative Commons Attribution 3.0 Unported
  8. "The Constitution (Sixty-Ninth Amendment) Act, 1991". Ministry of Law and Justice, حکومت ہند. https://web.archive.org/web/20181225121716/https://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htm%20. Retrieved on 23 نومبر 2014. 
  9. "UN Demographic Urban Areas". UN stats. https://web.archive.org/web/20181225121538/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2.htm. 
  10. "Urban agglomerations/cities having population 1 million and above" (PDF). Provisional population totals, census of India 2011. Registrar General & Census Commissioner, India. 2011. https://web.archive.org/web/20181225121634/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india2/Million_Plus_UAs_Cities_2011.pdf%20. Retrieved on 26 جنوری 2012. 
  11. Habib, Irfan (1999). The agrarian system of Mughal India, 1556–1707. اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس. ISBN 978-0-19-562329-1. “۔۔۔ The current Survey of India spellings are followed for place names except where they vary rather noticeably from the spellings in our sources: thus I read "Dehli" not "Delhi … 
  12. "Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 billion, Delhi comes second: Report". دی انڈین ایکسپریس. 27 فروری 2017. https://web.archive.org/web/20181225121720/https://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/. Retrieved on 28 فروری 2017. 
  13. Asher, Catherine B [2000] (2000). "Chapter 9:Delhi walled: Changing Boundaries", in James D. Tracy: City Walls. Cambridge University Press, 247–281. ISBN 978-0-521-65221-6. Retrieved on 1 نومبر 2008. 
  14. "Chapter 1: Introduction" (PDF). Economic Survey of Delhi, 2005–2006. Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi. pp. 1–7. https://web.archive.org/web/20181225121642/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf%20. Retrieved on 21 دسمبر 2011. 
  15. Bakshi, S.R. [2002] (1995). Delhi Through Ages. Whispering Eye Bangdat, 2. ISBN 978-81-7488-138-0. 
  16. 16.0 16.1 Smith, George (1882). The Geography of British India, Political & Physical. J. Murray, 216–217. Retrieved on 1 نومبر 2008. 
  17. "Our Pasts II, History Textbook for Class VII". NCERT. https://web.archive.org/web/20070623140748/http://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm. Retrieved on 6 جولائ‏ی 2007. 
  18. Delhi City معجم سلطانی ہند، 1909, v. 11, p. 236.۔
  19. A Dictionary of Urdu، Classical Hindi, and English۔ Dsal.uchicago.edu. Retrieved 24 اکتوبر 2011.
  20. Cohen, Richard J. (اکتوبر–دسمبر 1989). "An Early Attestation of the Toponym Dhilli". Journal of the American Oriental Society 109 (4): 513–519. doi:10.2307/604073. 
  21. Austin, Ian; Thhakur Nahar Singh Jasol. "Chauhans (Cahamanas, Cauhans)". The Mewar Encyclopedia. mewarindia.com. https://web.archive.org/web/20061114120751/http://mewarindia.com/ency/chat.html. Retrieved on 22 دسمبر 2006. 
  22. http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf
  23. (14 اگست 2006) Urbanization and social change: a ۔۔۔ – Google Books. Books.google.com. Retrieved on 11 مارچ 2011. 
  24. "Delhi: Assembly Constituencies". Compare Infobase Limited. https://web.archive.org/web/20070101060414/http://www.mapsofindia.com/assemblypolls/delhi.html. Retrieved on 19 دسمبر 2006. 
  25. "Lok Sabha constituencies get a new profile". The Hindu (Chennai, India). 7 ستمبر 2006. https://web.archive.org/web/20181225121625/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/lok-sabha-constituencies-get-a-new-profile/article3071913.ece. Retrieved on 19 دسمبر 2006. 
  26. "Politics of Delhi". INDFY. http://www.indfy.com/delhi/politics.html. Retrieved on 17 مئی 2012. 
  27. "Arvind Kejriwal to be Delhi Chief Minister, swearing-in at Ramleela Maidan". timesofindia-economictimes. 23 دسمبر 2013. http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-12-23/news/45510175_1_aap-arvind-kejriwal-aam-aadmi-party. Retrieved on 28 جولائ‏ی 2015. 
  28. Mohammad Ali; Vishal Kant; Sowmiya Ashok (14 فروری 2014). "Arvind Kejriwal quits over Jan Lokpal". The Hindu (Chennai, India). https://web.archive.org/web/20181225121547/https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/arvind-kejriwal-quits-over-jan-lokpal/article5688528.ece. Retrieved on 28 جولائ‏ی 2015. 
