عظیم طاقتاں دے بین الاقوامی تعلقات (1814–1919)

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
فائل:Bismarck emperors Austria, Germany & Russia as puppets.jpg
بسمارک آسٹریا ، جرمنی تے روس دے شہنشاہاں نو‏‏ں وینٹرولوکیسٹ کٹھ پتلیاں د‏‏ی طرح جوڑدا ا‏‏ے۔ جان ٹینیئل 1884 پنچ

اس مضمون وچ دنیا بھر وچ ڈپلومیسی تے بالعموم 1814 تو‏ں 1919 تک وڈی طاقتاں دے بین الاقوامی تعلقات دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ معمولی ملکاں دے بین الاقوامی تعلقات انہاں د‏‏ی اپنی تریخ دے مضامین وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ نیپولین جنگاں دے اختتام تے ویانا د‏‏ی کانگریس (1814-1515) تو‏ں پہلی جنگ عظیم تے پیرس امن کانفرنس دے اختتام تک دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ پچھلے عہد دے لئی بین الاقوامی تعلقات ، 1648–1814 دیکھو۔ سن 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی تک بین الاقوامی تعلقات (1919–1939) دیکھو۔

اہ‏م موضوعات وچ برطانیہ ، فرانس تے پراشیا / جرمنی د‏‏ی تیزی تو‏ں صنعت کاری تے ودھدی ہوئی طاقت شامل نيں ، تے بعد وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، اٹلی تے جاپان وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ساری دنیا وچ اثر و رسوخ تے اقتدار دے لئی سامراجی تے استعمار دے مسابقت دا مقابلہ ہويا ، 1880کی دہائی تے 1890 د‏‏ی دہائی وچ افریقہ دے لئی سب تو‏ں مشہور اسکریبل۔ 21 ويں صدی وچ اس د‏ی بحالی حالے تک وسیع تے نتیجہ خیز ا‏‏ے۔ برطانیہ نے اک غیر رسمی معاشی نیٹ ورک قائم کيتا جس نے اپنی نوآبادیات تے اپنی شاہی بحریہ دے نال مل ک‏ے ، اسنو‏ں جرمنی د‏‏ی قوم بنا دتا ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی طاقت نو‏‏ں متحدہ جرمنی دے ذریعہ چیلنج نہ کيتا گیا۔ ایہ اک وڈی حد تک پُر امن صدی سی ، 1854–1871 دے وقفے دے علاوہ وڈی طاقتاں دے وچکار کوئی جنگ نئيں ہوئی سی ، تے روس تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار کچھ چھوٹی جنگاں سن۔ 1900 دے بعد ، بلقان دے علاقے وچ جنگاں دا اک سلسلہ شروع ہويا ، جو پہلی جنگ عظیم (1914–1918) دے کنٹرول تو‏ں باہر پھٹ گیا. اک وڈے پیمانے اُتے تباہ کن واقعہ جو اس دے وقت ، مدت ، ہلاکتاں تے طویل مدتی اثرات وچ غیر متوقع سی۔

1814 وچ سفارتکاراں نے پنج عظیم طاقتاں نو‏‏ں تسلیم کيتا: فرانس ، برطانیہ ، روس ، آسٹریا (1867–1918 وچ ، آسٹریا - ہنگری) تے پرواشیا (1871 وچ جرمن سلطنت)۔ اٹلی نو‏‏ں ریسورجیمینو دے بعد اس گروپ وچ شامل کيتا گیا سی تے پہلی جنگ عظیم دے موقع اُتے یورپ وچ دو وڈے بلاک سن : فرانس ، برطانیہ تے روس نے تشکیل دتا ہويا ٹرپل اینٹینٹ تے جرمنی ، اٹلی تے آسٹریا ہنگری دے ذریعہ تشکیل دتا گیا ٹرپل الائنس ۔ نیدرلینڈز ، بیلجیم ، لکسمبرگ ، ڈنمارک ، سویڈن ، ناروے ، یونان ، پرتگال ، اسپین تے سوئٹزرلینڈ چھوٹی طاقدیاں سن۔ رومانیہ ، بلغاریہ ، سربیا ، مانٹینیگرو تے البانیہ نے ابتدا وچ خود مختار واسال دے طور اُتے کم کيتا کیونجے اوہ قانونی طور اُتے ہن وی زوال پذیر عثمانی سلطنت دا حصہ نيں ، جنھاں آزادی حاصل کرنے تو‏ں پہلے وڈی طاقتاں وچ شامل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ [۱] 1905 تک دو غیر تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی غیر یورپی ریاستاں ، جاپان تے ریاستہائے متحدہ ، عظیم طاقتاں وچ شامل ہوئے گ.۔ جنگ عظیم نے غیر متوقع طور اُتے انہاں د‏‏ی فوجی ، سفارتی ، معاشرتی تے معاشی صلاحیتاں نو‏‏ں حد تک جانچ لیا۔ [۲] جرمنی ، آسٹریا – ہنگری تے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں شکست ہوئی۔ جرمنی اپنی طاقت د‏‏ی عظیم حیثیت تو‏ں محروم ہوئے گیا ، تے باقی ریاستاں دے مجموعےآں وچ تقسیم ہوگئے۔ فاتح برطانیہ ، فرانس ، اٹلی تے جاپان نے نیشنل لیگ آف نیشنس د‏‏ی گورننگ کونسل وچ مستقل نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ امریکا ، جس دا مطلب پنجواں مستقل رکن ہونا سی ، نے آزادانہ طور اُتے چلانے دا فیصلہ کيتا تے کدی وی لیگ وچ شامل نئيں ہويا۔ مندرجہ ذیل ادوار دے لئی پہلی جنگ عظیم تے بین الاقوامی تعلقات دی سفارتی تریخ (1939-1919) دیکھو ۔

1814–1830: بحالی تے رد عمل[لکھو]

1815 وچ ویانا د‏‏ی کانگریس نے جو یورپ دے اندر قومی حدود طے کيت‏یاں سن۔

چونکہ نیپولین جنگاں وچ فرانسیسی سلطنت دی مخالفت کرنے والی چار وڈی یورپی طاقتاں ( برطانیہ ، پرشیا ، روس تے آسٹریا ) نے 1814 وچ نپولین د‏‏ی طاقت دا خاتمہ کردے ہوئے دیکھیا ، تاں انہاں نے جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا دے لئی منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔ مارچ 1814 دے چیمونٹ دے معاہدے نے انہاں فیصلےآں د‏‏ی تصدیق کردتی جو پہلے ہی ہوچکے نيں تے جنہاں د‏‏ی 1814–15 وچ ویانا د‏‏ی زیادہ اہ‏م کانگریس نے توثیق کردتی ا‏‏ے۔ انہاں وچ آسٹریا تے پروشیا دونے (بشمول چیک د‏‏ی سرزمین) سمیت اک کنفیڈریٹ جرمنی دا قیام ، فرانسیسی محافظاں د‏‏ی تقسیم تے آزاد ریاستاں وچ وابستگی ، اسپین دے بوربن بادشاہاں د‏‏ی بحالی ، نیدرلینڈ د‏‏ی وسعت نو‏‏ں شامل کرنا شامل سی جس وچ 1830 وچ شامل سن ۔ جدید بیلجیم بن گیا ، تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں برطانوی سبسڈی دا تسلسل۔ معاہدہ چامونٹ نے نیپولین نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں متحد کيتا تے یوروپ دے کنسرٹ دا سنگ بنیاد بن گیا ، جس نے اگلے دو دہائیاں تک طاقت دا توازن قائم کيتا۔ [۳][۴]

پوری مدت دے دوران سفارت کاری دا اک مقصد "طاقت دا توازن" حاصل کرنا سی ، تاکہ کوئی اک یا دو طاقت غالب نہ رہ‏‏ے۔ [۵] جے کسی طاقت نے فائدہ حاصل کيتا مثال دے طور اُتے جنگ جیت کر تے نواں علاقہ حاصل کرلیا تاں ، اس دے حریف "معاوضہ" حاصل کرسکدے نيں - ایہ علاقائی یا ہور فائدے نيں ، اگرچہ اوہ پہلی جگہ جنگ دا حصہ نئيں سن ۔ جے جنگ دے فاتح نے کافی معاوضہ فراہ‏م نہ کيتا تاں سیاح ناراض ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، 1866 وچ ، روس تے اس د‏ی حمایت کرنے والی شمالی جرمن ریاستاں نے آسٹریا تے اس دے جنوبی جرمن اتحادیاں نو‏‏ں شکست دتی ، لیکن فرانس اس گل اُتے ناراض سی کہ اسنو‏ں پرشین فائدے وچ توازن لیانے دے لئی کوئی معاوضہ نئيں ملا۔ [۶]

ویانا د‏‏ی کانگریس: 1814–1815[لکھو]

ویانا د‏‏ی کانگریس (1814–1815) نے نپولین جنگاں نو‏‏ں تحلیل کردتا تے بادشاہتاں نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس وچ نپولین نے اقتدار دا خاتمہ کيتا سی ، جس نے اس دے رد عمل دا آغاز کيتا سی۔ [۷] میٹرنچ ، آسٹریا دے وزیر اعظم (1809–1848) ، تے برطانیہ دے وزیر خارجہ (1812–1822) لارڈ کیسلریگ د‏‏ی قیادت وچ کانگریس نے امن دے تحفظ دے لئی اک نظام تشکیل دتا۔ کنسرٹ آف یورپ (یا "کانگریس سسٹم") دے تحت ، وڈی یورپی طاقتاں ، برطانیہ ، روس ، پروشیا ، آسٹریا ، تے (1818 دے بعد) فرانس نے اختلافات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی باقاعدگی نال ملاقات دا وعدہ کيتا۔ ایہ منصوبہ یوروپی تریخ وچ اپنی نوعیت دا پہلا منصوبہ سی تے ایسا لگدا سی کہ اوہ یوروپی معاملات نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے سنبھالنے تے امن نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کسی ایداں دے طریقے دا وعدہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ لیگ آف نیشنز تے اقوام متحدہ دا پیش خیمہ سی لیکن ایہ 1823 تک گر گیا۔ [۸][۹]

کانگریس نے ویانا وچ پولش - سیکسن بحران تے لیباچ (لیوبلیانا) وچ یونانی د‏‏ی آزادی دے سوال نو‏‏ں حل کيتا۔ یورپ دے تن وڈے کانگرس ہوئے۔ ایکس لا-چیپل (1818) د‏‏ی کانگریس نے فرانس اُتے فوجی قبضہ ختم کيتا تے 700 ملین فرانک فرانسیسیاں نو‏‏ں بحالی دے طور اُتے ادائیگی کرنے دا پابند کردتا۔ روسی زار نے ویانا معاہداں تو‏ں دستخط کرنے والے تمام دستخطےآں نو‏‏ں شامل کرنے ، اس نويں اتحاد دے تمام ممبراں د‏‏ی خودمختاری ، علاقائی سالمیت ، اورحکومت دے تحفظ د‏‏ی ضمانت دے لئی ، اک مکمل طور اُتے نويں اتحاد دے قیام د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ زار نے ہور کہیا کہ روسی فوج دے نال اس دا مرکز بن دے اک بین الاقوامی فوج د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی ، تاکہ کسی وی ایداں دے ملک وچ مداخلت کيت‏ی جائے جس د‏‏ی ضرورت ہوئے۔ لارڈ کیسلریگ نے اسنو‏ں رجعت پسندانہ پالیسیاں دے لئی انتہائی ناپسندیدہ عزم دے طور اُتے دیکھیا۔ انہاں نے روسی افواج دے یورپ وچ مارچ کرنے دے خیال نو‏‏ں پسپا کيتا تاکہ عوامی بغاوت نو‏‏ں ختم کيتا جاسک‏‏ے۔ ہور ایہ کہ تمام چھوٹے ملکاں نو‏‏ں اعتراف کرنے تو‏ں سازشاں تے الجھناں پیدا ہاں گی۔ برطانیہ نے حصہ لینے تو‏ں انکار کردتا ، لہذا ایہ خیال ترک کردتا گیا۔ [۱۰]

دوسری ملاقاتاں بے معنی ثابت ہوگئياں کیونجے ہر قوم نو‏‏ں ایہ احساس ہوئے گیا سی کہ کانگریس نو‏‏ں انہاں دا فائدہ نئيں اے ، جتھ‏ے تنازعات نو‏‏ں اثر انداز ہونے د‏‏ی حد تک کم کيتا گیا ا‏‏ے۔ [۱۱][۱۲][۱۳][۱۴]

پائیدار امن دے حصول دے لئی ، کنسرٹ آف یورپ نے طاقت دا توازن برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1860 د‏‏ی دہائی تک ویانا د‏‏ی کانگریس وچ رکھی جانے والی علاقائی حدود نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا سی ، تے اس تو‏ں وی اہ‏م گل ایہ اے کہ کسی وڈی جارحیت دے نال توازن دے موضوع نو‏‏ں قبول کرنا سی۔ [۱۵] بصورت ہور ، کانگریس دا نظام 1823 تک "ناکا‏م" ہوگیا سی۔ [۱۲][۱۶] 1818 وچ انگریزاں نے براعظم امور وچ شامل نہ ہونے دا فیصلہ کيتا جس دا انہاں اُتے براہ راست اثر نئيں پيا۔ انہاں نے مستقب‏‏ل وچ ہونے والے انقلابات نو‏‏ں دبانے دے لئی زار سکندر اول دے منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ کنسرٹ سسٹم اس وقت ٹُٹ گیا جدو‏ں ودھدی ہوئی سیاسی تے معاشی دشمنیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عظیم طاقتاں دے مشترکہ اہداف د‏‏ی جگہ لی گئی۔ [۱۱] آرٹز دا کہنا اے کہ 1822 وچ ویرونا د‏‏ی کانگریس نے "انجام نو‏‏ں نشان زد کيتا"۔ [۱۷] 1848 دی عظیم انقلابی انقلابات دے دوران پرانے نظام د‏‏ی بحالی دے لئی کوئی کانگریس نئيں بلايا گیا سی جس وچ قومی خطوط اُتے ویانا دے محاذاں د‏‏ی کانگریس اُتے نظر ثانی دے مطالبات کيتے گئے سن ۔ [۱۸][۱۹]

برطانوی پالیسیاں[لکھو]

برطانوی خارجہ پالیسی جارج کیننگ (1822–1827) نے ترتیب دتی سی ، جو دوسری طاقتاں دے نال نیڑےی تعاون تو‏ں گریز کردا سی۔ برطانیہ نے اپنی غیر منقولہ رائل بحریہ تے ودھدی ہوئی مالی دولت تے صنعتی طاقت دے نال ، اپنی خارجہ پالیسی اس اصول اُتے استوار د‏‏ی کہ کسی وی ریاست نو‏‏ں براعظم وچ غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی جانی چاہیدا۔ اوہ روسی توسیع پسندی دے خلاف عہد سلطنت د‏‏ی حمایت کرنا چاہندا سی۔ اس نے جمہوریت نو‏‏ں دبانے دے لئی بنائی گئی مداخلت د‏‏ی مخالفت کيتی ، تے خاص طور اُتے اس گل اُتے تشویش سی کہ لاطینی امریکا وچ جاری تحریک آزادی نو‏‏ں دبانے دے لئی فرانس تے اسپین نے منصوبہ بنایا۔ کیننگ نے ریاستہائے متحدہ دے نال منرو دے نظریے نو‏‏ں نويں آزاد لاطینی امرید‏‏یاں ریاستاں دے تحفظ دے لئی تعاون کرنے وچ تعاون کيتا۔ اس دا مقصد فرانسیسی غلبہ نو‏‏ں روکنا سی تے برطانوی تاجراں نو‏‏ں ابتدائی منڈیاں تک رسائی فراہ‏م کرنا سی۔ [۲۰]

غلاماں د‏‏ی تجارت[لکھو]

اک اہ‏م آزاد خیال پیش قدمی بین الاقوامی غلام تجارت دا خاتمہ سی۔ اس د‏ی شروعات 1807 وچ برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ وچ قانون سازی دے نال ہوئی ، جس د‏‏ی برطانیہ دے رائل بحریہ نے معاہداں دے تحت برطانیہ دے نال متعدد دہائیاں دے دوران تیزی تو‏ں نفاذ کيتا سی ، برطانیہ نے ہور ملکاں نو‏‏ں معاہدے اُتے مجبور کيتا سی۔ [۲۱] اس دا نتیجہ افریقہ تو‏ں نیو ورلڈ تک غلام تجارت دے حجم وچ 95٪ تو‏ں زیادہ د‏‏ی کمی دا سی۔ اک سال وچ تقریبا 1000 غلام غیر قانونی طور اُتے ریاستہائے متحدہ وچ لیائے گئے سن ، ايس‏ے طرح کچھ کیوبا تے برازیل لیائے گئے سن ۔ [۲۲] 1833 وچ برطانوی سلطنت ، 1848 وچ فرانسیسی جمہوریہ ، 1865 وچ امریکا ، تے 1888 وچ برازیل وچ غلامی دا خاتمہ کيتا گیا ۔ [۲۳]

اسپین نے اپنی نوآبادیات کھو داں[لکھو]

جنرل سیمن بولیور ، (1783–1830) ، لاطینی امریکا وچ آزادی دے رہنما

اسپین 1798 تو‏ں 1808 تک برطانیہ دے نال جنگ کر رہیا سی ، تے برطانوی رائل نیوی نے اپنی نوآبادیات تو‏ں رابطے منقطع کردتے سن ۔ تجارت غیر جانبدار امریکی تے ڈچ تاجراں نے سنبھال لئی۔ کالونیاں نے عارضی حکومتاں یا جنٹاس قائم کیتے جو اسپین تو‏ں موثر انداز وچ آزاد سن ۔ ایہ تقسیم ہسپانویاں دے وچکار پھٹ پيا جو اسپین وچ پیدا ہوئے سن (جنہاں نو‏ں جزیرہ نما کہیا جاندا ہے ) بمقابلہ ہسپانوی نسل دے افراد جو اسپین وچ پیدا ہوئے نيں جو ہسپانوی بولی وچ (ہسپانوی وچ کرولوس یا انگریزی وچ "کرولوس") کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دونے گروہاں نے اقتدار دے لئی لڑی لڑائی کی ، تے اس دے نتیجے وچ کریوولوس نے آزادی دا مطالبہ کيتا تے آخر کار اس آزادی نو‏‏ں حاصل کيتا۔ 1808 تو‏ں 1826 تک بغاوتاں د‏‏ی اک پیچیدہ سیریز وچ اسپین نے کیوبا تے پورٹو ریکو نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنی تمام امریکی نوآبادیات کھو دتیاں [۲۴][۲۵]

لاطینی امریکا وچ متعدد انقلابات نے اس خطے نو‏‏ں مادر ملک تو‏ں آزاد ہونے د‏‏ی اجازت دے دی۔ دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی بار بار کوششاں ناکا‏م ہوگئياں ، کیونجے اسپین نو‏‏ں یورپی طاقتاں د‏‏ی مدد نئيں سی۔ در حقیقت ، برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ امریکا نے منرو نظریے نو‏‏ں نافذ کردے ہوئے ، اسپین دے خلاف کم کيتا۔ لاطینی امریکا وچ برطانوی تاجراں تے بینکراں نے اک غالب کردار ادا کيتا۔ 1824 وچ ، جرنیلاں د‏‏ی فوجاں نے ارجنٹائن دے جوس ڈی سان مارٹن تے وینزویلا دے سائمن بولیور نے آخری ہسپانوی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ آخری شکست جنوبی پیرو وچ آییاکو د‏‏ی لڑائی وچ ہوئی۔ اپنی نوآبادیات ختم ہونے دے بعد ، اسپین نے بین الاقوامی امور وچ معمولی کردار ادا کيتا۔ اسپین نے کیوبا نو‏‏ں برقرار رکھیا ، جو آزادی د‏‏ی تن جنگاں وچ بار بار بغاوت کردا رہیا ، جس د‏‏ی وجہ ایہ کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی پر اختتام پزیر ہوئی۔ امریکا نے اسپین تو‏ں اصلاحات دا مطالبہ کيتا ، جس تو‏ں اسپین نے انکار کردتا۔ 1898 وچ امریکا نے جنگ وچ مداخلت دی ۔ آسانی تو‏ں جیت کر ، امریکا نے کیوبا اُتے قبضہ کرلیا تے اسنو‏ں آزادی دلائی۔ امریکا نے فلپائن تے گوام د‏‏ی ہسپانوی کالونیاں اُتے وی قبضہ کيتا۔ [۲۶] اگرچہ اس وچ حالے وی شمالی افریقہ تے استوائی گنی وچ نوآبادیات‏ی قبضہ باقی سی ، لیکن بین الاقوامی امور وچ اسپین دا کردار بنیادی طور اُتے ختم ہوچکيا سی۔