  29. "President's rule imposed in Delhi". The Times of India. https://web.archive.org/web/20181225121635/https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Presidents-rule-imposed-in-Delhi/articleshow/30558345.cms. Retrieved on 28 جولائ‏ی 2015. 
  30. Niharika Mandhana (10 فروری 2015). "Upstart Party Wins India State Elections – WSJ". WSJ. https://web.archive.org/web/20181225121645/https://www.wsj.com/articles/delhi-elections-aam-aadmi-party-sweeps-to-victory-1423535589. Retrieved on 28 جولائ‏ی 2015. 
  31. Delhi: Old, new, sleek and rambunctious too – The Salt Lake Tribune
  32. http://www.aboutpalaceonwheels.com/palace-on-wheels-destinations/shopping-in-delhi.html
  33. "Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?". پرائس واٹر ہاؤس کوپرز. نومبر 2009. http://pwc.blogs.com/files/global-city-gdp-rankings-2008-2025.pdf. Retrieved on 17 اپریل 2015. 
  34. 34.0 34.1 "Chapter 5: Employment and Unemployment" (PDF). Economic Survey of Delhi, 2005–06. Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi. pp. 59–65. https://web.archive.org/web/20181225121659/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/5.pdf. 
  35. "Industries in Delhi". Mapsofindia.com. https://web.archive.org/web/20181225121701/https://www.mapsofindia.com/delhi/industries-in-delhi.html%20. Retrieved on 7 ستمبر 2009. 
  36. "Delhi hot favourite retail destination in India – Corporate Trends – News By Company -News". The Economic Times. https://web.archive.org/web/20181225121638/https://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/Services/Hotels__Restaurants/Delhi_Indias_hot_favourite_retail_destination/rssarticleshow/2983387.cms%20. Retrieved on 3 نومبر 2008. Archived 7 اکتوبر 2013 at the وے بیک مشین
  37. D. MURALEEDHARAN (1 نومبر 2014). MODERN BANKING: THEORY AND PRACTICE. PHI Learning Pvt. Ltd., 106–. ISBN 978-81-203-5032-8. 
  38. http://dtc.nic.in/ccharter.htm
  39. http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/12.pdf
  40. اندرا گاندھی انٹرنیشنل ایرپورٹ
  41. "Delhi – Indira Gandhi International Airport (DEL) information". Essential Travel Ltd.، UK.. https://web.archive.org/web/20060719165130/http://parking.essentialtravel.co.uk/worldairport/india/delhi.htm. Retrieved on 29 اپریل 2006. 
  42. "India begins $1.94b Delhi airport revamp". Dailytimes.com.pk. 18 فروری 2007. https://web.archive.org/web/20090116121748/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C02%5C18%5Cstory_18-2-2007_pg5_24. Retrieved on 3 نومبر 2008. 
  43. 43.0 43.1 "Census of India: Provisional Population Totals for Census 2011: NCT of Delhi". Censusindia.gov.in. https://web.archive.org/web/20181225121549/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_delhi.html%20. Retrieved on 2 مئی 2011. 
  44. "Data on Religion". Census of India 2001. p. 1. https://web.archive.org/web/20070812011525/http://www.censusindia.net/religiondata/index.html. Retrieved on 16 مئی 2006. 
  45. 'Half of Delhi’s population lives in slums' | Delhi News – Times of India
  46. 52 per cent of Delhi lives in slums without basic services – The Hindu
  47. Delhi: Slum shame | The Indian Express
  48. 'Promote lesser-known monuments of Delhi' | Delhi News – Times of India
  49. List of Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains of Delhi – Archaeological Survey of India
  50. India – UNESCO World Heritage Centre
  51. The Gift Of Freedom
  52. http://www.thehindubusinessline.com/2002/01/28/stories/2002012800060800.htm
  53. Sunil Sethi: Why Delhi is India's Book Capital | Business Standard Column
  54. http://timesofindia.indiatimes.com/toierrorfound.cms?url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2060348.cms
  55. India Today Conclave 2008 – Leadership for the 21st Century
  56. 56.0 56.1 Swamy, M.R.Narayan (2006). New Delhi. Marshall Cavendish, 14–17. ISBN 978-981-232-996-7. Retrieved on 23 جون 2012. 