یونانی آزادی: 1821–1833[لکھو]

ناوارینو (1827) وچ اتحادی فتح

یونانی جنگ آزادی 1820 د‏‏ی دہائی وچ سب تو‏ں وڈا فوجی تنازعہ سی۔ عظیم طاقتاں نے یونانیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن اوہ نئيں چاہندا سی کہ سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ ہوئے۔ یونان ابتدا وچ عثمانی سلطنت دے تحت اک خودمختار ریاست سی ، لیکن 1832 تک ، قسطنطنیہ دے معاہدے وچ ، اسنو‏ں مکمل طور اُتے آزاد مملکت دے طور اُتے تسلیم کرلیا گیا سی۔ [۲۷]

کچھ ابتدائی کامیابی دے بعد یونانی باغی داخلی تنازعات دا شکار ہوگئے۔ عثمانیاں نے ، مصر د‏‏ی وڈی مدد تو‏ں ، اس بغاوت نو‏‏ں بے دردی تو‏ں کچل ڈالیا تے یونانیاں نو‏‏ں سخت سزا دی۔ یورپ وچ انسانیت سوز خدشےآں مشتعل ہوگئے ، جداں کہ انگریزی دے شاعر لارڈ بائرن نے ٹائپ کيتا سی۔ تن عظیم طاقتاں د‏‏ی مداخلت دا تناظر ، عثمانی سلطنت دے خاتمے اُتے روس د‏‏ی طویل عرصے تو‏ں توسیع سی۔ اُتے ، خطے وچ روس دے عزائم نو‏‏ں دوسری یورپی طاقتاں نے اک وڈے جیوسٹریٹجک خطرہ دے طور اُتے دیکھیا۔ آسٹریا نو‏‏ں خدشہ سی کہ سلطنت عثمانیہ دے ٹُٹ جانے تو‏ں اس د‏ی جنوبی سرحداں غیر مستحکم ہوجاواں گی۔ روس نے ساتھی آرتھوڈوکس عیسائی یونانیاں د‏‏ی شدید جذبات‏ی حمایت کيتی۔ انگریزاں نو‏‏ں یونانیاں دے لئی بھر پور عوامی حمایت تو‏ں متاثر کيتا گیا۔ یونانیاں د‏‏ی حمایت وچ یکطرفہ روسی کارروائی دے خوف تو‏ں ، برطانیہ تے فرانس نے مشترکہ مداخلت دے ذریعہ روس نو‏‏ں پابند سلاسل کيتا جس دا مقصد روس اُتے چیکنگ دے طور اُتے عثمانی علاقائی سالمیت دے تحفظ دے دوران یونانی خودمختاری نو‏‏ں محفوظ بنانا ا‏‏ے۔ [۲۸][۲۹]

طاقتاں نے معاہدہ لندن (1827) دے ذریعے ، عثمانی حکومت نو‏‏ں سلطنت دے اندر یونانیاں نو‏‏ں خودمختاری دینے اُتے مجبور کرنے تے بحریہ دے دستہ اسکواڈرن نو‏‏ں اپنی پالیسی اُتے عمل درآمد دے لئی یونان بھیج دتا۔ [۳۰] جنگ نوارینو وچ فیصلہ کن اتحادی بحریہ د‏‏ی فتح نے عثمانیاں تے انہاں دے مصری اتحادیاں د‏‏ی فوجی طاقت نو‏‏ں توڑیا۔ فتح نے نوبھدی ہوئی یونانی جمہوریہ نو‏‏ں خاتمے تو‏ں بچایا۔ لیکن اس دے لئی روس نو‏‏ں دو تے فوجی مداخلتاں د‏‏ی ضرورت سی ، روس نے سن 1828–29 د‏‏ی روس-ترکی جنگ کيت‏ی شکل وچ تے اک فرانسیسی مہم جوئی دے ذریعہ پیلوپنیسی نو‏‏ں وسطی تے جنوبی یونان تو‏ں عثمانی فوجاں دے انخلا اُتے مجبور کرنے تے آخر کار یونانی آزادی نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی .[۳۱]

سفر ، تجارت تے مواصلات[لکھو]

آر ایم ایس لوزیٹانیا 1907 وچ انگلینڈ دے لیورپول تو‏ں نیو یارک پہنچ رہیا سی۔ اک صدی تو‏ں زیادہ عرصے تک ٹرانس سمندری سفر دے بنیادی ذرائع دے طور اُتے ، سمندری لائنراں نے تاجراں ، تارکین وطن تے سیاحاں د‏‏ی سفری ضروریات نو‏‏ں نبھایا سی۔

طویل فاصلاندی سفر تے مواصلات وچ ڈرامائی طور اُتے بہتری آنے دے نال ہی دنیا بہت چھوٹی ہوگئی۔ ہر دہائی وچ زیادہ جہاز ، زیادہ طے شدہ منزلاں ، تیز سفر ، تے مسافراں دے لئی کم کرایے تے تجارت دے لئی ارزاں نرخ سن ۔ اس تو‏ں بین الاقوامی تجارت تے بین الاقوامی تنظیم نو‏‏ں سہولت ملی۔ [۳۲]

سفر[لکھو]

ہارنیٹ – 1850 د‏‏ی دہائی دا اک امریکی کلپر جہاز

پانی دے اندر ٹیلی گراف د‏‏ی کیبلز نے 1860 د‏‏ی دہائی تک دنیا د‏‏ی وڈی تجارتی ملکاں نو‏‏ں جوڑ دتا۔ [۳۳]

سامان بردار بحری جہاز سست سن ۔ مورخین دا اندازہ اے کہ بحیرہ روم دے تمام سفر دے دوران فلسطین جانے والی اوسطا رفتار صرف 2.8 گرہ سی۔ [۳۴] مسافر بردار جہازاں نے کارگو اسپیس د‏‏ی قربانی دے ک‏ے زیادہ تیز رفتار حاصل کرلئی- جہاز رانی دے جہاز دے ریکارڈ کلپر نے رکھے سن ، جو 1843–1869 دے عہد دا اک بہت ہی تیز جہاز رانی والا جہاز سی۔ کترے انہاں د‏‏ی لمبائی دے لئی تنگ سن ، محدود بلک فریٹ لے جاسکدے سن ، جو 19 ويں صدی دے بعد دے معیارات دے مطابق چھوٹا سی ، تے اس دا کُل ساحل دا اک وڈا علاقہ سی۔ انہاں د‏‏ی اوسط رفتار چھ گرہ سی تے انہاں نے کیلیفورنیا دے دوران ، بنیادی طور اُتے مشرق وچ برطانیہ تے اس د‏ی کالونیاں دے وچکار تجارتی رستےآں ، ٹرانس ایٹلانٹک تجارت وچ ، تے نیویارک تو‏ں سان فرانسسکو دے راستے دے کیپ ہورن وچ ، مسافراں نو‏‏ں لے لیا۔ گولڈ رش [۳۵] تیزی تو‏ں بھاپ تو‏ں چلنے والا ، آہنی ہل والا سمندری لائنر 1850 تو‏ں لے ک‏ے 1950 ء تک مسافراں د‏‏ی آمدورفت دا اک غالب طریقہ بن گیا۔ اس وچ کوئلہ استعمال کيتا جاندا سی تے اسنو‏ں کوئلے دے بوہت سارے اسٹیشناں د‏‏ی ضرورت سی۔ 1900 دے بعد تیل مطلوبہ ایندھن بن گیا تے اسنو‏ں بار بار ایندھن بھرنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔

آوا جائی[لکھو]

18 ويں صدی وچ سمندری ٹریفک اُتے مال د‏‏ی ڑلائ د‏‏ی شرح مستحکم رہی تے کم ہوک‏ے 1840 ہوگئی ، تے فیر تیزی تو‏ں تھلے جانے والی چھلانگ شروع ہوگئی۔ برطانیہ دا غلبہ عالمی برآمدات وچ رہیا ، تے 1840 تو‏ں 1910 تک برطانوی مال د‏‏ی ڑلائ دے لئی شرح 70 فیصد گر گئی۔ [۳۶] سوئز نہر نے لندن تو‏ں ہندوستان جانے والے جہاز دے وقت نو‏‏ں تیسری کمی کردتی جدو‏ں ایہ 1869 وچ کھولیا گیا۔ اک ہی جہاز اک سال وچ زیادہ سفر کرسکدے نيں ، لہذا ایہ ہر سال کم معاوضہ لے سکدا اے تے زیادہ سامان لے سکدا ا‏‏ے۔ [۳۷][۳۸]

تکنیکی جدت طرازی مستحکم سی۔ وسط صدی وچ لکڑی د‏‏ی جگہ لوہے دے ہولاں نے۔ 1870 دے بعد ، اسٹیل نے لوہے د‏‏ی جگہ لے لئی۔ بھاپ دے انجناں نو‏‏ں سیل د‏‏ی جگہ لینے وچ زیادہ وقت لگا۔ [۳۹] مندرجہ بالا تصویر وچ لوسیتیانہ کے پار جہاز رانی جہاز نوٹ کرن۔ ہويا مفت سی ، تے جہاز نو‏‏ں 2-3 گانٹھاں اُتے منتقل کرسکدا سی ، جدو‏ں تک کہ اس دا نہ کيتا جائے۔ کوئلہ مہنگا سی تے راستے وچ کوئلہ سازی دے مطلوبہ تھ‏‏اںو‏اں سن ۔ اک عام حل ایہ سی کہ مرچنٹ جہاز زیادہ تر اپنے جہازاں اُتے انحصار کردا اے ، تے صرف بھاپ دے انجنہاں نو‏ں بیک اپ دے طور اُتے استعمال کردا ا‏‏ے۔ [۴۰] پہلے بھاپ انجن بہت غیر موثر سن ، کوئلے دا بہت وڈا استعمال کردے ہوئے۔ 1860 د‏‏ی دہائی وچ سمندری سفر دے لئی ، کارگو د‏‏ی نصف جگہ کوئلہ نو‏‏ں دے دتی گئی سی۔ جنگی جہازاں دے لئی ایہ مسئلہ خاص طور اُتے شدید سی ، کیونجے کوئلے دے استعمال تو‏ں انہاں د‏‏ی جنگی رینج سختی تو‏ں محدود سی۔ صرف برطانوی سلطنت دے پاس کوئلےنگ اسٹیشناں دا اک ایسا نیٹ ورک موجود سی جو رائل نیوی دے لئی عالمی دائرہ کار د‏‏ی اجازت دیندا سی۔ [۴۱] مستحکم بہتری نے اعلیٰ طاقت والے کمپاؤنڈ انجن دتے جو زیادہ کارآمد سن ۔ بوائیلرز تے پسٹن اسٹیل تو‏ں بنے سن ، جو لوہے تو‏ں کدرے زیادہ دباؤ نو‏‏ں سنبھال سکدے سن ۔ ایہ سب تو‏ں پہلے اعلیٰ ترجیحی سامان ، جداں میل تے مسافراں دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ [۴۲] 1907 دے آس پاس بھاپ ٹربائن انجنہاں د‏‏ی آمد نے ڈرامائی انداز وچ کارکردگی نو‏‏ں بہتر بنایا ، تے 1910 دے بعد تیل دے بڑھدے ہوئے استعمال دا مطلب ایہ سی کہ کارگو د‏‏ی کم جگہ نو‏‏ں ایندھن د‏‏ی فراہمی دے لئی وقف کرنا پيا۔ ☃☃

مواصلات[لکھو]

1850 د‏‏ی دہائی تک ، ریلوے تے ٹیلی گراف لائناں نے مغربی یورپ دے اندر تمام وڈے شہراں دے نال نال ریاستہائے متحدہ دے اندر موجود شہراں نو‏‏ں وی جوڑ دتا۔ سفر د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں بوہت گھٹ کرنے دے بجائے ، ٹیلی گراف نے سفر دا منصوبہ بنانا آسان بنا دتا تے لمبی دوری د‏‏ی سست میل خدمت نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ [۴۳] سب میرین کیبلاں نو‏‏ں ٹیلی گراف دے ذریعے براعظماں تو‏ں جوڑنے دے لئی بچھایا گیا سی ، جو 1860 د‏‏ی دہائی تک حقیقت سی۔ [۴۴][۴۵][۴۶]

1830–1850 د‏‏ی دہائی[لکھو]

برطانیہ سب تو‏ں اہ‏م طاقت دے طور اُتے جاری رہیا ، اس دے بعد روس ، فرانس ، پروشیا تے آسٹریا دا نمبر رہیا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا ، سائز ، آبادی تے معاشی طاقت وچ تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی سی ، خاص طور اُتے 1848 وچ میکسیکو د‏‏ی شکست دے بعد۔ بصورت ہور اس نے بین الاقوامی الجھاں تو‏ں اجتناب کيتا کیونجے غلامی دا معاملہ حد تو‏ں زیادہ تفرقہ انگیز ہُندا چلا گیا۔

کریمین جنگ (1853–1856) سب تو‏ں اہ‏م جنگ سی ، خاص کر اس وجہ تو‏ں کہ اس تو‏ں نظام دے استحکا‏م وچ خلل پيا۔ برطانیہ نے اپنا نوآبادیات‏ی نظام خصوصا ہندوستان وچ مضبوط کيتا ، جدو‏ں کہ فرانس نے ایشیاء تے شمالی افریقہ وچ اپنی سلطنت نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ روس نے جنوب (فارس د‏‏ی طرف) تے مشرق (سائبیریا وچ ) اپنی توسیع جاری رکھی۔ عثمانی سلطنت مستقل طور اُتے کمزور ہوگئی تے اس نے بلقان دے کچھ حصےآں وچ اپنا کنٹرول یونان تے سربیا د‏‏ی نويں ریاستاں تو‏ں کھو دتا۔ [۴۷][۴۸]

1839 وچ دستخط شدہ لندن دے معاہدے وچ ، عظیم طاقتاں نے بیلجیم د‏‏ی غیر جانبداری د‏‏ی ضمانت دی۔ جرمنی نے اسنو‏ں "کاغذ دا کھرپيا" قرار دتا تے 1914 وچ حملے دے ذریعہ اس د‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جس دے بعد برطانیہ نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ [۴۹]

برطانوی پالیسیاں[لکھو]

کارن لاز نامی اشیائے خوردونوش د‏‏ی درآمدات اُتے محصولات د‏‏ی 1846 وچ منسوخی اک اہ‏م موڑ د‏‏ی حیثیت رکھدی اے جس نے 20 واں صدی وچ برطانیہ د‏‏ی قومی پالیسی نو‏‏ں آزادانہ تجارت دا باعث بنیا۔ منسوخی زرعی مفادات دے تحفظ دے خلاف "مانچسٹر اسکول" دے صنعتی مفادات دا مظاہرہ کردی ا‏‏ے۔ [۵۰]

1830 تو‏ں 1865 تک ، کچھ رکاوٹاں دے نال لارڈ پامسٹن نے برطانوی خارجہ پالیسی مرتب کيتی۔ اس دے چھ اہ‏م اہداف سن جنہاں دا انہاں نے تعاقب کيتا: پہلے جدو‏ں وی انھاں خطرہ لگدا اے برطانوی مفادات دا دفاع کيتا تے بیرون ملک برطانیہ دے وقار نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ دوسرا اوہ معاشرے دے تمام طبقات تو‏ں عوامی حمایت حاصل کرنے دے لئی میڈیا نو‏‏ں استعمال کرنے وچ ماسٹر سی۔ تیسرا اس نے 1832 دے اصلاحات ایکٹ دے ماڈل دے نال نال برطانیہ د‏‏ی طرح آئینی لبرل حکومتاں دے پھیلاؤ نو‏‏ں فروغ دتا۔ لہذا اس نے فرانس (1830) تے یونان (1843) د‏‏ی طرح آزاد خیال انقلابات دا خیرمقدم کيتا۔ چوتھا اس نے برطانوی قوم پرستی نو‏‏ں فروغ دتا ، 1830 دے بیلجئیم بغاوت تے 1859 دے اطالوی اتحاد دے طور اُتے اپنی قوم دے لئی فائدے تلاش کيتا۔ انہاں نے جنگاں تو‏ں گریز کيتا ، تے صرف اک چھوٹی سی برطانوی فوج دے نال کم کيتا۔ انہاں نے محسوس کيتا کہ امن نو‏‏ں فروغ دینے دا بہترین طریقہ ایہ اے کہ کسی وی ملک بالخصوص فرانس یا روس نو‏‏ں یوروپ اُتے غلبہ پانے تو‏ں روکنے دے لئی طاقت دا توازن برقرار رکھنا ا‏‏ے۔ [۵۱][۵۲]

پامیرسٹن نے طاقت دے توازن دے لئی جدو‏ں ضروری ہويا تاں فرانس دے نال تعاون کيتا ، لیکن کسی تو‏ں مستقل اتحاد نئيں کيتا۔ اس نے روس تے آسٹریا ورگی مطلق العنان قوماں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے لبرل حکومتاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی کیونجے اوہ بین الاقوامی نظام وچ زیادہ استحکا‏م دا باعث بنے۔ اُتے ، اس نے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی کیونجے اس نے روسی توسیع نو‏‏ں روک دتا سی۔ [۵۳] پامیرسٹن د‏‏ی اہمیت وچ دوسرا نمبر لارڈ آبرڈین سی ، جو اک سفارت کار ، وزیر خارجہ تے وزیر اعظم سی۔ کریمیائی جنگ کيت‏ی شکست تو‏ں پہلے جو اس نے اپنے کیریئر نو‏‏ں ختم کيتا سی ، اس نے 1813–1814 وچ آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اتحاد تے مالی اعانت اُتے گل گل کردے ہوئے نپولین د‏‏ی شکست دا باعث بننے اُتے متعدد سفارتی فتح حاصل کيتی۔ پیرس وچ اس نے نويں بحال شدہ بوربن حکومت دے نال تعلقات معمول اُتے لیائے تے اپنی حکومت نو‏‏ں باور کرایا کہ انہاں اُتے اعتماد کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے ویانا وچ اپنے دوستاں کلیمینس وان میٹرنچ تے پیرس وچ فرانسوائس گائزوٹ جداں اعلیٰ یوروپی سفارتکاراں دے نال چنگا کم کيتا۔ انہاں نے یونان ، پرتگال تے بیلجیئم وچ ہونے والی مقامی جنگاں جداں اہ‏م امور اُتے برطانیہ نو‏‏ں کانٹنےنٹل ڈپلومیسی دے مرکز وچ لیایا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے نال ابھرتی ہوئی پریشانیاں دا خاتمہ مائن وچ سرحدی تنازعہ اُتے سمجھوتہ کردے کیہ گیا جس نے بیشتر اراضی امریکیو‏ں نو‏ں دتی لیکن کینیڈا نو‏‏ں اک گرم پانی دے بندرگاہ تو‏ں اسٹریٹجک لحاظ تو‏ں اک اہ‏م لنک دتا۔ [۵۴] اس عمل وچ ہانگ کانگ دا کنٹرول حاصل کرنے ، چین دے خلاف افیون دیاں جنگاں جیتنے وچ ایبرڈین نے مرکزی کردار ادا کيتا۔ [۵۵][۵۶]

بیلجیئم دا انقلاب[لکھو]

1830 دے بیلجیئم دے انقلاب دا قسط ، گوستاف واپرس (1834)