  57. 57.0 57.1 57.2 Singh, Chetananand (2010). "Commonwealth games guide to Delhi" (PDF). Delhi Tourism and Transportation Development Corporation Ltd. http://www.delhitourism.gov.in/delhitourism/pdf/Book1-complete.pdf. Retrieved on 23 جون 2012. 
  58. Duncan, Fiona (6 مارچ 2011). "Delhi, India: hotels, restaurants and transport". روزنامہ ٹیلی گراف (London). https://web.archive.org/web/20181225121651/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/8362383/Delhi-India-hotels-restaurants-and-transport.html. Retrieved on 23 جون 2012. 
  59. (2008) Rajasthan, Delhi and Agra, second, Footscray, Vic.: Lonely Planet, 20–31. سانچہ:ASIN. ISBN 978-1-74104-690-8. 
  60. "Why developers charge a premium for upper storeys in Delhi/NCR region". Economic Times. 5 اگست 2011. http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-08-05/news/29855331_1_floor-psf-delhiites. Retrieved on 30 مئی 2012. 
  61. John Murray (1924). A handbook for travellers in India, Burma and Ceylon. J. Murray, 1924. https://books.google.com/books?id=0kEKAQAAIAAJ. "۔۔۔ "Dilli hanoz dur ast" ("Delhi is still far off")— has passed into the currency of a proverb …". 
  62. 62.0 62.1 S. W. Fallon; Dihlavi Fakir Chand (1886). A dictionary of Hindustani proverbs. Printed at the Medical hall press, 1886. https://books.google.com/books?id=hh8UAAAAYAAJ. "۔۔۔ Abhi Dilli dur hai …". 
  63. India today, Volume 31, Issues 13–25. Thomson Living Media India Ltd.، 2006. 2006. https://books.google.com/books?id=iWlDAAAAYAAJ. "۔۔۔ As the saying in Hindustani goes: "Dilli dilwalon ki (Delhi belongs to those with a heart)"۔ So shed your inhibitions and try out your hand …". 
  64. Rediff Business Desk (5 ستمبر 2006). "What is CAS? What is DTH?". rediff news: Business. ریڈف ڈاٹ کوم. https://web.archive.org/web/20100531143055/http://www.rediff.com//news/apr/28bihar.htm. Retrieved on 8 جنوری 2007. 
  65. "Biographical Data of Vir Sanghvi". https://web.archive.org/web/20181225121540/http://www.virsanghvi.com/about-vir.aspx. Retrieved on 17 مئی 2012. 
  66. "Hindi Newspapers". Amar Ujala. https://web.archive.org/web/20181225121708/https://www.amarujala.com/. Retrieved on 23 مئی 2016. 
  67. "Delhi: Radio Stations in Delhi, India". ASIAWAVES: Radio and TV Broadcasting in South and South-East Asia. Alan G. Davies. 15 نومبر 2006. https://web.archive.org/web/20190106045138/https://www.asiawaves.net/india/delhi-radio.htm. Retrieved on 7 جنوری 2007. 
  68. Naqvi, Farah (14 نومبر 2006). "Chapter4: Towards a Mass Media Campaign: Analysing the relationship between target audiences and mass media" (PDF). Images and icons: Harnessing the Power of Mass Media to Promote Gender Equality and Reduce Practices of Sex Selection. BBC World Service Trust. pp. 26–36. https://web.archive.org/web/20181225121648/http://downloads.bbc.co.uk/worldservice/trust/pdf/india_sex_selection/Chapter4.pdf. Retrieved on 8 جنوری 2007. 
  69. "All India Radio". Indian government. https://web.archive.org/web/20120505053343/http://india.gov.in/knowindia/radio.php. Retrieved on 30 مئی 2012. 
  70. "Radio Stations in Delhi, India". Asiawaves asiawaves.net. https://web.archive.org/web/20181225121620/https://www.asiawaves.net/india/delhi-radio.htm. Retrieved on 30 مئی 2012. 
  71. Delhi, India Travel Weather Averages (Weatherbase)
  72. Monsoon reaches Delhi two days ahead of schedule – ECONOMY – Business Line
  73. "New Delhi (SFD) 1971–1990". National Oceanic and Atmospheric Administration. ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/IN/42182.TXT. Retrieved on جنوری 21, 2015. 
  74. "Extremes for Delhi". Indian Meteorological Department. https://web.archive.org/web/20181225121722/http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf%20. Retrieved on جنوری 21, 2015. 
  75. "Delhi is most polluted city in world, Beijing much better: WHO study". Hindustan Times. https://web.archive.org/web/20181225121632/https://www.hindustantimes.com/archive-news/. Retrieved on 8 مئی 2014. 