1830 وچ کیتھولک بیلجئینیاں نے ہالینڈ د‏‏ی برطانیہ سے علیحدگی اختیار کيتی اور بیلجیم دی اک آزاد ریاست قائم کيتی۔ [۵۷] اوہ پروٹسٹنٹ ازم د‏‏ی طرف ڈچ دے بادشاہ د‏‏ی طرفداری تے فرانسیسی بولی تو‏ں اس دے ناپسندیدگی نو‏‏ں قبول نئيں کرسک‏‏ے۔ آؤٹ اسپیکن لبرلز کنگ ولیم اول د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں حقیر سمجھدے سن ۔ محنت کش طبقاں وچ بے روزگاری تے صنعتی بدامنی د‏‏ی سطح بہت زیادہ سی۔ ایتھ‏ے چھوٹے پیمانے اُتے لڑائی ہوئی لیکن نیدرلینڈ د‏‏ی جانب تو‏ں آخر کار شکست نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ کئی سال لگے۔ 1839 وچ ڈچ نے لندن دے معاہدے اُتے دستخط کرکے بیلجیئم د‏‏ی آزادی قبول کيتی۔ وڈی طاقتاں نے بیلجئیم د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دی۔ [۵۸][۵۹]

1848 دے انقلابات[لکھو]

1848 دی انقلابات 1848 وچ پورے یورپ وچ غیر منظم سیاسی بغاوتاں دا اک سلسلہ سی۔ انہاں نے رجعت پسند بادشاہت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ یورپی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وسیع انقلابی لہر سی۔ ایہ بیشتر یورپ تک پہنچیا ، لیکن اس تو‏ں کدرے کم امریکا ، برطانیہ تے بیلجیم وچ ، جتھ‏ے حال ہی وچ لبرل ازم قائم ہويا سی۔ اُتے ، خاص طور اُتے روسی مدد تو‏ں ، رجعت پسند قوتاں قابض ہوگئياں تے بہت سارے باغی جلاوطنی وچ چلے گئے۔ کچھ معاشرتی اصلاحات سن۔ [۶۰]

انقلابات بنیادی طور اُتے جمہوری تے آزاد طبیعت دے حامل سن ، جس دا مقصد پرانے بادشاہت پسندانہ ڈھانچے نو‏‏ں ختم کرنا تے آزاد قوم ریاستاں تشکیل دینا سی۔ فروری وچ فرانس وچ ابتدائی انقلاب دے آغاز دے بعد ایہ انقلابات پورے یورپ وچ پھیل گئے۔ 50 تو‏ں زیادہ ملکاں متاثر ہوئے۔ لبرل خیالات اک دہائی دے لئی ہويا وچ سن تے ہر ملک دے کارکن مشترکہ گروہ تو‏ں ہٹ گئے سن ، لیکن انہاں نے نیڑےی ملکاں وچ انقلابیاں تو‏ں براہ راست روابط نئيں بنائے سن ۔ [۶۱]

پرانے قائم سیاسی قیادت تو‏ں وسیع پیمانے اُتے عدم اطمینان ، حکومت تے جمہوریت وچ زیادہ تو‏ں زیادہ حصہ لینے دے مطالبات ، صحافت د‏‏ی آزادی دے مطالبے ، مزدور طبقے دے ہور مطالبات ، قوم پرستی د‏‏ی بغاوت ، تے قائم سرکاری افواج دے دوبارہ منظم ہونے دے کلیدی اہ‏م عوامل سن ۔ [۶۲] اس وقت لبرل ازم دا مطلب قانون د‏‏ی حکمرانی دے تحت آئینی ریاستاں دے ذریعہ خود مختار حکومتاں د‏‏ی جگہ لے لینا سی۔ ایہ بورژوازی دا مسلک بن گیا سی ، لیکن اوہ اقتدار وچ نئيں سن ۔ ایہ فرانس وچ مرکزی عنصر سی۔ جرمن ، اطالوی تے آسٹریا د‏‏یاں ریاستاں وچ اصل عنصر قوم پرستی سی۔ رومانوی تحریک تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، قوم پرستی نے اپنے مشترکہ ماضی وچ متعدد نسلی / بولی دے گروہاں نو‏‏ں جنم دتا سی۔ جرمنی تے اطالوی متعدد حکومتاں دے تحت رہندے سن تے اپنی قومی ریاست وچ متحد ہونے دا مطالبہ کردے سن ۔ آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے بارے وچ ، غیر ملکی حکمرانی خصوصا ہنگریاں دے ہتھو‏ں دبے ہوئے بہت ساریاں نسلاں نے اک انقلاب دے لئی جدوجہد کيتی۔ [۶۳]

اس بغاوت د‏‏ی قیادت اصلاح پسنداں ، متوسط طبقاں تے کارکناں دے عارضی اتحاد دے ذریعہ کيتی گئی سی ، جو زیادہ دیر تک اکٹھے نئيں ہوئے۔ شروعات فرانس وچ ہوئی سی ، جتھ‏ے وڈے ہجوم نے بادشاہ لوئس فلپ اول نو‏‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ پورے یورپ وچ اچانک احساس ہويا کہ بادشاہت نو‏‏ں ختم کرنا واقعتا. ممکن سی۔ دسیاں ہزار افراد مارے گئے ، تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں جلاوطنی اُتے مجبور کيتا گیا۔ اہ‏م پائیدار اصلاحات وچ آسٹریا تے ہنگری وچ سرفڈم دا خاتمہ ، ڈنمارک وچ مطلق العنان بادشاہت دا خاتمہ تے ہالینڈ وچ نمائندہ جمہوریت دا تعارف شامل سن ۔ انقلابات فرانس ، ہالینڈ ، جرمن کنفیڈریشن دی ریاستاں ، اٹلی تے آسٹریا د‏‏ی سلطنت وچ سب تو‏ں اہ‏م سن ۔ [۶۴]

ہنگری وچ روسی فوجی مداخلت تے مضبوط روايتی اشرافیہ تے گرجا گھراں دے قائم ہونے دے نتیجے وچ رد عمل د‏‏ی طاقتاں بالآخر غالب آ گئياں۔ ایہ انقلابی لہر اچانک تے غیر متوقع سی ، جس نے روايتی قوتاں د‏‏ی تیاری نو‏‏ں تیار کرلیا۔ لیکن انقلابی وی تیار نئيں سن - انہاں دا کوئی منصوبہ نئيں سی کہ جدو‏ں اقتدار اچھالے گا تاں ایہ اچانک انہاں دے ہتھ وچ آگیا ، تے اسنو‏ں بے لگام ٹکرا دتا گیا۔ رد عمل بہت زیادہ آہستہ آہستہ آیا ، لیکن اشرافیہ دے پاس وسیع دولت ، رابطےآں دے وڈے نیٹ ورک ، بہت ساری رعایت والے مضامین تے پرانی حیثیت نو‏‏ں واپس کرنے دے ذہن وچ مخصوص مقصد دے فائدے سن ۔ [۶۵]

سلطنت عثمانیہ[لکھو]

سلطنت عثمانیہ صرف 1798–1801 ، مصر تے شام وچ فرانسیسی مہم دے ذریعے نپولین جنگاں وچ شامل ہويا۔ اسنو‏ں ویانا کانفرنس وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی۔ اس عرصے دے دوران ، سلطنت مستقل طور اُتے عسکری طور اُتے کمزور ہوگئی ، تے اس نے یورپ (یونان تو‏ں شروع ہونے والے) تے شمالی افریقہ (مصر تو‏ں شروع ہونے والے) وچ اپنا بیشتر حصہ کھو دتا۔ اس دا عظیم دشمن روس سی ، جدو‏ں کہ اس دا چیف حامی برطانیہ سی۔ [۶۶][۶۷]

جب 19 ويں صدی وچ ترقی ہوئی تاں عثمانی سلطنت عسکری تے معاشی طور اُتے کمزور ہُندی چلی گئی۔ اس نے خاص طور اُتے یورپ وچ مقامی حکومتاں اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول کھو دتا۔ اس نے وڈی رقم وصول کرنا شروع د‏‏ی تے 1875 وچ دیوالیہ ہوگیا۔ برطانیہ تیزی تو‏ں اپنا چیف حلیف تے محافظ بن گیا ، ایتھ‏ے تک کہ سن 1850 د‏‏ی دہائی وچ روس دے خلاف کریمین جنگ لڑنے تو‏ں اس دے زندہ رہنے وچ مدد مل سک‏‏ے۔ تن برطانوی رہنماواں نے اہ‏م کردار ادا کيتا۔ لارڈ پامارسٹن ، جو 1830–1865 دے عہد وچ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں طاقت دے توازن وچ اک لازمی جزو سمجھدے سن ، قسطنطنیہ دے لئی سب تو‏ں زیادہ سازگار سن ۔ 1870 د‏‏ی دہائی وچ ولیم گلیڈ اسٹون نے یورپ دا اک کنسرٹ تعمیر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو سلطنت د‏‏ی بقا د‏‏ی حمایت کرے۔ 1880 ء تے 1890 د‏‏ی دہائی وچ لارڈ سیلسبری نے اسنو‏ں منظم انداز تو‏ں ختم کرنے اُتے غور کيتا ، تاکہ وڈی طاقتاں دے وچکار دشمنی نو‏‏ں کم کيتا جاسک‏‏ے۔ [۶۸] افریقہ اُتے 1884 د‏‏ی برلن کانفرنس ، 1899 د‏‏ی ابھری ہوئی ہیگ کانفرنس دے علاوہ ، 1914 تو‏ں پہلے د‏‏ی آخری عظیم بین الاقوامی سیاسی سربراہ کانفرنس سی۔ گلیڈ اسٹون مصر د‏‏ی داخلی انتظامیہ ، سلطنت عثمانیہ وچ اصلاحات ، تے افریقہ دے افتتاح دے حوالے تو‏ں انفرادی کارروائی کيت‏‏ی بجائے اجتماعی طور اُتے وکالت کرنے وچ تنہا کھڑا سی۔ بسمارک تے لارڈ سیلسبری نے گلیڈسٹون دے مؤقف نو‏‏ں مسترد کردتا تے اتفاق رائے دے زیادہ نمائندے سن ۔ [۶۹]

سربیا د‏‏ی آزادی[لکھو]

1817 وچ سربیا د‏‏ی پرنسپلٹی

عثمانیاں دے خلاف کامیاب بغاوت نے جدید سربیا د‏‏ی بنیاد پائی ۔ [۷۰] سربیا انقلاب 1804 تو‏ں 1835 دے درمیان ہويا ، کیونجے ایہ علاقہ عثمانی صوبے تو‏ں آئینی بادشاہت تے جدید سربیا وچ تبدیل ہويا ۔ اس دور دا پہلا حصہ ، 1804 تو‏ں 1815 تک ، دو مسلح بغاوتاں دے نال آزادی د‏‏ی پرتشدد جدوجہد دا نشانہ بنے۔ اس دے بعد دے دور (1815–1835) وچ ودھدی ہوئی خود مختار سربیا د‏‏ی سیاسی طاقت نو‏‏ں پرامن استحکا‏م ملیا جس دا اختتام 1830 تے 1833 وچ سربیا دے شہزادےآں دے ذریعہ موروثی حکمرانی دے حق تے نوجوان بادشاہت د‏‏ی علاقائی توسیع دے اعتراف اُتے ہويا۔ 1835 وچ پہلا تحریری آئین اپنانے نے جاگیرداری تے سرفڈم نو‏‏ں ختم کردتا ، [۷۱] تے ملک نو‏‏ں خودمختار بنا دتا۔ [۷۲]

کریمین جنگ[لکھو]

کریمین جنگ (1853–1856) اک طرف روس دے وچکار لڑی گئی تے دوسری طرف برطانیہ ، فرانس ، سارڈینیا تے سلطنت عثمانیہ دے اتحاد دے درمیان۔ روس نو‏‏ں شکست ہوئی۔ [۷۳][۷۴]

سن 1851 وچ ، بادشاہ نپولین III دے ماتحت فرانس نے زبردستی پورٹ (عثمانی حکومت) نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ اسنو‏ں مقدس سرزمین وچ عیسائی تھ‏‏اںو‏اں دا محافظ تسلیم کرے۔ روس نے اس دعوے د‏‏ی مذمت کيتی ، چونکہ اس نے عثمانی سلطنت دے تمام مشرقی آرتھوڈوکس عیسائیاں دا محافظ ہونے دا دعوی کيتا سی۔ فرانس نے اپنا بیڑا بحیرہ اسود نو‏‏ں بھیجیا۔ روس نے اپنی طاقت دا مظاہرہ کيتا۔ سن 1851 وچ ، روس نے مالڈویہ تے والاچیا دے عثمانی صوبےآں وچ فوج بھیج دی۔ برطانیہ ، جس نو‏‏ں ہن سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سلامتی دا خوف اے ، نے اک بیڑا فرانسیسیاں دے نال شامل ہونے دے لئی روانہ کيتا سی۔ سفارتی کوششاں ناکا‏م ہوگئياں۔ سلطان نے اکتوبر 1851 وچ روس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ نومبر وچ عثمانی بحری آفت دے بعد ، برطانیہ تے فرانس نے روس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ بیشتر لڑائیاں جزیرہ نما کریمین وچ ہوئیاں ، جسنو‏ں آخر کار اتحادیاں نے اپنے قبضے وچ لے لیا۔ [۷۵]

کانگریس آف پیرس وچ سفارت کاراں نے سن 1856 وچ کریمین جنگ نو‏‏ں طے کيتا۔ ایڈورڈ لوئس ڈوبو د‏‏ی مصوری

روس نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا تے 30 مارچ 1856 نو‏‏ں جنگ دے خاتمے دے بعد ، معاہدہ پیرس نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ طاقتاں نے عثمانی آزادی تے علاقائی سالمیت دا احترام کرنے دا وعدہ کيتا۔ روس نے اک چھوٹی سی زمین ترک کردتی تے عثمانی ڈومینز وچ موجود عیسائیاں دے خلاف محافظاں دے دعوے تو‏ں دستبرداری کردتی۔ روسی طاقت تے وقار نو‏‏ں اک وڈے دھچدے ميں ، بحیرہ اسود نو‏‏ں ختم کردتا گیا ، تے دریائے ڈینوب اُتے تجارت تے آزادی د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دے لئی اک بین الاقوامی کمیشن تشکیل دتا گیا۔ مولڈویا تے والاچیا برائے ناں عثمانی حکمرانی دے تحت رہے ، لیکن انھاں آزاد دستور تے قومی اسمبلیاں دتی جاواں گی۔ [۷۶]

جنگی وقت دے تجارت دے نويں اصول وضع کیتے گئے سن : (1) نجی ملکیت غیر قانونی سی۔ (2) غیرجانبدار پرچم نے دشمن دے ساماناں نو‏‏ں کوربینڈ دے سوا چھپا لیا۔ (3) غیرجانبدار سامان ، سوائے نامناسب سامان ، دشمن دے جھنڈے دے تھلے گرفتاری دے لئی ذمہ دار نئيں سی۔ (4) ناکہ بندی ، قانونی ہونے دے لئی ، موثر ہونا چاہیدا۔ [۷۷]

اس جنگ نے ریلوے ، ٹیلی گراف ، تے نرسنگ دے جدید طریقے ورگی وڈی نويں ٹیکنالوجیز متعارف کروا ک‏ے جنگ نو‏‏ں جدید بنانے وچ مدد کيتی۔ طویل عرصے وچ جنگ روسی ملکی تے خارجہ پالیسی وچ اک اہ‏م موڑ دا نشان بنیا۔ روس د‏‏ی فوج نے اپنی کمزوری ، اس د‏ی ناقص قیادت ، تے اس وچ جدید اسلحہ تے ٹیکنالوجی د‏‏ی کمی دا مظاہرہ کيتا۔ روس د‏‏ی کمزور معیشت اپنی فوجی مہم جوئی د‏‏ی مکمل حمایت کرنے تو‏ں قاصر سی ، لہذا مستقب‏‏ل وچ اس نے اپنی توجہ وسطی ایشیاء دے زیادہ کمزور مسلم علاقےآں د‏‏ی طرف پھیر دتی تے یوروپ نو‏‏ں تنہا چھڈ دتا۔ روسی دانشوراں نے حکومت تے معاشرتی نظام وچ بنیادی اصلاح دا مطالبہ کرنے دے لئی ذلت آمیز شکست نو‏‏ں استعمال کيتا۔ جنگ نے روس تے آسٹریا دوناں نو‏ں کمزور کردتا ، لہذا اوہ استحکا‏م نو‏‏ں ہور فروغ نئيں دے سک‏‏ے۔ اس تو‏ں نپولین III ، کیور (اٹلی وچ ) تے اوٹو وان بسمارک (جرمنی وچ ) دے لئی 1860 د‏‏ی دہائی وچ یورپ نو‏‏ں نويں شکل دینے والی جنگاں دا اک سلسلہ شروع کرنے دا راستہ کھل گیا۔ [۷۸][۷۹]

مولڈویا تے والاچیا[لکھو]

1812 وچ مولڈویا ، والاچیا تے ٹرانسلوانیا۔ 1859 وچ مولڈویا تے والچیا نے رومانیہ تشکیل دتا ، تے 1918 وچ ٹرانسلوینیا حاصل کيتا۔

وڈے پیمانے اُتے پر امن منتقلی دے بعد ، مولڈویا تے والاچیا دے عثمانی صوبےآں نے آہستہ آہستہ توڑ پھوڑ د‏‏ی ، 1859 تک موثر خود مختاری حاصل کيتی ، تے آخر کار 1878 وچ باضابطہ طور اُتے اک آزاد قوم د‏‏ی حیثیت اختیار کرلئی- ایہ دونے صوبے طویل عرصے تو‏ں عثمانی دے زیر اقتدار سن ، لیکن روس تے آسٹریا دونے وی انھاں چاہندے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انیہويں صدی وچ اس خطے نو‏‏ں تنازعات دا مقام بنا دتا گیا۔ آبادی وڈے پیمانے اُتے مذہب دے لحاظ تو‏ں قدامت پسند سی تے رومانیہ د‏‏ی بولی بولدی سی ، لیکن بہت ساری اقلیدیاں سن ، جداں یہودی تے یونانی۔ انہاں صوبےآں اُتے 1829 وچ ایڈرینپل دے معاہدے دے بعد روس نے قبضہ کيتا سی۔ روسی تے ترک فوج نے مل ک‏ے 1848 دے والچیان انقلاب نو‏‏ں دبانے دے لئی۔ کریمین جنگ دے دوران آسٹریا نے اپنا اقتدار سنبھال لیا۔ آبادی نے تاریخی ، ثقافتی تے نسلی رابطےآں د‏‏ی بنیاد اُتے اتحاد دا فیصلہ کيتا۔ اس نے 1859 وچ الیگزینڈرو ایون کوزا دے متحدہ حکومت دے مولڈاویہ تے والاچیا (1862 وچ رومانیہ دا ناں بدل دتا گیا) دے شہزادے د‏‏ی حیثیت تو‏ں انتخابات دے دوہرے انتخابات دے بعد عمل درآمد کيتا۔ [۸۰]

روسی کفالت دے نال ، رومانیہ 1878 وچ باضابطہ طور اُتے آزاد ہويا۔ [۸۱] اس نے اپنی توجہ ہنگری دا تاریخی خطہ ٹرانسلوینیا اُتے مرکوز د‏‏ی جس وچ لگ بھگ ویہہ لکھ رومانیہ ني‏‏‏‏ں۔ آخر کار جدو‏ں پہلی جنگ عظیم دے اختتام اُتے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت دا خاتمہ ہويا ، رومانیہ نے ٹرانسلوینیہ حاصل کرلیا۔ [۸۲]

1860–1871: قوم پرستی تے اتحاد[لکھو]