  76. Kumar, Rahul (جولائ‏ی 2016). "Fancy Schemes for a Dirty Business". https://web.archive.org/web/20181225121608/http://www.digital-development-debates.org/issue-18-cities--delhi--fancy-schemes-for-a-dirty-business.html. 
  77. 77.0 77.1 "Delhi's Air Has Become a Lethal Hazard and Nobody Seems to Know What to Do About It". Time magazine. 10 فروری 2014. https://web.archive.org/web/20181225121628/http://time.com/6061/delhis-air-has-become-a-lethal-hazard-and-nobody-seems-to-know-what-to-do-about-it/. Retrieved on 10 فروری 2014. 
  78. "India's Air Pollution Triggers Comparisons with China". Voice of America. https://web.archive.org/web/20181225121723/https://www.voanews.com/content/indias-air-pollution-triggers-comparisons-with-china/1855331.html%20. Retrieved on 20 فروری 2014. 
  79. "A Delhi particular". The Economist. 6 نومبر 2012. http://web.archive.org/web/20190106045125/https://www.economist.com/banyan/2012/11/06/a-delhi-particular. Retrieved on 6 نومبر 2012. 
  80. "How Crop Burning Affects Delhi's Air". Wall Street Journal. 15 فروری 2014. https://web.archive.org/web/20181225121655/https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2014/02/15/how-crop-burning-affects-delhis-air-pollution/%20/. Retrieved on 15 فروری 2014. 
  81. HARRIS, GARDINER (25 جنوری 2014). "Beijing's Bad Air Would Be Step Up for Smoggy Delhi". نیو یارک ٹائمز. https://web.archive.org/web/20181225121606/https://www.nytimes.com/2014/01/26/world/asia/beijings-air-would-be-step-up-for-smoggy-delhi.html?emc=edit_tnt_20140126&tntemail0=y%20. Retrieved on 27 جنوری 2014. 
  82. BEARAK, MAX (7 فروری 2014). "Desperate for Clean Air, Delhi Residents Experiment with Solutions". نیو یارک ٹائمز. https://web.archive.org/web/20181225121718/https://india.blogs.nytimes.com/2014/02/07/desperate-for-clean-air-delhi-residents-experiment-with-solutions/?emc=edit_tnt_20140208&tntemail0=y%20. Retrieved on 8 فروری 2014. 
  83. Madison Park (8 مئی 2014). "Top 20 most polluted cities in the world". CNN. https://web.archive.org/web/20181225121543/http://www.cnn.com/2014/05/08/world/asia/india-pollution-who/index.html%20. 
  84. "Children in Delhi have lungs of chain-smokers!". India Today. https://web.archive.org/web/20181225121659/https://www.indiatoday.in/india/north/story/pollution-in-delhi-cng-children-in-delhi-182151-2014-02-22. Retrieved on 22 فروری 2014. 
  85. "Pollution increasing lung cancer in Indian women". DNA. https://web.archive.org/web/20181225121705/https://www.dnaindia.com/health/report-pollution-increasing-lung-cancer-in-indian-women-1959054%20. Retrieved on 3 فروری 2014. 
  86. "Delhi blanketed in thick smog, transport disrupted". Reuters. 18 دسمبر 2013. https://web.archive.org/web/20181225121605/https://in.reuters.com/article/2013/12/18/india-delhi-winter-smog-idINDEE9BH0D420131218%20. Retrieved on 18 دسمبر 2013. 
  87. جنوری days getting colder, tied to rise in pollution، Times of India, 27 جنوری 2014
  88. Delhi to London, it’s a sister act | News – Times of India

سانچہ:قومی راجگڑھ علاقہ دہلی سانچہ:دہلی دے نواحی علاقے سانچہ:دہلی سانچہ:عظیم ام البلاد سانچہ:بھارت دیjF ریاستjں سانچہ:لسٹ ایشیائی راجگڑھ بلحاظ خطہ سانچہ:دنیا دے سب توں زیادہ آبادی والے شہری علاقہ جات سانچہ:دولت مشترکہ کھیلاں دے میزبان شہر سانچہ:بھارت دی مساجد




ایشیائی دیساں دے راجگڑھ خطے دے حساب نال
چڑھدا ایشیا
دکھنی ایشیا
وشکارلا ایشیا
دکھن چڑھدا ایشیا
لہندا ایشیا