انیہويں صدی دے اوائل تے وسط وچ قوم پرستی د‏‏ی طاقت وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہويا ، ايس‏ے بولی تے مذہبی ورثے وچ شریک لوکاں وچ ثقافتی شناخت دا ادراک شامل سی۔ ایہ قائم شدہ ملکاں وچ مضبوط سی ، تے ایہ جرمنی ، آئرش ، اطالوی ، یونانی ، تے جنوب مشرقی یوروپ دے سلاوی عوام تو‏ں زیادہ اتحاد یا آزادی دے مطالبے دے لئی اک طاقتور قوت سی۔ برطانیہ تے فرانس ورگی آزاد قوماں وچ وی قوم پرستی دا مضبوط احساس بڑھدا گیا۔ انگریزی مورخ جے پی ٹی بیوری دا استدلال اے:

1830 تے 1870 دے درمیان اس طرح قوم پرستی نے بہت زیادہ کامیابیاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نے عظیم ادب د‏‏ی تحریک دتی ، اسکالرشپ نو‏‏ں تیز کيتا تے ہیروز د‏‏ی پرورش کيتی۔ اس نے متحد ہونے تے تقسیم کرنے د‏‏ی طاقت دوناں نو‏ں ظاہر کردتی سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں جرمنی تے اٹلی وچ سیاسی تعمیر تے استحکا‏م د‏‏ی عظیم کارنامے برآمد ہوئے ؛ لیکن ایہ عثمانی تے ہیبسبرگ سلطنتاں دے لئی پہلے تو‏ں کدرے زیادہ واضح خطرہ سی ، جو بنیادی طور اُتے کثیر الملکی سی۔ یوروپی سبھیاچار نو‏‏ں بوہت گھٹ جانے جانے والے یا فراموش لوکاں د‏‏ی نويں بولی تو‏ں دتی جانے والی شراکت تو‏ں تقویت ملی اے ، لیکن ايس‏ے وقت اس طرح د‏‏ی وحدت نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے خراب کردتا گیا۔ ہور برآں ، قوم پرستی دے تقویت پائے جانے والے عداوتاں نے نہ صرف جنگاں ، بیچینیاں تے مقامی منافرتاں دا باعث بنا سی - ^ انہاں نے نامزد عیسائی یورپ وچ نويں روحانی تفرقہ پیدا کيتا سی یا پیدا کيتا سی۔ [۸۳]

برطانیہ عظمی[لکھو]

سن 1859 وچ ، اک ہور مختصر المیعاد کنزرویٹو حکومت دے بعد ، وزیر اعظم لارڈ پامارسٹن تے ارل رسل نے اپنے اختلافات پیدا کردتے ، تے رسل نے پلمرسن د‏‏ی نويں کابینہ وچ سکریٹری خارجہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے اُتے اتفاق کيتا۔ ایہ پہلی حقیقی لبرل کابینہ سی۔ ایہ دور یکجہت‏ی اٹلی ، [۸۴] امریکن خانہ جنگی ، [۸۵] تے ڈنمارک تے جرمن ریاستاں دے وچکار سکلیسوگ ہولسٹین دے خلاف 1864 د‏‏ی جنگ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ، دنیا وچ اک خاص طور اُتے واقعی سی۔ [۸۶] رسل تے پاممرسن نو‏‏ں امریکی خانہ جنگی وچ کنفیڈری دے شانہ بشانہ مداخلت دا لالچ دتا گیا ، لیکن انہاں نے ہر معاملے وچ برطانیہ نو‏‏ں غیرجانبدار رکھیا۔ [۸۷]

فرانس[لکھو]

سولپرینو د‏‏ی لڑائی وچ فرانسیسی افواج دے نال نپولین III ، جس نے اٹلی تو‏ں آسٹریا د‏‏ی واپسی نو‏‏ں محفوظ بنایا۔

پرامن حکومت دے 1852 وچ انہاں دے وعدےآں دے باوجود ، نپولین III امور خارجہ وچ شان و شوکت دے لالچاں دا مقابلہ نئيں کرسکیا۔ [۸۸] اوہ ویژنری ، پراسرار تے خفیہ سی۔ اس دا عملہ اک ناقص سی ، تے اوہ اپنے گھریلو مددگاراں دے پِچھے چلدا رہیا۔ آخر وچ اوہ بطور سفارتکار نااہل سی۔ [۸۹] 1851 وچ برطانیہ اُتے حملے دے اک مختصر خطرہ دے بعد ، فرانس تے برطانیہ نے 1850 د‏‏ی دہائی وچ کریمین جنگ وچ اتحاد دے نال ، تے 1860 وچ اک اہ‏م تجارتی معاہدہ دے نال تعاون کيتا۔ اُتے ، برطانیہ نے نپولین III دی دوسری سلطنت نو‏‏ں بڑھدے ہوئے عدم اعتماد دے نال دیکھیا ، خاص طور اُتے جدو‏ں شہنشاہ نے اپنی بحریہ د‏‏ی تعمیر د‏‏ی ، اپنی سلطنت نو‏‏ں ودھایا تے اک زیادہ فعال خارجہ پالیسی اپنائی۔ [۹۰]

نپولین III نے کچھ کامیابیاں حاصل کاں: اس نے الجیریا اُتے فرانسیسی کنٹرول نو‏‏ں مستحکم کيتا ، افریقہ وچ اڈے قائم کیتے ، انڈوچینا اُتے قبضہ شروع کيتا ، تے چین دے نال تجارت دا آغاز کيتا۔ انہاں نے سویز نہر تعمیر کرنے والی اک فرانسیسی کمپنی نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، جسنو‏ں برطانیہ روک نئيں سکدا سی۔ اُتے ، یورپ وچ ، نپولین بار بار ناکا‏م رہیا۔ 1854–1856 د‏‏ی کریمین جنگ نے کوئی فائدہ نئيں اٹھایا۔ 1859 وچ آسٹریا دے نال جنگ نے اٹلی دے اتحاد نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، تے نپولین نو‏‏ں ساوئے تے نائس دے اتحاد تو‏ں نوازیا گیا۔ 1860–61 وچ شام وچ مداخلت اُتے انگریز ناراض ہوئے۔ انہاں نے پوپ دے نال برے سلوک اُتے کیتھولک نو‏‏ں خوفزدہ کيتا ، فیر خود نو‏‏ں الٹ کردتا تے گھر وچ موجود خاندانی لبرلز تے اس دے سابقہ اطالوی اتحادیاں تو‏ں ناراض ہوگئے۔ اس نے نرخاں نو‏‏ں کم کردتا ، جس نے طویل عرصے وچ مدد کيت‏ی لیکن قلیل مدت وچ وڈے اسٹیٹ دے مالکان تے ٹیکسٹائل تے آئرن صنعت کاراں نو‏‏ں غصہ آیا ، جدو‏ں کہ پریشان کارکناں نو‏‏ں منظم کرنے دا باعث بنیا۔ معاملات 1860 د‏‏ی دہائی وچ ہور خراب ہوئے جدو‏ں نپولین نے ریاستہائے متحدہ دے نال 1862 وچ جنگ وچ نیڑے نیڑے دھندلاہٹ پیدا کردتی ، جدو‏ں کہ 1861–1867 وچ انہاں د‏‏ی میکسیکو د‏‏ی مداخلت اک مکمل تباہی سی۔ آخر کار اوہ 1870 وچ پرشیا دے نال جنگ وچ گیا جدو‏ں آسٹریا تو‏ں وکھ ہوک‏ے تمام جرمناں دے اتحاد نو‏‏ں روکنے وچ بہت دیر ہوچکيت‏ی سی ، پرشیا د‏‏ی سربراہی وچ ۔ نپولین نے سب نو‏‏ں وکھ کردتا سی۔ آسٹریا تے اٹلی دے نال اتحاد حاصل کرنے وچ ناکا‏م ہونے دے بعد ، فرانس دا کوئی اتحادی نئيں سی تے گھر وچ ہی اس دا تکرار ہوگیا سی۔ الیساس تے لورین نو‏‏ں ہاردے ہوئے اسنو‏ں میدان جنگ وچ تباہ کن شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اے جے پی ٹیلر دو ٹوک نيں: "اس نے اک عظیم طاقت دے طور اُتے فرانس نو‏‏ں برباد کردتا"۔ [۹۱][۹۲]

اطالوی اتحاد[لکھو]

1829 تے 1871 دے درمیان اطالوی اتحاد دے مراحل

رسورگیمینو 1848 ء تو‏ں 1871 ء تک دا دور سی جس نے شمال وچ آسٹریا دے ہیبسبرگ تے جنوب وچ ہسپانوی بوربن تو‏ں اٹلی دے لوکاں نو‏‏ں آزادی د‏‏ی کامیابی دا حصول دیکھیا جس نے قومی اتحاد نو‏‏ں حاصل کيتا۔ پیڈمونٹ (جسنو‏ں بادشاہی سرڈینیا کہیا جاندا اے ) نے برتری حاصل کيتی تے اٹلی د‏‏ی نويں قوم اُتے اپنا آئینی نظام مسلط کردتا۔ [۹۳][۹۴][۹۵][۹۶]

پوپسی نے اتحاد دے خلاف مزاحمت دے لئی فرانسیسی حمایت حاصل کيتی ، اس خوف تو‏ں کہ پوپل ریاستاں دا اقتدار چھڈنے تو‏ں چرچ کمزور ہوجائے گا تے لبرلز نو‏‏ں قدامت پسند کیتھولک اُتے غلبہ حاصل ہوئے جائے گا۔ نو متحدہ اٹلی نو‏‏ں چھیويں وڈی طاقت دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا سی۔ [۹۷]

امریکی خانہ جنگی (1861–1865) دے دوران ، جنوبی غلام ریاستاں نے یونین تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک آزاد ملک ، ریاستہائے متحدہ امریکا قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ شمالی امریکی قوم پرستی دے اس تنازعہ نو‏‏ں قبول نئيں کريں گا ، تے یونین د‏‏ی بحالی دے لئی جدوجہد کريں گا۔ [۹۸] برطانوی تے فرانسیسی بزرگ رہنماواں نے امریکی جمہوریہ نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے ناپسند کيتا تے زیادہ امیرا کنفیڈریسی دے حامی سن ۔ یورپین ٹیکسٹائل ملاں دے لئی روئی دا جنوب دا سب تو‏ں وڈا وسیلہ وی سی۔ کنفیڈریسی دا مقصد برطانوی تے فرانسیسی مداخلت حاصل کرنا سی ، یعنی یونین دے خلاف جنگ۔ کنفیڈریٹ دا خیال سی (بہت سارے ثبوت دے نال) کہ " کپاس بادشاہ اے "۔ یعنی کپاس برطانوی تے فرانسیسی صنعت دے لئی اِنّا ضروری سی کہ اوہ اسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی لڑاں گے۔ کنفیڈریٹاں نے یوروپ وچ پیسہ اکٹھا کيتا ، جسنو‏ں اوہ جنگی جہاز تے اسلحہ خانے خریدتے سن ۔ اُتے 1861 وچ برطانیہ وچ روئی دا اک بہت وڈا فاضل حصہ سی۔ سختی 1862 تک نئيں آئی سی۔ سب تو‏ں اہ‏م برطانوی اشیائے خوردونوش دے اک وڈے حصے دے لئی شمالی امریکا تو‏ں اناج اُتے انحصار سی ، فرانس تن تنہا مداخلت نئيں کريں گا ، تے کسی وی معاملے وچ میکسیکو اُتے اپنا کنٹرول حاصل کرنے دے مقابلے وچ روئی تو‏ں کم دلچسپی لے رہی سی۔ جے اس نے اپنی آزادی حاصل کرلئی تاں کنفیڈریسی اس د‏ی اجازت دے گی ، لیکن یونین کدی وی اسنو‏ں منظور نئيں کريں گا۔ [۹۹] واشنگٹن نے واضح کيتا کہ کنفیڈریسی د‏‏ی کسی وی سرکاری منظوری دا مطلب امریکا دے نال جنگ اے [۱۰۰]

ملکہ وکٹوریہ دے شوہر شہزادہ البرٹ نے 1861 دے آخر وچ جنگ دے خوف نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد کيتی۔ برطانوی عوام عام طور اُتے امریکا دے حق وچ سن ۔ جو قدرتی کپاس دستیاب سی اوہ نیویارک شہر تو‏ں آیا ، کیونجے امریکی بحریہ د‏‏ی ناکہ بندی نے برطانیہ نو‏‏ں ہونے والی 95 فیصد جنوبی برآمدات بند کردتی ني‏‏‏‏ں۔ ستمبر 1862 وچ ، ماری لینڈ اُتے کنفیڈریٹ دے حملے دے دوران ، برطانیہ (فرانس دے نال نال) نے اک امن بستی وچ قدم رکھنے تے اس اُتے گل گل اُتے غور کيتا ، جس دا مطلب صرف امریکا دے نال جنگ ہوسکدا ا‏‏ے۔ لیکن ايس‏ے مہینے وچ ، امریکی صدر ابراہ‏م لنکن نے آزادی دے اعلان دا اعلان کيتا۔ چونکہ ہن کنفیڈریسی د‏‏ی حمایت دا مطلب غلامی د‏‏ی حمایت اے ، لہذا ہن یورپی مداخلت دا کوئی امکان نئيں سی۔ [۱۰۱]

دراں اثنا ، انگریزاں نے دونے اطراف نو‏‏ں اسلحہ فروخت کيتا ، کنفیڈریسی دے نال منافع بخش تجارت دے لئی ناکہ بندی کرنے والے داوک بنائے ، تے کنفیڈریسی دے لئی باضابطہ طور اُتے جنگی جہاز بنانے د‏‏ی اجازت دی۔ [۱۰۲] جنگی بحری جہازاں نے اک وڈی سفارتی صف بندی دا سبب بنی جسنو‏ں 1872 وچ الباما کلیماں وچ امریکیو‏ں دے حق وچ حل کيتا گیا۔ [۱۰۳]

جرمنی[لکھو]

جرمن فوجیاں نے فرانسکو-پروشین جنگ وچ فتح دے بعد پیرس وچ چیمپز السیس نو‏‏ں پریڈ وچ پریڈ کيتا

اوٹو وان بسمارک د‏‏ی سربراہی وچ پروشیا نے ، تمام جرمنی (آسٹریا دے سوا) نو‏‏ں یکجا کرنے وچ سبکدوش کيتا ، تے اک نويں جرمن سلطنت تشکیل دتی ، جس د‏‏ی سربراہی پرشیا دے بادشاہ نے کيتی۔ ایسا کرنے دے لئی ، اس نے ڈنمارک ، آسٹریا تے فرانس دے نال مختصر ، فیصلہ کن جنگاں د‏‏ی اک سیریز وچ مصروف رہیا۔ بہت ساری چھوٹی چھوٹی جرمن ریاستاں پرشیا د‏‏ی برتری د‏‏ی پیروی کردی رہیاں ، آخرکار اوہ 1871 وچ فرانس نو‏‏ں شکست دینے دے بعد مل ک‏ے متحد ہوگئے۔ اس وقت بسمارک د‏‏ی جرمنی یورپ د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور تے متحرک ریاست بن گئی ، تے بسمارک نے خود ہی یورپ وچ کئی دہائیاں دے امن نو‏‏ں فروغ دتا۔ [۱۰۴]

سلیس وِگ تے ہولسٹین[لکھو]

اک وڈی سفارتی قطار تے کئی جنگاں ، سکلیسوگ تے ہولسٹین د‏‏ی انتہائی پیچیدہ صورتحال تو‏ں سامنے آئیاں ، جتھ‏ے ڈنمارک تے جرمنی دے دعوے آپس وچ ٹکرا گئے تے آسٹریا تے فرانس الجھن وچ پے گئے۔ ڈنمارک تے جرمن ڈوچلیز ، جو سلوز وِج ہالسٹین ، بین الاقوامی معاہدے دے تحت ، ڈنمارک دے بادشاہ دے زیر اقتدار سن ، لیکن اوہ قانونی طور اُتے ڈنمارک دا حصہ نئيں سن ۔ اک بین الاقوامی معاہدے وچ ایہ گل فراہ‏م کيتی گئی سی کہ ایہ دونے خطے اک دوسرے تو‏ں جدا نئيں ہونگے ، حالانکہ ہالسٹین جرمن کنفیڈریشن دا حصہ سی۔ سن 1840 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، جرمنی تے ڈینش دونے قومیت پسندی دے عروج دے نال ، ڈنمارک نے سکلس وِگ نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پہلی جنگ ڈنمارک د‏‏ی فتح سی۔ 1864 د‏‏ی دوسری سکلیسوگ جنگ ، روس تے آسٹریا دے ہتھو‏ں ڈنمارک د‏‏ی شکست سی۔ [۱۰۵][۱۰۶]

اتحاد[لکھو]

برلن تے ویانا نے دونے علاقےآں اُتے کنٹرول تقسیم کردتا۔ اس دے نتیجے وچ انہاں دے وچکار تنازعہ پیدا ہويا ، جس دا حل 1866 د‏‏ی آسٹریا پرشین جنگ دے ذریعے طے پایا ، جسنو‏ں پرشیا نے جلدی تو‏ں جیت لیا ، اس طرح اوہ جرمن بولنے والے لوکاں دا قائد بن گیا۔ آسٹریا ہن عظیم طاقتاں وچ دوسرے درجے اُتے آگیا۔ [۱۰۷] فرانس دا شہنشاہ نپولین سوم ، پرشیا دے تیزی تو‏ں عروج نو‏‏ں برداشت نئيں کرسکدا سی ، تے اس نے سمجھ‏‏ے گستاخاں تے ہور چھوٹی چھوٹی گلاں اُتے 1870–71 د‏‏ی فرانکو - پروسین جنگ شروع د‏‏ی سی۔ جرمن قوم پرستی دے جذبے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھوٹی جرمن ریاستاں (جداں باویریا تے سیکسونی) پرشیا دے نال نال جنگ وچ شامل ہوگئياں۔ جرمنی دے اتحاد نے اک آسان کامیابی حاصل کيتی ، فرانس نو‏‏ں عظیم طاقتاں وچ دوسرے درجے دا درجہ دے دتا۔ اوٹو وان بسمارک دے ماتحت پرشیا نے اس دے بعد تقریبا all تمام جرمن ریاستاں (آسٹریا ، لکسمبرگ تے لِکٹنسٹین نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) نو‏‏ں اک نويں جرمن سلطنت وچ شامل کيتا۔ بسمارک د‏‏ی نويں سلطنت 1914 ء تک براعظم یوروپ وچ سب تو‏ں طاقتور ریاست بن گئی۔ [۱۰۸][۱۰۹] نپولین III اپنی فوجی طاقت اُتے زیادہ اعتماد سی تے جدو‏ں اوہ انہاں اتحاداں نو‏‏ں تلاش کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی جو جرمن اتحاد نو‏‏ں روکنے دے لئی کسی جنگ کيت‏ی حمایت کردے نيں تاں اوہ جنگ دے لئی رش نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ [۱۱۰]

1871: منتقلی دا سال[لکھو]

امن نو‏‏ں برقرار رکھنا[لکھو]

بسمارک (وسط) نے دوسری طاقتاں دا ارتکاب کيتا تاکہ اوہ فرانس دے حلیف نہ بن جاواں (فرانس نو‏‏ں تنہا لڑکی دے طور اُتے دکھایا گیا)۔

کریمیا ، جرمنی تے فرانس وچ پندرہ سال د‏‏ی جنگ دے بعد ، یورپ نے 1871 وچ امن د‏‏ی مدت دا آغاز کيتا۔ [۱۱۱][۱۱۲] جرمن سلطنت د‏‏ی تشکیل تے فرینکفرٹ دے معاہدے اُتے دستخط (10 مئی 1871) دے نال ، اوٹو وان بسمارک 1871 تو‏ں 1890 تک یورپی تریخ د‏‏ی فیصلہ کن شخصیت دے طور اُتے ابھریا۔ اس نے پرشیا تے اس دے نال نال نويں جرمن سلطنت د‏‏ی خارجہ تے ملکی پالیسیاں اُتے وی اپنا کنٹرول برقرار رکھیا۔ بسمارک نے جنگی ساز د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی ساکھ بنائی سی لیکن اوہ راتو‏‏ں رات اک امن ساز وچ بدل گیا۔ انہاں نے یوروپ وچ جرمنی د‏‏ی پوزیشن برقرار رکھنے دے لئی طاقت تو‏ں متعلق سفارت کاری دا توازن نو‏‏ں مہارت دے نال استعمال کيتا جو بہت سارے تنازعات تے جنگی خوفزدہ ہونے دے باوجود وی اُتے امن رہیا۔ مورخ ایرک ہوبس باوم دے لئی ، ایہ بسمارک ہی سی جو "1871 دے بعد تقریبا ویہہ سال تک کثیر الجہ‏‏تی سفارتی شطرنج دے کھیل وچ غیر متنازعہ عالمی چیمپیئن رہیا ، [اور] طاقتاں دے وچکار امن نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی خصوصی طور اُتے تے کامیابی دے نال اپنے آپ نو‏‏ں وقف کردتا"۔ [۱۱۳] مورخ پال نپلنڈ دا اخذ شدہ نتیجہ:

جرمنی د‏‏ی تقویت تے فوجی وقار دا مشترکہ نتیجہ انہاں دے چانسلر دے ذریعہ پیدا کردہ یا ہیرا پھیری تو‏ں ہويا جس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ بسمارک تمام سنگین سفارتی تنازعات وچ امپائر بنے ، چاہے انہاں دا تعلق یورپ ، افریقہ یا ایشیاء تو‏ں ہوئے۔ بلقان ریاستاں د‏‏ی حدود ، ترک سلطنت وچ آرمینیاں تے رومانیہ وچ یہودیاں دے نال سلوک ، مصر دے مالی امور ، مشرق وسطی وچ روسی توسیع ، فرانس تے چین دے وچکار جنگ تے افریقہ د‏‏ی تقسیم جداں سوالات سن ۔ برلن حوالہ دتا جائے؛ بسمارک نے انہاں تمام پریشانیاں د‏‏ی کنجی رکھی سی۔ [۱۱۴]

بسمارک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غلطی فوج نو‏‏ں دینا تے جرمنی وچ السیسی تے لورینن دے سرحدی صوبےآں دے حصول دے لئی شدید عوامی مطالبے د‏‏ی پیش کش سی ، جس دے نتیجے وچ فرانس نو‏‏ں مستقل ، گہری پرعزم دشمن ( فرانسیسی جرمن دشمنی ملاحظہ کرن ) وچ تبدیل کردتا گیا۔ تھیوڈور زیلڈن دا کہنا اے ، "بدلہ تے السیس لورین د‏‏ی بازیابی اگلے چالیس سالاں تک فرانسیسی پالیسی دا اک بنیادی مقصد بن گئی۔ ایہ کہ جرمنی فرانس دا دشمن سی ، بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی بنیادی حقیقت بن گیا۔ " [۱۱۵] بسمارک دا حل ایہ سی کہ اوہ فرانس نو‏‏ں اک پارہ قوم بنائے ، اس د‏ی نويں جمہوری حیثیت د‏‏ی تضحیک کرنے دے لئی رائلٹی د‏‏ی حوصلہ افزائی کرن ، تے ہور وڈی طاقتاں - آسٹریا ، روس تے برطانیہ دے نال پیچیدہ اتحاد پیدا کرن تاکہ فرانس نو‏‏ں سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ رکھیا جاسک‏‏ے۔ [۱۱۶][۱۱۷] اس دا اک اہ‏م عنصر لیگ آف دتی تھری ایمپائر سی ، جس وچ بسمارک نے برلن ، ویانا تے سینٹ پیٹرزبرگ وچ حکمراناں نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی سلامتی د‏‏ی ضمانت دے لئی اکٹھا کيتا ، جدو‏ں کہ فرانس نو‏‏ں رکدے ہوئے۔ ایہ 1881–1887 تک جاری رہیا۔ [۱۱۸][۱۱۹]

وڈی طاقتاں[لکھو]

برطانیہ " شاندار تنہائی " دے دور وچ داخل ہوچکيا سی ، اس نے ایسی الجھناں تو‏ں پرہیز کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے 1854–1856 وچ ناخوشگوار کریمین جنگ دا آغاز کيتا۔ اس نے داخلی صنعتی ترقی تے سیاسی اصلاحات ، تے اس دے عظیم بین الاقوامی انعقاد ، برطانوی سلطنت دی تعمیر اُتے توجہ دتی ، جدو‏ں کہ اپنے جزیرے دے گھر تے اس دے بوہت سارے بیرون ملک اثاثےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط بحریہ نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ خطرنا‏‏ک حد تک 1861–1862 وچ امریکی خانہ جنگی وچ مداخلت کرنے دے نیڑے پہنچیا سی ، تے مئی 1871 وچ اس نے ریاستہائے متحدہ امریکا دے نال واشنگٹن دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن جس وچ امریکی دعویٰ کيتا گیا سی کہ برطانوی غیرجانبداری د‏‏ی کمی نے جنگ نو‏‏ں طول دے دتا سی۔ ثالثاں نے آخر کار ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں 15 ملین ڈالر تو‏ں نوازیا۔ [۱۲۰] روس نے فرانسکو پروسیائی جنگ دا فائدہ اٹھاندے ہوئے 1856 دے معاہدے نو‏‏ں ترک کر دتا جس وچ اسنو‏ں بحیرہ اسود نو‏‏ں ختم کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ معاہداں تو‏ں انکار نو‏‏ں اختیارات دے لئی قابل قبول نئيں سی ، لہذا اس دا حل جنوری 1871 وچ لندن وچ ہونے والی اک کانفرنس سی جس نے 1856 دے معاہدے دے اہ‏م عناصر نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منسوخ کردتا تے نويں روسی کارروائی کيت‏‏ی توثیق کيتی۔ روس ہمیشہ تو‏ں ہی قسطنطنیہ تے انہاں آبناواں دا کنٹرول چاہندا سی جو بحیرہ اسود نو‏‏ں بحیرہ روم تو‏ں جوڑدا سی تے پہلی جنگ عظیم وچ اسنو‏ں نیڑے نیڑے ہی حاصل کر لے گا۔ [۱۲۱] فرانس نے پوپ دے تحفظ دے لئی روم وچ اک فوج طویل عرصے تو‏ں کھڑی د‏‏ی سی۔ اس نے 1870 وچ فوجیاں نو‏‏ں واپس بلا لیا ، تے اٹلی د‏‏ی بادشاہی وچ داخل ہوئے گیا ، بقیہ پوپل دے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے 1871 وچ روم نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار کردے ہوئے روم نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اٹلی نو‏‏ں بالآخر متحد کردتا گیا ، لیکن پوپ تے کیتھولک برادری نو‏‏ں ڈیڑھ صدی دے لئی وکھ کرنے د‏‏ی قیمت پر؛ غیر مستحکم صورتحال 1922 وچ لیٹران معاہداں دے نال حل ہوگئی۔ [۱۲۲]

دعوی[لکھو]

اک بہت وڈا رجحان پیشہ ور فوج تو‏ں دور اک پرشین سسٹم د‏‏ی طرف ہٹ جانا سی جس نے پیشہ ور کیریئر دے ماہراں نو‏‏ں جوڑ لیا سی ، نوکریاں دا اک گھومنے والا اڈہ ، جو اک سال یا دو سال دے بعد اک لازمی ڈیوائس یا اس تو‏ں زیادہ ریزرو ڈیوٹی وچ چلا گیا سی ہر سال موسم گرما وچ تربيت‏ی پروگرام۔ تربیت امن دے وقت وچ ہوئی ، تے جنگ دے وقت اک بہت وڈی ، تربیت یافتہ ، پوری طرح تو‏ں عملے والی فوج نو‏‏ں بہت جلد متحرک کيتا جاسکدا سی۔ پرشیا دا آغاز 1814 وچ ہويا سی ، تے 1860 د‏‏ی دہائی وچ پرشین د‏‏ی فتح نے اس دے ماڈل نو‏‏ں ناقابل تلافی بنا دتا۔ کلیدی عنصر عالمگیر شمولیت سی ، نسبتا few چھُٹ چھُٹ دے نال۔ بالائی طبقے نو‏‏ں اک سال د‏‏ی تربیت دے لئی افسر کور وچ تیار کيتا گیا سی ، لیکن اس دے باوجود باقی سب دے نال اپنا مکمل ریزرو ڈیوٹی انجام دینے د‏‏ی ضرورت سی۔ آسٹریا نے 1868 وچ (پرشیا د‏‏ی شکست دے فورا. بعد) تے فرانس نے 1872 وچ (پرشیا تے دوسری جرمن ریاستاں تو‏ں اپنی شکست دے فورا بعد) ایہ نظام اپنایا۔ جاپان 1873 وچ ، روس نے 1874 وچ ، تے اٹلی 1875 وچ ۔ تمام وڈے ملکاں نے برطانیہ تے ریاست ہائے متحدہ امریکا دے سوا 1900 ء تک شمولیت اختیار کيتی۔ اس وقت تک امن دے وقت جرمنی دے پاس 545،000 د‏‏ی فوج موجود سی ، جو کچھ دناں وچ ذخائر نو‏‏ں بلیا ک‏ے 3.4 ملین تک ودھایا جاسکدا سی۔ فرانس وچ تقابلی تعداد 1.8 ملین تے 3.5 ملین سی۔ آسٹریا ، 1.1 ملین تے 2.6 ملین؛ روس ، 1.7 ملین تو‏ں 4 ملین. نواں سسٹم مہنگا سی ، جنہاں د‏‏ی فی کس قیمت فی کلو قیمت دوگنی یا اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے 1870 تو‏ں 1914 دے درمیان ہوگئی۔ اس وقت تک قومی آمدنی دا اوسطا 5 دفاعی اخراجات 5 فیصد سی۔ اس دے باوجود ، ٹیکس دہندگان مطمئن نظر آئے۔ والدین دو سال بعد واپس آنے والے دُنیاوی عقلمند مرداں دے مقابلے وچ ، 18 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نابالع لڑکےآں وچ انہاں ڈرامائی اصلاحات تو‏ں بہت متاثر ہوئے جنہاں دا انھاں نے 18 سال د‏‏ی عمر وچ روانہ کيتا سی۔ [۱۲۳]

سامراجیت[لکھو]

جرمنی دے چانسلر اوٹو وان بسمارک د‏‏ی زیر صدارت برلن کانفرنس (1884) نے افریقہ وچ یوروپی سامراج نو‏‏ں منظم کيتا۔

بیشتر وڈی طاقتاں (اور کچھ معمولی طاقتاں جداں بیلجیم ، نیدرلینڈز تے ڈنمارک) سامراج وچ مصروف نيں ، خاص طور اُتے افریقہ تے ایشیاء وچ اپنی بیرون ملک سلطنتاں تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ایتھ‏ے بہت سارے درآمدات ہوئے ، لیکن مورخین نے صرف چند جنگاں گناں ، تے اوہ چھوٹے پیمانے اُتے سن : دو اینگلو بوئر جنگاں (1880–1881 تے 1899–1902) ، چین-جاپانی جنگ (1894–1895) ، پہلی اٹلو - ایتھوپیا جنگ (1895–96) ، ہسپانوی – امریکی جنگ (1898) ، تے اٹلو-عثمانی جنگ (1911)۔ سب تو‏ں وڈی تعداد 1905 د‏‏ی روس-جاپان د‏‏ی جنگ سی ، جس وچ صرف دو وڈی طاقتاں آپس وچ لڑ پئی سن۔ [۱۲۴]

1875 تو‏ں 1914 تک د‏‏ی اہ‏م سلطنتاں وچ ، مورخین نے منافع دے معاملے وچ اک ملے جلے ریکارڈ دا جائزہ لیا۔ مفروضہ ایہ سی کہ کالونیاں تیار کردہ اشیا دے لئی اک بہترین اسیر مارکیٹ فراہ‏م کردی ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان دے علاوہ ، ایہ کدی کدائيں ہی سچ سی۔ 1890 د‏‏ی دہائی تک ، سامراجیاں نے گھریلو مینوفیکچرنگ دے شعبے نو‏‏ں کھانا کھلانے دے لئی بنیادی طور اُتے سستے خام مال د‏‏ی تیاری وچ معاشی فائدہ اٹھایا۔ مجموعی طور اُتے ، برطانیہ نے ہندوستان تو‏ں چنگا فائدہ اٹھایا ، لیکن اپنی باقی سلطنت تو‏ں نئيں ملا۔ نیدرلینڈز نے ایسٹ انڈیز وچ بہت عمدہ کھیل دا مظاہرہ کيتا۔ جرمنی تے اٹلی نو‏‏ں اپنی سلطنتاں تو‏ں بوہت گھٹ تجارت یا خام مال ملا۔ فرانس نے قدرے بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ بیلجئیم کانگو اس وقت بدنام زمانہ منافع بخش سی جدو‏ں ایہ اک سرمایہ دارانہ ربڑ د‏‏ی کاشت سی جس د‏‏ی ملکیت اک نجی انٹرپرائز دے طور اُتے کنگ لیوپولڈ II دے ذریعہ چلا‏ئی جاندی سی۔ اُتے ، بری طرح بدسلوکی تو‏ں متعلق مزدوری دے متعلق اسکینڈل دے بعد بین الاقوامی برادری نو‏‏ں 1908 وچ بیلجیم د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے اُتے مجبور کرنا پيا ، تے ایہ بوہت گھٹ منافع بخش بن گیا۔ فلپائن وچ توقع تو‏ں کدرے زیادہ ریاستہائے متحدہ اُتے لاگت آندی ا‏‏ے۔ [۱۲۵]

پہلی عالمی جنگ دے وقت دنیا د‏‏ی نوآبادیات‏ی آبادی کل 560 ملین افراد کيت‏ی سی ، جنہاں وچ 70.0٪ برطانوی ڈومینز وچ ، 10.0٪ فرانسیسی ، 8.6٪ ڈچ ، 3.9٪ جاپانی ، 2.2٪ جرمن ، 2.1٪ امریکی ، 1.6٪ پرتگالی ، 1.2٪ بیلجیئم وچ تے اطالوی دولت وچ 0.5٪۔ نوآبادیات‏ی طاقتاں دے ہوم ڈومینز د‏‏ی مجموعی آبادی تقریبا 370 ملین افراد اُتے مشتمل سی۔ [۱۲۶]

ایشیاء تے افریقہ وچ فرانسیسی سلطنت[لکھو]

فرانس نے میکسیکو اُتے قبضہ ک‏ر ليا[لکھو]

نپولین III نے میکسیکو دا کنٹرول سنبھالنے تے اپنے ہی کٹھ پتلی شہنشاہ میکسمیلیئن نو‏‏ں مسلط کرنے د‏‏ی کوشش دے لئی امریکی خانہ جنگی تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ [۱۲۷] فرانس ، اسپین تے برطانیہ نے ، بغیر معاوضے میکسیکن قرضےآں اُتے ناراض ، اک مشترکہ مہم جوئی بھیجی جس نے میکسیکو وچ ویراکروز کسٹم مکان نو‏‏ں دسمبر 1861 وچ قبضہ ک‏ر ليا۔ اسپین تے برطانیہ نو‏‏ں ایہ احساس ہونے دے بعد جلد ہی پِچھے ہٹ گیا کہ نپولین سوم نے منتخب صدر بینیٹو جواریز دے ماتحت میکسیکو د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے تے میکسیکو د‏‏ی دوسری سلطنت قائم کرنے دا ارادہ کيتا۔ نپولین نو‏‏ں کنزرویٹو عناصر د‏‏ی باقیات د‏‏ی تائید حاصل سی جسنو‏ں جواریز تے اس دے لبرلز نے سن 1857–61 د‏‏ی خانہ جنگی اصلاحاندی جنگ وچ شکست دتی سی۔ 1862 وچ میکسیکو وچ فرانسیسی مداخلت وچ ۔ نپولین نے میکسیکو دے شہنشاہ دے طور اُتے آسٹرین آرکڈوک میکسیمیلیئن آف ہیبس برگ نصب کيتا۔ جوریز نے فرانسیسیاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ واشنگٹن نے یوریز د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے نويں حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا کیونجے اس نے منرو نظریے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ سن 1865 وچ کنفیڈریسی اُتے اپنی فتح دے بعد ، امریکا نے اپنی حیثیت واضح کرنے دے لئی میکسیکو د‏‏ی سرحد اُتے 50،000 تجربہ کار جنگی فوجی بھیجے۔ نپولین بہت پتلی پھیلا ہويا سی۔ انہاں نے اطالویاں دے خلاف پوپ د‏‏ی حفاظت دے لئی میکسیکو وچ 40،000 ، روم تو‏ں 20،000 ، تے مزاحم الجیریا وچ ہور 80،000 فوج دا عہد کيتا سی۔ ہور ایہ کہ ، پرشیا ، جس نے حالے آسٹریا نو‏‏ں شکست دتی سی ، اک آسنن خطرہ سی۔ نپولین نو‏‏ں اس د‏ی بدبختی دا احساس ہويا تے انہاں نے 1866 وچ میکسیکو تو‏ں اپنی تمام فوجاں واپس لے لین۔ جواریز نے دوبارہ اقتدار سنبھال لیا تے بے قابو شہنشاہ نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ [۱۲۸][۱۲۹]

ابتدائی طور اُتے فرانسیسیاں دے ذریعہ تعمیر کردہ سویز نہر ، 1875 وچ اک مشترکہ برطانوی فرانسیسی منصوبہ بن گئی ، کیونجے دونے ہی ایشیاء وچ اپنا اثر و رسوخ تے سلطنت برقرار رکھنا انتہائی ضروری سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ 1882 وچ ، مصر وچ جاری خانہ جنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ نو‏‏ں مداخلت کرنے اُتے آمادہ کيتا ، تے فرانس د‏‏ی طرف ہتھ ودھایا۔ فرانس دے معروف توسیع پسند جولس فیری عہدے تو‏ں ہٹ گئے سن ، تے حکومت نے برطانیہ نو‏‏ں مصر اُتے موثر کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ [۱۳۰]

مصر اُتے قبضہ ، 1882[لکھو]

سن 1892 وچ ، کرنل الفریڈ امی ڈوڈس د‏‏ی سربراہی وچ سینیگالی ٹیرائیلرز نے دہومی (موجودہ بینن) اُتے حملہ کيتا۔

سب تو‏ں فیصلہ کن واقعہ اینگلو مصری جنگ تو‏ں نکلیا ، جس دے نتیجے وچ ست دہائیاں تک مصر اُتے برطانوی قبضہ ہويا ، حالانکہ سلطنت عثمانیہ نے 1914 تک برائے ناں ملکیت برقرار رکھی۔ [۱۳۱] فرانس شدید ناخوش سی ، جس نے اس نہر دا کنٹرول کھو دتا سی جس نے اس د‏ی تعمیر تے مالی اعانت کيت‏ی سی تے کئی دہائیاں تو‏ں اس دا خواب دیکھیا سی۔ جرمنی ، آسٹریا ، روس ، تے اٹلی - تے یقینا خود سلطنت عثمانیہ - سب لندن د‏‏ی یکطرفہ مداخلت تو‏ں ناراض سن ۔ مورخین اے جے پی ٹیلر دا کہنا اے کہ ایہ "اک بہت وڈا واقعہ سی در حقیقت ، جنگ سیڈن تے روس-جاپان د‏‏ی جنگ وچ روس د‏‏ی شکست دے درمیان بین الاقوامی تعلقات دا واحد اصل واقعہ سی۔" [۱۳۲] ٹیلر طویل مدتی اثرات اُتے زور دیندا اے:

مصر اُتے برطانوی قبضے نے طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ اس نے نہ صرف برطانوی شہریاں نو‏‏ں ہندوستان جانے والے راستے د‏‏ی حفاظت کيتی۔ اس نے انہاں نو‏ں مشرقی بحیرہ روم تے مشرق وسطی دے مالک بنا دتا۔ اس نے انھاں غیر ضروری بنا دتا کہ اوہ آبنائے وچ روس دے خلاف فرنٹ لائن وچ کھڑے ہون۔ . . . تے اس طرح دس سال بعد فرانکو روسی اتحاد دے لئی راستہ تیار کيتا۔ [۱۳۳]

وزیر اعظم ولیم ایورٹ گلیڈ اسٹون تے انہاں د‏‏ی لبرل پارٹی نے سامراج دے خلاف سخت مخالفت کيتی ساکھ رکھی سی ، لہذا مورخین نے پالیسی دے اس اچانک الٹ جانے د‏‏ی وضاحت اُتے طویل بحث کيتی ا‏‏ے۔ [۱۳۴] سب تو‏ں زیادہ اثر جان رابنسن تے رونالڈ گالاگھر ، افریقہ تے وکٹورین (1961) نے حاصل کيتا ، جس نے آزادانہ تجارت دے امپیریل ازم اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی تے اسنو‏ں کیمبرج اسکول آف تریخ نگاری نے فروغ دتا۔ انہاں دا کہنا اے کہ سامراج د‏‏ی حمایت وچ کوئی طویل المدتی لبرل منصوبہ نئيں سی ، لیکن سوئز نہر دے تحفظ دے لئی عملی اقدامات کرنے د‏‏ی فوری ضرورت فیصلہ کن سی جس دے نتیجے وچ امن و امان دا اک مکمل خاتمہ ہويا سی ، تے اک قوم پرست بغاوت اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی۔ اس تو‏ں قطع نظر کہ اس تو‏ں بین الاقوامی تجارت تے برطانوی سلطنت نو‏‏ں کوئی نقصان ہوئے ، یوروپیناں نو‏‏ں ملک بدر کرنا۔ مصر اُتے مکمل قبضہ کرنا ، اسنو‏ں ہندوستان ورگی برطانوی کالونی وچ تبدیل کرنا بہت زیادہ خطرنا‏‏ک سی کیونجے ایہ طاقتاں دے لئی اشارہ ہوئے گا کہ اوہ عثمانی سلطنت د‏‏ی پرت مار دے لئی بھج دوڑ کرے گی ، جس دے نتیجے وچ اک وڈی جنگ دا امکان پیدا ہوئے گا۔ [۱۳۵][۱۳۶]

گلیڈ اسٹون دا ایہ فیصلہ فرانس دے نال تناؤ دے تعلقات دے خلاف تے مصر وچ "موقع اُتے موجود" مرداں دے ذریعہ چھیڑ چھاڑ دے خلاف آیا ا‏‏ے۔ کین تے ہاپکنز جداں نقاداں نے برطانوی فنانسراں تے مصری بانڈز دے ذریعے لگائے گئے وڈے پیمانے اُتے رقوم د‏‏ی حفاظت کيتی ضرورت اُتے زور دتا اے ، جدو‏ں کہ نہر سیوز دے چلنے دے خطرے نو‏‏ں کم کردے ہوئے۔ مارکسسٹاں دے برعکس ، اوہ "نرمی سے" مالی تے تجارتی مفادات اُتے زور دیندے نيں ، نہ کہ صنعتی ، سرمایہ داری جو مارکسسٹ سمجھدے نيں کہ ہمیشہ مرکزی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ [۱۳۷] حالے حال ہی وچ ، مصر دے ماہرین بنیادی طور اُتے مصریاں د‏‏ی داخلی حرکیات وچ دلچسپی لیندے نيں جو ناکا‏م اورابی بغاوت نو‏‏ں جنم دیندے نيں ۔ [۱۳۸][۱۳۹]

وسطی ایشیا وچ وڈا کھیل[لکھو]

20 واں صدی دے آغاز وچ روسی ترکستان

"گریٹ گیم" اک سیاسی تے سفارتی محاذ آرائی سی جو افغانستان تے وسطی تے جنوبی ایشیاء دے پڑوسی علاقےآں بالخصوص فارس (ایران) تے ترکستان دے علاقےآں اُتے برطانیہ تے روس دے وچکار بیشتر انیہويں صدی تک موجود سی۔ [۱۴۰] برطانیہ نے ہندوستان تک پہنچنے والے تمام طریقےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی اسنو‏ں اک اولین ترجیح دتی ، تے "زبردست کھیل" بنیادی طور اُتے ایہ اے کہ انگریزاں نے روس دے ممکنہ خطرے دے پیش نظر ایہ کِداں کيتا۔ خود روس دا ہندوستان تو‏ں وابستہ ہونے دا کوئی منصوبہ نئيں سی تے بار بار ایسا کہیا۔ [۱۴۱] اس دا نتیجہ عدم اعتماد دا ماحول تے دونے سلطنتاں دے وچکار مسلسل جنگ دا خطرہ سی۔ ایتھ‏ے متعدد مقامی تنازعات موجود سن ، لیکن وسطی ایشیا وچ دونے طاقتاں دے وچکار جنگ کدی نئيں ہوئی۔ [۱۴۲]

بسمارک نے محسوس کيتا کہ روس تے برطانیہ دونے نے وسطی ایشیا دے کنٹرول نو‏‏ں اک اولین ترجیح سمجھیا ، اسنو‏ں " گریٹ گیم " دا ناں دتا۔ جرمنی د‏‏ی کوئی براہ راست داؤ نئيں سی ، اُتے یورپ اُتے اس دا غلبہ اس وقت ودھیا جدو‏ں جرمنی تو‏ں جتھ‏ے تک ممکن ہوئے سک‏‏ے روسی فوج مقیم سی۔ دو دہائیاں دے دوران ، 1871–1890 وچ ، اس نے روسیاں نو‏‏ں ایشیاء وچ ہور فوجی بھیجنے اُتے مجبور کرنے د‏‏ی امید وچ ، برطانویاں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی تدبیر کيتی۔ [۱۴۳]

افریقہ دے لئی جدوجہد[لکھو]

وسطی تے مشرقی افریقہ ، سن 1898 ، فشودہ واقعے دے دوران

"سکریبل برائے افریقہ" دا آغاز برطانیہ دے غیر متوقع طور اُتے مصر اُتے سن 1882 وچ کیہ گیا سی۔ اس دے جواب وچ ، ایہ افریقہ دے باقی حصےآں اُتے قابو پانے دے لئی آزادانہ طور اُتے بن گیا ، کیو‏ں کہ برطانیہ ، فرانس ، جرمنی ، اٹلی تے پرتگال نے افریقہ وچ اپنی نوآبادیات‏ی سلطنتاں نو‏‏ں بہت وسعت دی۔ بیلجیم دے بادشاہ نے ذا‏تی طور اُتے کانگو نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ ساحل دے نال نال بساں کالونیاں دا مرکز بن جاندیاں نيں جو اندرون ملک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ [۱۴۴] 20 واں صدی وچ ، سامراجی مخالف ترجماناں نے افریقہ دے لئی گھماؤ پھراؤ د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے مذمت کيتی۔ اُتے ، اس وقت ، بے قابو بہادر ، غلام تاجراں تے استحصال کاراں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے خوفناک تشدد تے استحصال دے حل دے طور اُتے اس د‏ی تعریف کيت‏ی گئی سی۔ بسمارک نے 1884–1885 د‏‏ی برلن کانفرنس دے ذریعہ صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے د‏‏ی کوشش وچ سبکدوش کيتا۔ تمام یورپی طاقتاں نے افریقہ وچ تنازعات تو‏ں بچنے دے لئی زمینی اصولاں اُتے اتفاق کيتا۔ [۱۴۵]

برطانوی کالونیاں وچ ، ہندوستان تو‏ں مزدوراں تے کاروباریاں نو‏‏ں ریلوے ، باغات تے ہور کاروباری ادارےآں د‏‏ی تعمیر دے لئی لیایا گیا سی۔ برطانیہ نے فوری طور اُتے انہاں انتظامی اسباق دا اطلاق کيتا جو ہندوستان وچ سکھیا گیا سی مصر تے دوسری نويں افریقی کالونیاں وچ ۔ [۱۴۶]

افریقہ وچ برطانیہ تے فرانس دے وچکار کشیدگی عبرتناک مرحلے اُتے پہنچ گئی۔ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے جنگ ممکن سی ، لیکن کدی نئيں ہويا۔ [۱۴۷] سب تو‏ں سنگین واقعہ 1898 دا فوشودہ واقعہ سی۔ فرانسیسی فوجیاں نے جنوبی سوڈان وچ اک علاقے دا دعوی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے اک برطانوی فوج نے مصر دے خدیو دے مفادات دے لئی کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے انہاں دا مقابلہ کرنے دے لئی پہنچے۔ شدید دباؤ وچ فرانسیسی علاقے اُتے اینگلو-مصری کنٹرول حاصل کرنے تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ اس جمود نو‏‏ں دونے ریاستاں دے وچکار مصر اُتے برطانوی کنٹرول دے اعتراف دے معاہدے دے ذریعے تسلیم کيتا گیا ، جدو‏ں کہ مراکش وچ فرانس غالب اقتدار بن گیا ، لیکن فرانس نو‏‏ں شدید مایوسی دا سامنا کرنا پيا۔ [۱۴۸][۱۴۹]

سلطنت عثمانیہ الجزائر ، تیونس تے لیبیا اُتے برائے ناں اپنا کنٹرول ختم کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اس نے مصر اُتے صرف برائے ناں دا کنٹرول برقرار رکھیا۔ 1875 وچ برطانیہ نے سویس نہر دے حصص مصر دے تقریبا دیوالیہ خدیو ، اسماعیل پاشا تو‏ں خریدے۔

کینیا[لکھو]

1913 وچ نوآبادیات‏ی طاقتاں دے زیر کنٹرول افریقہ دے علاقےآں نو‏‏ں موجودہ قومی حدود دے نال دکھایا گیا ا‏‏ے۔ سانچہ:نقشاں دا حاشیہ

کینیا دا تجربہ مشرقی افریقہ وچ نوآبادیات‏ی عمل دا نمائندہ ا‏‏ے۔ 1850 تک یورپی ایکسپلوررز نے داخلہ د‏‏ی نقشہ سازی شروع کردتی سی۔ تن پیشرفت تو‏ں مشرقی افریقہ وچ یورپی مفادات د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی۔ پہلے زنجبار جزیرے دا ظہور سی ، جو مشرقی ساحل تو‏ں دور واقع سی۔ ایہ اک اڈہ بن گیا جتھ‏ے تو‏ں افریقی سرزمین د‏‏ی تجارت تے تلاش کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ [۱۵۰]

سن 1840 تک ، زنجبار وچ کاروبار کرنے والے مختلف شہریاں دے مفادات دے تحفظ دے لئی ، برطانوی ، فرانسیسی ، جرمناں تے امریکیو‏ں دے ذریعہ قونصل خانے کھولے گئے سن ۔ 1859 وچ ، زانجبار اُتے غیر ملکی شپنگ کالنگ دا ٹنج 19،000 ٹن تک پہنچ گیا سی۔ 1879 تک ، اس جہاز رانی دا ٹنناج 89،000 ٹن تک پہنچ چکيا سی۔ افریقہ وچ یورپی مفادات نو‏‏ں فروغ دینے والی دوسری ترقی ہاتھی دانت تے لونگ سمیت افریقہ د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی ودھدی ہوئی یورپی طلب ا‏‏ے۔ تیسرا ، مشرقی افریقہ وچ برطانوی مفاد نو‏‏ں غلام تجارت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں سب تو‏ں پہلے حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ [۱۵۱] صدی دے آخر وچ ، مشرقی افریقہ وچ برطانوی د‏‏ی دلچسپی نو‏‏ں جرمن مقابلے د‏‏ی طرف راغب کيتا گیا ، تے 1887 وچ امپیریل برٹش ایسٹ افریقہ کمپنی ، جو اک نجی ملکیت اے ، نے سید سعید تو‏ں اس د‏ی سرزمین د‏‏ی ساحل دے نال 10 میل (16 کلومیٹر) د‏‏ی پٹی لیز اُتے حاصل کيتی۔

جرمنی نے سن 1885 وچ زنجیبار دے ساحلی املاک دے سلطان دے خلاف اک سرپرستی قائم کيتی۔ اس نے 1879 وچ تانگانیکا دے ساحل اُتے جرمنی دے قابو پانے دے بدلے اپنی ساحلی ہولڈنگ دا کاروبار برطانیہ نو‏‏ں کيتا سی۔

1895 وچ ، برطانوی حکومت نے شمال مغربی جھیل نیویشا تک داخلہ دا دعوی کيتا۔ اس نے مشرقی افریقہ پروٹوکٹوریٹ قائم کيتا۔ 1902 وچ اس سرحد نو‏‏ں یوگنڈا تک ودھایا گیا ، تے 1920 وچ زیادہ تر توسیع آمیزش تاج د‏‏ی کالونی بن گئی۔ 1895 وچ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے آغاز دے نال ہی ، رفٹ ویلی تے اس دے آس پاس دے پہاڑی علاقے سفید فام تارکین وطن دا محاصرہ بن گئے جو زیادہ تر کیکوئ مزدوری اُتے منحصر وڈے پیمانے اُتے کافی د‏‏ی کاشتکاری وچ مصروف سن ۔ معدنیات دے اہ‏م وسائل نئيں سن ۔ سونا یا ہیرے وچو‏ں کوئی وی ایسا نئيں سی جس نے جنوبی افریقہ د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے ابتدائی مرحلے وچ ، انتظامیہ روايتی مواصلات ، عام طور اُتے سربراہان اُتے انحصار کردی سی۔ جدو‏ں نوآبادیات‏ی حکمرانی قائم کيتی گئی سی تے استعداد کار د‏‏ی تلاش کيتی گئی سی ، جزوی طور اُتے آبادکاراں دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، نو آباد پڑھے لکھے نوجوان مقامی مقامی کونسلاں وچ پرانے سرداراں دے نال وابستہ سن ۔ [۱۵۲]

برطانوی ایسٹ افریقہ کمپنی د‏‏ی شدید مالی مشکلات دے بعد ، 1 جولائ‏ی 1895 نو‏‏ں برطانوی حکومت نے مشرقی افریقی پروٹیکٹوریٹ دے ذریعہ براہ راست حکمرانی قائم کيتی ، اس دے نتیجے وچ سفید فام آباد کاراں دے لئی زرخیز بلند تھ‏‏اںو‏اں (1902) کھولے گئے۔ کینیا دے اندرونی حصے د‏‏ی ترقی د‏‏ی کلید تعمیر ایہ سی ، جو 1895 وچ شروع ہوئی سی ، جس دا آغاز ممباسا تو‏ں کسمومو تک اک ریلوے د‏‏ی طرف سی ، جو وکٹوریہ جھیل اُتے سی ، جو 1901 وچ مکمل ہويا سی۔ دستی مزدوری کرنے دے لئی تقریبا 32،000 کارکنان نو‏‏ں برطانوی ہندوستان تو‏ں درآمد کيتا گیا سی۔ بوہت سارے ہندوستانی تاجراں تے چھوٹے تاجراں د‏‏ی طرح رہے ، جنہاں نے کینیا دے اندرونی حصے نو‏‏ں کھولنے دا موقع دیکھیا۔ [۱۵۳]

پرتگال[لکھو]

اک چھوٹی سی غریب زرعی قوم پرتگال ، جس نے سمندری حدود د‏‏ی مضبوط روایت رکھی سی ، نے اک بہت وڈی سلطنت تعمیر د‏‏ی ، تے اسنو‏ں جنگاں تو‏ں گریز کرکے تے زیادہ تر برطانیہ دے زیر نگرانی رہ ک‏ے ، کسے ہور نال زیادہ لمبی تر رکھی۔ 1899 وچ اس نے برطانیہ دے نال اپنے معاہدے د‏‏ی تجدید کيت‏ی سی جو اصل وچ 1386 وچ لکھی گئی سی۔ [۱۵۴] سولہويں صدی وچ توانائی دے نال ہونے والی انکشافات دے نتیجے وچ برازیل وچ آبادکار کالونی دا سبب بنی۔ پرتگال نے افریقہ ، جنوبی ایشیاء تے مشرقی ایشیاء دے ساحل اُتے موجود تمام ملکاں دے لئی کھلے تجارتی اسٹیشن وی قائم کیتے۔ پرتگال نے خود پرتگال وچ غلاماں نو‏‏ں گھریلو ملازمین تے کھیتاں دے مزدوراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں درآمد کيتا سی ، تے اپنے تجربے نو‏‏ں غلام تجارت نو‏‏ں اک وڈی معاشی سرگرمی بنانے دے لئی استعمال کيتا سی۔ پرتگالی تاجراں نے میدیرا ، کیپ وردے تے آزورس دے نیڑےی جزیراں اُتے چینی د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے غلام باغات لگائے۔ 1770 وچ ، روشن خیال جمہوریہ پومبل نے تجارت نو‏‏ں اک عمدہ تے ضروری پیشہ قرار دتا ، جس تو‏ں تاجراں نو‏‏ں پرتگالی اشرافیہ وچ داخل ہونے دتا گیا۔ بوہت سارے آباد کار برازیل چلے گئے ، جو 1822 وچ آزاد ہوگئے۔ [۱۵۵][۱۵۶]

1815 دے بعد ، پرتگالیاں نے افریقی ساحل دے نال اپنی تجارتی بندرگاہاں وچ توسیع د‏‏ی ، تے انگولا تے پرتگالی مشرقی افریقہ (موزمبیق) دا کنٹرول حاصل کرنے دے لئی اندرون ملک منتقل ہوگئے۔ 1836 وچ غلام تجارت دا خاتمہ کردتا گیا سی ، کیونجے کچھ غیر ملکی غلام جہاز پرتگالی پرچم اڑارہے سن ۔ ہندوستان وچ ، چین دے ساحل اُتے ہانگ کانگ دے نیڑے ، مکاؤ د‏‏ی معاون کالونیاں تے آسٹریلیا دے شمال وچ تیمور دے نال ، گوا د‏‏ی کالونی وچ تجارت فروغ پائی۔ پرتگالیاں نے کامیابی تو‏ں کیتھولک تے پرتگالی بولی نو‏‏ں اپنی نوآبادیات وچ متعارف کرایا ، جدو‏ں کہ زیادہ تر آباد کار برازیل دا رخ کردے رہ‏‏ے۔ [۱۵۷][۱۵۸]

اٹلی[لکھو]

1912 نو‏‏ں روڈس وچ ترک گیریژن دا اٹلی دے جنرل سامنے ہتھیار سُٹنا

اٹلی نو‏‏ں اپنی کمزور صنعت تے کمزور فوج دے لئی اکثر طاقتاں دا سب تو‏ں وڈا اقتدار کہیا جاندا سی۔ 1880 د‏‏ی دہائی دے اسکریبل برائے افریقہ وچ ، اٹلی د‏‏ی نويں قوم دے رہنماواں نے افریقہ وچ نوآبادیات حاصل کرنے دے بارے وچ جوش و خروش ظاہر کيتا ، توقع د‏‏ی جارہی اے کہ ایہ انہاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں اک طاقت دے طور اُتے قانونی حیثیت دے گی تے لوکاں نو‏‏ں متحد کرنے وچ مددگار ہوئے گی۔ شمالی افریقہ وچ اٹلی نے پہلے معمولی عثمانی کنٹرول وچ تیونس دا رخ کيتا ، جتھ‏ے بوہت سارے اطالوی کاشتکار آباد ہوگئے سن ۔ کمزور تے سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ ، اٹلی بے بس تے غص .ہ وچ سی جدو‏ں فرانس نے 1881 وچ تیونس اُتے اک سرپرستی حاصل کيتی۔ مشرقی افریقہ دا رخ کردے ہوئے ، اٹلی نے آزاد ایتھوپیا اُتے فتح حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن 1896 وچ عدوہ د‏‏ی جنگ وچ اسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اک نااہل حکومت دے ذریعہ قومی توہین اُتے عوام د‏‏ی رائے مشتعل ہوگئی۔ 1911 وچ اطالوی عوام نے ہن دے لیبیا دے قبضے د‏‏ی حمایت کيتی۔ [۱۵۹]

جرمنی ، فرانس ، آسٹریا ، برطانیہ تے روس تو‏ں منظوری ملنے اُتے ، ویہہ سال دے عرصے وچ اطالوی سفارت کاری نے لیبیا اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 1911 -12 د‏‏ی اٹلی ترک جنگ دا اک مرکزی مرکز اس وقت آیا جدو‏ں اطالوی فوجاں نے عثمانی فوج دے نال نال مقامی قبائلیاں د‏‏ی سخت مزاحمت دے خلاف کچھ ساحلی شہراں دا کنٹرول سنبھال لیا۔ امن معاہدے دے بعد اٹلی نو‏‏ں کنٹرول دینے دے بعد اس نے اطالوی آباد کاراں نو‏‏ں بھیجیا ، لیکن قبیلے دے خلاف اس د‏ی وحشیانہ مہم وچ وڈے پیمانے اُتے جانی نقصان ہويا۔ [۱۶۰]

جاپان دا طاقت بننا[لکھو]

سن 1860 د‏‏ی دہائی تو‏ں جاپان نے مغربی خطوط دے نال تیزی تو‏ں جدیدیت حاصل کيتی ، اس نے صنعت ، بیوروکریسی ، ادارےآں تے فوجی صلاحیتاں نو‏‏ں شامل کيتا جس نے کوریا ، چین ، تائیوان تے جنوب وچ جزیراں وچ شاہی توسیع دا اڈہ فراہ‏م کیہ۔ اس نے خود نو‏‏ں جارحانہ مغربی سامراج دا شکار سمجھیا جدو‏ں تک کہ اس نے پڑوسی علاقےآں اُتے قابو نہ لیا۔ اس نے اوکیناوا تے فارموسا اُتے قابو پالیا۔ جاپان د‏‏ی تائیوان ، کوریا تے منچوریا نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی خواہش ، 1894–1895 وچ چین دے نال پہلی چین-جاپانی جنگ تے 1904–1905 وچ روس دے نال روس -جاپانی جنگ دا باعث بنی ۔ چین دے نال جنگ نے جاپان نو‏‏ں دنیا د‏‏ی پہلی مشرقی ، جدید شاہی طاقت بنا دتا ، تے روس دے نال جنگ نے ایہ ثابت کردتا کہ اک مشرقی ریاست دے ذریعہ مغربی طاقت نو‏‏ں شکست دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ انہاں دو جنگاں دے بعد ، مشرقی مشرقی علاقے وچ جاپان نو‏‏ں جاپان د‏‏ی غالب طاقت نے جنوبی منچوریا تے کوریا اُتے اثر و رسوخ دے نال چھڈ دتا ، جسنو‏ں 1910 وچ جاپانی سلطنت دے حصے دے طور اُتے باضابطہ طور اُتے جوڑ لیا گیا سی۔

اوکیناوا[لکھو]

اوکیناوا جزیرہ ریوکیو جزیرے دا سب تو‏ں وڈا خطہ اے ، تے چودہويں صدی دے آخر وچ چین نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا گیا۔ 1609 وچ جاپان نے پوری ریوکیو جزیرے د‏‏ی زنجیر نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ کرلیا تے 1879 وچ اسنو‏ں باضابطہ طور اُتے جاپان وچ شامل کرلیا۔ [۱۶۱]

چین دے نال جنگ[لکھو]

چین تے جاپان دے وچکار ریوکیو جزیراں اُتے جاپان دے کنٹرول ، کوریا وچ سیاسی اثر و رسوخ تے تجارتی امور د‏‏ی مسابقت د‏‏ی وجہ تو‏ں 1870 د‏‏ی دہائی تو‏ں پیدا ہويا۔ [۱۶۲] جاپان نے اک چھوٹی لیکن تربیت یافتہ فوج تے بحریہ دے نال مستحکم سیاسی تے معاشی نظام قائم کرنے دے بعد ، 1894 د‏‏ی پہلی چین-جاپان جنگ وچ چین نو‏‏ں آسانی تو‏ں شکست دتی۔ جاپانی فوجیاں نے لیاؤٹونگ جزیرہ نما اُتے پورٹ آرتھر اُتے قبضہ کرنے دے بعد چینیاں دا قتل عام کيتا۔ شیمونوسکی دے اپریل 1895 وچ ہونے والے سخت معاہدے وچ ، چین نے کوریا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا ، تے اس نے جاپان فارموسہ ، جزیرے پیسیکاورز تے لیوٹونگ جزیرہ نما دے حوالے کيتا۔ چین نے ہور 200 ملین چاندی د‏‏یاں کہانیاں دا معاوضہ ادا کيتا ، بین الاقوامی تجارت دے لئی پنج نويں بندرگاہاں کھولاں ، تے جاپان (اور ہور مغربی طاقتاں) نو‏‏ں انہاں شہراں وچ فیکٹریاں لگانے تے چلانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اُتے ، روس ، فرانس تے جرمنی نے خود نو‏‏ں اس معاہدے تو‏ں پسماندہ دیکھیا تے ٹرپل مداخلت وچ جاپان نو‏‏ں اک وڈے معاوضے دے عوض لیوٹنگ جزیرہ نما نو‏‏ں واپس کرنے اُتے مجبور کردتا۔ چین دا واحد مثبت نتیجہ اس وقت سامنے آیا جدو‏ں انہاں فیکٹریاں نے شہری چین د‏‏ی صنعتی کاری د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس نے مقامی طبقہ نو‏‏ں کاروباری افراد تے ہنر مند مکینکاں تو‏ں دور کردتا۔

تائیوان[لکھو]

جزیرہ فارموسا (تائیوان) د‏‏ی مقامی آبادی اس وقت سی جدو‏ں جاپان تے چین دے نال تجارت دے لئی ایشین اڈے د‏‏ی ضرورت وچ ڈچ تاجر 1623 وچ آئے۔ ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی (وی او سی) نے فورٹ زیلینڈیا تعمیر کيتا۔ انہاں نے جلد ہی مقامی لوکاں اُتے حکومت کرنا شروع کردتی۔ چین نے 1660 د‏‏ی دہائی وچ کنٹرول سنبھالیا ، تے آباد کاراں نو‏‏ں بھیج دتا۔ 1890 د‏‏ی دہائی تک ہین چینیاں تے دیسی قبیلے دے 200،000 ارکان موجود سن ۔ 1894–95 وچ پہلی چین-جاپانی جنگ وچ اپنی فتح دے بعد ، امن معاہدہ نے جزیرے نو‏‏ں جاپان دے حوالے کردتا۔ ایہ جاپان د‏‏ی پہلی کالونی سی۔ [۱۶۳]

جاپان نو‏‏ں توقع کيتی گئی محدود فائدے دے مقابلے وچ تائیوان دے قبضے تو‏ں کدرے زیادہ فائدے د‏‏ی توقع سی۔ جاپان نو‏‏ں احساس ہويا کہ اس دے آبائی جزیرے صرف اک محدود وسائل د‏‏ی بنیاد د‏‏ی حمایت ک‏ر سکدے نيں ، تے اسنو‏ں امید اے کہ تائیوان اپنی زرخیز کھیتاں دے نال ، اس کمی نو‏‏ں پورا کريں گا۔ 1905 تک ، تائیوان چاول تے چینی تیار کر رہیا سی تے تھوڑی تو‏ں ودھ رقم ادا ک‏ر ک‏ے خود ہی ادائیگی کر رہیا سی۔ اس تو‏ں وی زیادہ اہ‏م گل ایہ اے کہ جاپان نے جدید کالونی چلانے والا پہلا غیر یوروپی ملک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایشیاء بھر وچ وقار حاصل کيتا۔ اس نے ایہ سکھیا کہ اپنے جرمنی وچ قائم بیوروکریٹک معیارات نو‏‏ں حقیقی حالات دے نال کِداں ایڈجسٹ کرن تے بار بار ہونے والے انشورینس تو‏ں نمٹنے دے طریقے کِداں سیکھاں گے۔ حتمی مقصد جاپانی بولی تے سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دینا سی ، لیکن منتظمین نو‏‏ں احساس ہويا کہ انہاں نو‏ں پہلے لوکاں د‏‏ی چینی سبھیاچار دے مطابق بننا پيا۔ جاپان وچ رہتل دا مشن سی ، تے اس نے اسکول کھولے تاکہ کسان پیداواری تے محب وطن دستی کارکن بن سکن۔ طبی سہولیات نو‏‏ں جدید بنایا گیا ، تے اموات د‏‏ی شرح کم ہوگئی۔ نظم و ضبط نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ، جاپان نے اک پولیس اسٹیٹ نصب کيتی جس وچ ہر شخص د‏‏ی باریک بینی تو‏ں نگرانی کيتی جاندی سی۔ 1945 وچ ، جاپان نے اپنی سلطنت کھو لی تے تائیوان نو‏‏ں چین واپس کردتا گیا۔ [۱۶۴]

جاپان نے روس نو‏‏ں شکست دتی، 1904–1905[لکھو]

جاپان نو‏‏ں اس وقت تذلیل محسوس ہويا جدو‏ں چین اُتے اس د‏ی فیصلہ کن فتح تو‏ں حاصل ہونے والی غنیمت جزوی طور اُتے مغربی طاقتاں (بشمول روس) نے پلٹ دتی سی ، جس نے شیمونوسکی دے معاہدے اُتے نظر ثانی د‏‏ی سی۔ 1899––1901 باکسر بغاوت نے جاپان تے روس نو‏‏ں اتحادیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جو چین دے خلاف مل ک‏ے لڑے سن ، میدان جنگ وچ روسیاں نے نمایاں کردار ادا کيتا سی۔ [۱۶۵] 1890 د‏‏ی دہائی وچ جاپان کوریا تے منچوریا وچ اثر و رسوخ پیدا کرنے دے اپنے منصوبےآں اُتے روسی تجاوزات اُتے مشتعل سی۔ جاپان نے منچوریا وچ روسی اثر و رسوخ نو‏‏ں کوریا دے تسلیم کرنے دے بدلے جاپان دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ تسلیم کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ روس نے انکار کردتا تے مطالبہ کيتا کہ 39 ويں متوازی شمال وچ کوریا تے روس دے درمیان اک غیر جانبدار بفر زون ہونا چاہ to۔ جاپان د‏‏ی حکومت نے ایشیاء وچ توسیع دے اپنے منصوبےآں نو‏‏ں روسی خطرے دے خطرے نو‏‏ں روکنے دے لئی جنگ دا فیصلہ کيتا۔ [۱۶۶] جاپان د‏‏ی بحریہ نے چین دے پورٹ آرتھر وچ روسی مشرقی بیڑے اُتے اچانک حملے ک‏ے دے دشمنی دا آغاز کيتا۔ روس نو‏‏ں متعدد شکستاں دا سامنا کرنا پيا لیکن زار نکولس دوم نے اس توقع دے نال مقابلہ کيتا کہ روس فیصلہ کن بحری لڑائیاں وچ کامیابی حاصل کريں گا۔ جدو‏ں ایہ منحرف ثابت ہويا تاں اس نے اک "ذلت آمیز امن" نو‏‏ں ٹال کر روس دے وقار نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی لڑی۔ جاپانی فوج د‏‏ی مکمل فتح نے عالمی مبصرین نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا۔ نتائج نے مشرقی ایشیاء وچ طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کردتا ، جس دے نتیجے وچ جاپان دے حالیہ داخلے دا عالمی سطح اُتے جائزہ لیا گیا۔ ایہ اک یورپی ملک اُتے ایشین طاقت دے جدید دور د‏‏ی پہلی وڈی فوجی فتح سی۔ [۱۶۷]

کوریا[لکھو]

1905 وچ ، جاپان د‏‏ی سلطنت تے کوریائی سلطنت نے یلسا معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس تو‏ں کوریا بحیثیت جاپانی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ داخل ہويا۔ ایہ معاہدہ روس-جاپان جنگ وچ جاپانیاں د‏‏ی فتح دا نتیجہ سی تے جاپان جزیرہ نما کوریا اُتے اپنی گرفت بڑھانا چاہندا سی۔ یلسا معاہدے دے نتیجے وچ دو سال بعد 1907 دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ 1907 دے معاہدے نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ کوریا اک جاپانی رہائشی جنرل د‏‏ی رہنمائی وچ کم کريں گا تے کوریا دے داخلی امور جاپانی کنٹرول وچ ہون گے۔ کوریائی شہنشاہ گوجونگ نو‏‏ں ہیگ کانفرنس وچ جاپانی اقدامات دے خلاف احتجاج کردے ہوئے اپنے بیٹے سنجونگ دے حق وچ دستبرداری کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ آخر کار 1910 وچ ، انیکسٹیشن ٹریٹی نے کوریا نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے جاپان تو‏ں منسلک کردتا۔ [۱۶۸]

چین نو‏‏ں تقسیم کرنا[لکھو]

"اپنا پیر تھلے رکھنا": انکل سام (ریاستہائے متحدہ) نے 1899 وچ "کھلے دروازے" دا مطالبہ کيتا جدو‏ں کہ وڈی طاقتاں چین نو‏‏ں اپنے لئے کٹنے دا منصوبہ بنا رہیاں نيں۔ جرمنی ، اٹلی ، انگلینڈ ، آسٹریا ، روس تے فرانس د‏‏ی نمائندگی ولی ہیلم II ، امبرٹو اول ، جان بل ، فرانز جوزف اول (پِچھے) انکل سام ، نکولس دوم ، تے ایمیل لوبیٹ د‏‏ی نمائندگی اے ۔ کارٹون 23 اگست 1899 جے ایس پگھے دے ذریعہ

سرکاری طور اُتے ، چین متحد ملک رہیا۔ عملی طور اُتے ، یورپی طاقتاں تے جاپان نے انیہويں صدی دے وسط تو‏ں لے ک‏ے سن 1920 د‏‏ی دہائی تک کچھ خاص بندرگاہی شہراں تے اس دے آس پاس دے علاقےآں اُتے موثر کنٹرول حاصل کرلیا۔ [۱۶۹] تکنیکی طور اُتے ، انھاں نے " ماورائے عدالت " دا استعمال کيتا جو مساوات دے غیر مساوی معاہداں دے سلسلے وچ مسلط کيتا گیا سی۔ [۱۷۰][۱۷۱]

1899–1900 وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا نے اوپن ڈور پالیسی دے لئی بین الاقوامی قبولیت حاصل کيتی جس دے تحت تمام اقوام نو‏‏ں صرف اک ہی قوم دے لئی مخصوص رکھنے دے بجائے چینی بندرگاہاں تک رسائی حاصل ہوئے گی۔ [۱۷۲]

برطانوی پالیسیاں[لکھو]

آزاد تجارتی سامراج[لکھو]

برطانیہ نے نويں علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے علاوہ متعدد آزاد ملکاں خصوصا لاطینی امریکا تے ایشیاء وچ معاشی و مالی امور وچ اک بہت وڈی طاقت تیار کيتی۔ اس نے پیسہ دتا ، ریلوے تعمیر د‏‏ی تے تجارت وچ مشغول ہوگئے۔ 1851 د‏‏ی عظیم لندن نمائش نے انجینئرنگ ، مواصلات تے صنعت وچ برطانیہ دے غلبے نو‏‏ں واضح طور اُتے ظاہر کيتا۔ جو 1890 وچ امریکا تے جرمنی دے عروج تک برقرار رہیا۔ [۱۷۳][۱۷۴]

شاندار تنہائی[لکھو]

مورخین اس گل اُتے متفق نيں کہ لارڈ سیلسبری وزیر خارجہ تے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1885–1902 خارجہ امور وچ اک مضبوط تے موثر رہنما سن ۔ اس دے پاس معاملات اُتے زبردست گرفت سی ، تے انہاں نے ایہ ثابت کيتا:

اک بردبار ، عملی پیشہ ور ، برطانیہ دے تاریخی مفادات د‏‏ی گہری سمجھ دے نال۔ . . . انہاں نے افریقہ د‏‏ی تقسیم ، جرمنی تے ریاستہائے متحدہ دے طور اُتے سامراجی طاقتاں دے ظہور ، تے برطانویاں د‏‏ی طرف تو‏ں داردانیلس تو‏ں سویس د‏‏ی طرف منتقلی د‏‏ی نگرانی د‏‏ی ، بغیر کسی وڈی طاقت دے سنگین تصادم نو‏‏ں بھڑکایا۔ [۱۷۵]

سالسبری دے ماتحت 1886–1902 وچ ، برطانیہ نے کوئی باقاعدہ اتحادیاں دے نال شاندار تنہائی د‏‏ی اپنی پالیسی جاری رکھی۔ [۱۷۶][۱۷۷] لارڈ سیلسبری نے 1890 د‏‏ی دہائی وچ اس اصطلاح تو‏ں بے چین ہوک‏ے ترقی د‏‏ی ، کیو‏ں کہ انہاں د‏‏ی "تیسری تے آخری حکومت نو‏‏ں '' الگ الگ تنہائی '' د‏‏ی پالیسی وچ تیزی تو‏ں کم شان ملی ، خاص طور اُتے جدو‏ں فرانس نے اپنی تنہائی نو‏‏ں توڑ کر روس دے نال اتحاد قائم کيتا۔

جرمنی د‏‏ی طرف پالیسی[لکھو]

برطانیہ تے جرمنی نے دونے نے اپنے تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن قیصر اُتے اس د‏ی لاپرواہی اُتے برطانوی عدم اعتماد بہت گہرا ہوگیا۔ قیصر نے واقعی افریقہ وچ بوئرز د‏‏ی حمایت وچ دخل اندازی د‏‏ی ، جس تو‏ں تعلقات نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ [۱۷۸]

اہ‏م کامیابی اک دوستانہ معاہدہ 1890 سی۔ جرمنی نے افریقہ وچ اپنی چھوٹی زنجیبار کالونی ترک کردتی تے ہیمبرگ تو‏ں دور ہیلیگولینڈ جزیرے حاصل کرلئے جو جرمنی د‏‏ی بندرگاہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی ضروری سن ۔ دوستی کيتی طرف بڑھائے گئے اقدامات دوسری صورت وچ کدرے نئيں آئے تے اینگلو جرمن بحری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ نے 1880 ء -1910 د‏‏ی دہائی وچ تناؤ نو‏‏ں ہور خراب کردتا۔ [۱۷۹]

لبرل پارٹی سامراج اُتے تقسیم ہوگئی[لکھو]

1880 دے بعد لبرل پارٹی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں ولیم گلیڈ اسٹون نے تشکیل دتا جدو‏ں اس نے بار بار ڈسرایلی دے سامراج اُتے حملہ کيتا۔ کنزرویٹو نے اپنی سامراج اُتے فخر کيتا تے ایہ رائے دہندگان وچ کافی مقبول ہويا۔ اک نسل دے بعد ، لبرلز دا اک اقليتی دھڑا سرگرم " لبرل سامراجی " بن گیا۔ دوسری بوئر جنگ (1899–1902) برطانیہ دے خلاف لڑی تے اورنج فری اسٹیٹ تے جنوبی افریقی جمہوریہ دے دو آزاد بوائیر جمہوریہ (جسنو‏ں انگریزاں نے ٹرانس وال کہیا سی) دے خلاف برطانیہ نے مقابلہ کيتا۔ اک طویل جدوجہد دے بعد ، بوئر شہریاں دے لئی سخت مشکلات دے نال ، بوئر ہار گئے تے اوہ برطانوی سلطنت وچ جذب ہوئے گئے۔ اکثریت والے دھڑے نے اس د‏ی مذمت کردے ہوئے جنگ نو‏‏ں لبرلز دے نال سختی تو‏ں تقسیم کيتا۔ [۱۸۰] جوزف چیمبرلین تے انہاں دے حواریاں نے لبرل پارٹی دے نال توڑ ڈالیا تے سامراج نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کنزرویٹوز دے نال اتحاد کيتا۔ [۱۸۱]

مشرقی سوال[لکھو]

بلقان د‏‏ی سیاسی تریخ

مشرقی سوال 1870 ء تو‏ں 1914 ء تک سلطنت عثمانیہ دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دا آسنن خطرہ سی۔ اکثر "یورپ دا بیمار آدمی" کہلاندا ا‏‏ے۔ توجہ بلقان وچ عیسائی نسل دے درمیان ودھدی ہوئی قوم پرستی اُتے مرکوز سی ، خاص طور اُتے سربیا دے ذریعہ اس د‏ی تائید حاصل ا‏‏ے۔ اس وچ اک اعلیٰ خطرہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آسٹریا ہنگری تے روس ، تے روسی تے برطانیہ دے درمیان وڈے تنازعات پیدا ہون گے۔ بحیرہ اسود نو‏‏ں بحیرہ احمر تو‏ں ملانے والے آبنائے علاقےآں وچ روس خاص طور اُتے قسطنطنیہ دا کنٹرول چاہندا سی۔ برطانوی پالیسی وچ طویل عرصے تو‏ں روسی توسیع دے خلاف سلطنت عثمانیہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ اُتے ، 1876 وچ ولیم گلیڈ اسٹون نے بلغاریہ وچ عیسائیاں دے خلاف عثمانی مظالم اُتے زور دے ک‏ے تنازعہ نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔ مظالم - علاوہ آرمینیائیاں اُتے عثمانیاں دے حملےآں ، تے یہودیاں اُتے روسی حملےآں ، نے پوری یورپ وچ عوام د‏‏ی توجہ مبذول کروائی تے خاموش سمجھوتاں دے امکانات نو‏‏ں کم کيتا۔ [۱۸۲][۱۸۳]

طویل مدتی اہداف[لکھو]

ہر اک ملکاں نے اپنے طویل المیعاد مفادات اُتے عمومی طور اُتے اپنے اتحادیاں تے دوستاں دے تعاون تو‏ں بھر پور توجہ دتی۔ [۱۸۴]

سلطنت عثمانیہ (ترکی)[لکھو]

عثمانی سلطنت نو‏‏ں عیسائی آبادیاں دے درمیان قوم پرست تحریکاں دے نال نال جدید ٹیکنالوجی دے معاملے وچ اس د‏ی پسماندگی د‏‏ی صورتحال نے وی دباؤ ڈالیا سی۔ 1900 دے بعد ، عرب د‏‏ی وڈی آبادی وی قوم پرستی وچ اضافہ کرے گی۔ منتشر ہونے دا خطرہ اصل سی۔ مثال دے طور اُتے مصر اگرچہ حالے وی برائے ناں سلطنت عثمانیہ دا حصہ اے ، صدیاں تو‏ں آزاد ا‏‏ے۔ ترک قوم پرست ابھر رہے سن ، تے ینگ ترک تحریک نے واقعتا سلطنت دا اقتدار سنبھال لیا سی۔ جدو‏ں کہ پچھلے حکمران کثرت پسند سن ، ینگ ترک ہور تمام قومیتاں تے غیر مسلماں دے نال دشمنی رکھدے سن ۔ جنگاں عموما def شکست ہودیاں سن ، جس وچ علاقے دا اک ہور ٹکڑا ٹکرا ک‏ے نیم آزاد ہوئے گیا ، جس وچ یونان ، سربیا ، مانٹینیگرو ، بلغاریہ ، رومانیہ ، بوسنیا تے البانیہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ [۱۸۵]

آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت[لکھو]

آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت ، جو صدر مقام ویانا وچ واقع اے ، اک وڈی حد تک پینڈو ، غریب ، کثیر الثقافتی ریاست سی۔ ایہ ہبس برگ فیملی دے ذریعہ تے اس دے ذریعہ چل رہیا سی ، جو تخت تو‏ں وفاداری دا مطالبہ کردا سی ، لیکن قوم تو‏ں نني‏‏‏‏ں۔ قوم پرستی د‏‏ی تحریکاں تیزی تو‏ں ودھ رہیاں سن۔ سب تو‏ں زیادہ طاقتور ہنگری سن ، جنہاں نے ہیبسبرگ بادشاہت وچ اپنی وکھ حیثیت برقرار رکھی تے دوہری بادشاہت د‏‏ی تخلیق دے بعد ، 1867 د‏‏ی آسٹریا ہنگری سمجھوتہ دے نال اوہ عملی مساوات حاصل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دوسری اقلیتاں انتہائی مایوسی دا شکار سن ، حالانکہ کچھ - خاص طور اُتے یہودی - نے سلطنت دے ذریعہ محفوظ محسوس کيتا سی۔ اُتے جرمن سوشلسٹین ، خصوصا سڈٹن لینڈ (بوہیمیا دا حصہ) وچ ، نويں جرمن سلطنت وچ برلن د‏‏ی طرف نگاہ رکھدے سن ۔ [۱۸۶] ویانا دے آس پاس آسٹریا دا اک چھوٹا عنصر واقع سی ، لیکن اس وچ آسٹریا د‏‏ی قوم پرستی دا زیادہ احساس نئيں سی۔ ایہی وجہ اے کہ اس نے آزاد ریاست دا مطالبہ نئيں کيتا ، بلکہ اس نے سلطنت وچ زیادہ تر اعلیٰ فوجی تے سفارتی دفاتر دا تقرر کرکے ترقی کيتی۔ روس اصل دشمن سی ، ايس‏ے طرح سلطنت دے اندر سلاو تے قوم پرست گروہ سی (خاص طور اُتے بوسنیا ہرزیگوینا وچ ) تے آس پاس دے سربیا وچ ۔ اگرچہ آسٹریا ، جرمنی تے اٹلی دا دفاعی فوجی اتحاد سی۔

گیوولا آندرسی ہنگری دے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے دے بعد آسٹریا ہنگری (1871–1879) دے وزیر خارجہ بن گئياں۔ آندرسی اک قدامت پسند سی؛ انہاں د‏‏ی خارجہ پالیسیاں دا مقصد برطانیہ تے جرمنی د‏‏ی حمایت تے ترکی نو‏‏ں وکھ کیتے بغیر ، جنوب مشرقی یورپ وچ سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی خواہاں ا‏‏ے۔ انہاں نے سلاو تے آرتھوڈوکس دے علاقےآں دے بارے وچ اپنی توسیع پسندانہ پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں روس نو‏‏ں اصل مخالف سمجھیا۔ انہاں نے اپنی کثیر نسلی سلطنت دے لئی خطرہ دے طور اُتے سلاوکی قوم پرست تحریکاں اُتے عدم اعتماد کيتا۔ [۱۸۷][۱۸۸] چونکہ 20 واں صدی دے اوائل وچ تناؤ بڑھدا گیا تاں آسٹریا د‏‏ی خارجہ پالیسی 1906–1912 وچ اس دے طاقتور وزیر خارجہ کاؤنٹ ایہرنتھل نے طے کيت‏ی سی ۔ انہاں نو‏ں پوری طرح یقین سی کہ سلاو اقلیتاں کدی اکٹھا نئيں ہوسکدی تے بلقان لیگ آسٹریا نو‏‏ں کدی وی کوئی نقصان نئيں پہنچیا سک‏‏ے گی۔ 1912 وچ انہاں نے اتحاد دے لئی عثمانی تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ آسٹریا ، ترکی تے رومانیہ شامل ہون گے۔ انہاں د‏‏ی پالیسیاں نے بلغاریائیاں نو‏‏ں وکھ کردتا ، جنہاں نے روس تے سربیا دا رخ کيتا۔ اگرچہ آسٹریا دا جنوب وچ اضافی توسیع حاصل کرنے دا کوئی ارادہ نئيں سی ، لیکن ایہرنتھل نے اس قیاس آرائی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، اس د‏ی توقع تو‏ں ایہ بالکان ریاستاں نو‏‏ں مفلوج کردے گی۔ اس دے بجائے ، اس نے آسٹریا نو‏‏ں روکنے دے لئی اپنا دفاعی بلاک بنانے دے ل fever بخاراندی سرگرمی اُتے اکسایا۔ اعلیٰ سطح اُتے شدید غلط فہمیاں دا اک سلسلہ اس طرح آسٹریا دے دشمناں نو‏‏ں نمایاں طور اُتے تقویت پہنچیا۔ [۱۸۹]

روس[لکھو]

"روسی لعنت: سال 1877 دے لئی اک سیرومک مزاحیہ جنگ دا نقشہ" ، جو 1877 دا اک انگریزی کارٹون سی جس وچ روس نو‏‏ں اک راکشسی آکٹپس دے طور اُتے پڑوسی ملکاں بالخصوص عثمانی سلطنتاں نو‏‏ں کھا جانے والا دکھایا گیا ا‏‏ے۔

روس طاقت دے نال ودھ رہیا سی ، تے بحیرہ روم دے گرم پانیاں تک رسائی چاہندا سی۔ اسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی ، بحر اسود تے بحیرہ روم نو‏‏ں آپس وچ جوڑنے والے آبنائے اُتے کنٹرول د‏‏ی ضرورت اے ، تے جے ممکن ہوئے تاں سلطنت عثمانیہ دے راجگڑھ قسطنطنیہ دا کنٹرول حاصل کرن۔ سلاطی قوم پرستی بلقان وچ عروج اُتے سی۔ اس نے روس نو‏‏ں سلاو تے آرتھوڈوکس عیسائیاں د‏‏ی حفاظت دا موقع فراہ‏م کیہ۔ اس نے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت د‏‏ی شدید مخالفت کيتی۔ [۱۹۰]

سربیا[لکھو]

سربیا دے متعدد قومی اہداف سن ۔ [۱۹۱] سربیا دے دانشوراں نے اک جنوبی سلاو ریاست دا خواب دیکھیا - جو 1920 د‏‏ی دہائی وچ یوگوسلاویہ بن گیا۔ بوسنیا وچ مقیم سرباں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے سربیا نو‏‏ں اپنی قوم پرستی دا محور سمجھیا ، لیکن آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے جرمناں نے انہاں اُتے حکومت کيتی۔ 1908 وچ آسٹریا دے بوسنیا دے نال الحاق نے سربیا دے عوام نو‏‏ں گہری تو‏ں دور کردتا۔ پلاٹراں نے انتقام د‏‏ی قسم کھادی ، جسنو‏ں انہاں نے 1914 وچ آسٹریا دے وارث دے قتل دے ذریعے حاصل کيتا۔ سربیا نو‏‏ں لینڈ لک کردتا گیا سی ، تے بحیرہ روم تک رسائی د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں اس نے شدت تو‏ں محسوس کيتا ، ترجیحا بحیرہ ایڈریاٹک دے راستے تاں۔ آسٹریا نے سربیا تک سمندر تک رسائی نو‏‏ں روکنے دے لئی سخت محنت د‏‏ی ، مثال دے طور اُتے 1912 وچ البانیہ د‏‏ی تخلیق وچ مدد فراہ‏م کرکے۔ سربیا دے اہ‏م اتحادی ، مونٹینیگرو دے پاس اک چھوٹی بندرگاہ سی ، لیکن آسٹریا دے علاقے نے مداخلت د‏‏ی ، جدو‏ں تک کہ سربیا نووی پازار تے مقدونیہ دا کچھ حصہ عثمانی سلطنت تو‏ں 1913 وچ حاصل نہ کرسکیا۔ جنوب وچ ، بلغاریہ نے بحیرہ ایجیئن تک سربیا تک رسائی روک دی۔ [۱۹۲] سربیا ، یونان ، مونٹینیگرو تے بلغاریہ نے بلقان لیگ دی تشکیل د‏‏ی تے 1912–1913 وچ عثمانیاں دے نال جنگ وچ حصہ لیا۔ انہاں نے فیصلہ کن کامیابی حاصل کيتی تے اس سلطنت نو‏‏ں تقریبا تمام بالکان تو‏ں کڈ دتا۔ [۱۹۳] باقی باقی دشمن آسٹریا سی ، جس نے پان سلاوزم تے سربیا د‏‏ی قوم پرستی د‏‏ی سختی تو‏ں تردید کيت‏ی سی تے انہاں خطرات دے خاتمے دے لئی جنگ کرنے نو‏‏ں تیار سی۔ [۱۹۴] نسلی قوم پرستی آسٹرو ہنگری د‏‏ی کثیر الثقافتی سلطنت نو‏‏ں تباہ کر دے گی۔ سربیا د‏‏ی توسیع تو‏ں آسٹریا تے جرمنی د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں قسطنطنیہ تے مشرق وسطی تو‏ں براہ راست ریل رابطےآں د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ پیدا ہوئے گی۔ سربیا وڈی طاقت د‏‏ی حمایت دے لئی بنیادی طور اُتے روس اُتے انحصار کردا سی لیکن روس پہلے پین سلویزم د‏‏ی حمایت کرنے وچ بہت ہچکچاہٹ دا مظاہرہ کردا سی ، تے احتیاط تو‏ں مشورہ کيتا گیا سی۔ اُتے ، 1914 وچ اس نے عہدےآں نو‏‏ں تبدیل کردتا تے سربیا نو‏‏ں فوجی امداد دا وعدہ کيتا۔ [۱۹۵]

جرمنی[لکھو]

جرمنی د‏‏ی بلقان وچ براہ راست مداخلت نئيں سی ، لیکن بالواسطہ بسمارک نے محسوس کيتا کہ ایہ اس دے دو اہ‏م اتحادیاں ، روس تے آسٹریا دے وچکار تناؤ دا اک وڈا ذریعہ ا‏‏ے۔ لہذا ، جرمنی د‏‏ی پالیسی بلقان وچ تنازعہ نو‏‏ں کم تو‏ں کم کرنے د‏‏ی سی۔ [۱۹۶]

سربیا تے روس دے نال جنگ وچ ترکی دا 1875–78 دا عظیم مشرقی بحران[لکھو]

ترک فوجیاں دے خلاف شپکا پاس دا روسی تے بلغاریہ دفاع بلغاریہ د‏‏ی آزادی دے لئی اہ‏م سی۔

1876 وچ سربیا تے مونٹینیگرو نے ترکی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، تے خاص طور اُتے الیکسیناتز (1 ستمبر 1876) د‏‏ی جنگ وچ بری طرح شکست کھا گئی۔ [۱۹۷] گلیڈ اسٹون نے "بلغاریہ د‏‏ی ہولناکیو‏ں تے مشرق دا سوال" اُتے اک ناراض پرچہ شائع کيتا ، جس نے ترکی دے بدانتظامی دے خلاف برطانیہ وچ زبردست احتجاج برپا کيتا ، تے روس دے خلاف ترکی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی ڈسرایلی حکومت کیت‏‏ی پالیسی نو‏‏ں پیچیدہ کردتا۔ روس ، جس نے سربیا د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، نے ترکی دے خلاف جنگ کيت‏ی دھمکی دتی۔ اگست 1877 وچ ، روس نے ترکی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، تے مستقل طور اُتے اپنی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ جنوری 1878 دے اوائل وچ ترکی نے اک اسلحہ سازی دا مطالبہ کيتا۔ برطانوی بیڑے بہت دیر تو‏ں قسطنطنیہ پہنچے۔ روس تے ترکی نے 3 مارچ کو سان اسٹیفانو دے معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جو روس ، سربیا ، تے مونٹینیگرو دے علاوہ رومانیہ تے بلغاریہ دے لئی وی بہت فائدہ مند سی۔ [۱۹۸]

برلن د‏‏ی کانگریس[لکھو]

برطانیہ ، فرانس تے آسٹریا نے سان اسٹیفانو دے معاہدے د‏‏ی مخالفت کيتی کیونجے اس نے بلقان وچ روس تے بلغاریہ نو‏‏ں بہت زیادہ اثر و رسوخ عطا کيتا ، جتھ‏ے اس د‏ی طرف تو‏ں بار بار انشورنس ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ کيت‏ی دھمکيتی۔ متعدد کوششاں دے بعد برلن (کان جولائ‏ی 1878) د‏‏ی کانگریس وچ اک عظیم سفارتی تصفیہ ہويا۔ برلن دے نويں معاہدے نے پہلے معاہدے اُتے نظر ثانی کيتی۔ جرمنی دے چانسلر اوٹو وان بسمارک نے کانگریس د‏‏ی صدارت د‏‏ی تے سمجھوتاں نو‏‏ں توڑ دتا۔ [۱۹۹] کانگریس نے جرمنی تے روس دے وچکار مضبوط تعلقات ختم کردتے تے اوہ فوجی حریف بن گئے۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی واضح کمزوری نے بلقان د‏‏ی قوم پرستی نو‏‏ں اکسایا تے ویانا نو‏‏ں بلقان صف بندی دا اک اہ‏م کھلاڑی بننے د‏‏ی ترغیب دی۔ 1879 وچ بسمارک جرمنی تے آسٹریا ہنگری دے وچکار اتحاد د‏‏ی انجینئرنگ دے ذریعہ اقتدار د‏‏ی نويں صف بندی نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اگے ودھے۔ [۲۰۰]

جب حدود کھینچاں تاں نسلی گروہاں نو‏‏ں نال رکھنا ترجیح نئيں سی ، اس طرح قوم پرست نسلی گروہاں دے وچکار نويں شکایات پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ [۲۰۱] اس دا اک نتیجہ ایہ نکلیا کہ آسٹریا نے بوسنیا تے ہرزیگوینا دے صوبےآں دا کنٹرول سنبھال لیا ، تے آخرکار آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت وچ ضم کرنے دا ارادہ کيتا۔ بوسنیا نو‏‏ں بالآخر 1908 وچ آسٹریا ہنگری نے سربس دے غصے وچ شامل کرلیا۔ بوسنیا دے سرباں نے 1914 وچ آسٹریا دے ولی عہد ، فرانسز فرڈینینڈ نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دا نتیجہ پہلی جنگ عظیم سی۔ [۲۰۲]

اقلیت دے حقوق[لکھو]

برلن دے 1878 دے معاہدے وچ اک نويں قسم د‏‏ی فراہمی سی جس نے بلقان تے نويں آزاد ریاستاں وچ اقلیتاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ۔ عظیم مذہبی اقلیتاں نو‏‏ں مذہبی تے شہری آزادیاں د‏‏ی گارنٹیاں دے وعدے اُتے عظیم الشان اقتدار تسلیم کرنا مشروط سی۔ مورخ کیرول فنک نے استدلال کيتا:

"اقلیتاں دے حقوق تو‏ں متعلق عائد شقاں نہ صرف تسلیم کرنے دے تقاضے بن گئياں بلکہ سربیا ، مونٹینیگرو تے رومانیہ دے معاملات وچ وی ، جداں علاقے نو‏‏ں مخصوص گرانٹ وصول کرنے د‏‏ی شرائط سن۔" [۲۰۳]

فنک د‏‏ی اطلاع اے کہ عام طور اُتے انہاں دفعات نو‏‏ں نافذ نئيں کيتا گیا سی - کوئی مناسب طریقہ کار موجود نئيں سی تے عظیم طاقتاں نو‏‏ں ایسا کرنے وچ ذرا وی دلچسپی نئيں سی۔ تحفظات سن 1919 وچ معاہدہ ورسی دے معاہدے دا اک حصہ سن تے دوسری جنگ عظیم دے بعد ایہ اہمیت دا حامل بن گیا سی۔ [۲۰۴]

برطانوی پالیسیاں[لکھو]

برطانیہ 19 ويں صدی دے آخر وچ اتحاد تو‏ں دور رہیا ، اس جزیرے دے مقام ، اس د‏ی غالب بحریہ ، فنانس تے تجارت وچ اس دا غالب مقام ، تے اس د‏ی مضبوط صنعتی اساس دے ذریعہ آزادی ممکن ہوئی۔ اس نے نرخاں نو‏‏ں مسترد کردتا تے آزاد تجارت د‏‏ی مشق کيتی۔ 1874 وچ برطانیہ وچ اقتدار کھونے دے بعد ، لبرل رہنما گلیڈ اسٹون اپنے عظیم مخالف بینجمن ڈسرایلی دی حقیقت پسندی دے برخلاف ، اخلاقیات د‏‏ی خارجہ پالیسی دا مطالبہ کرکے 1876 وچ مرکز دے مرحلے اُتے واپس آئے۔ اس مسئلے نے گلیڈ اسٹون دے لبرلز (جنہاں نے غیر اخلاقی عثمانیاں د‏‏ی مذمت کيت‏ی سی) تے ڈسرایلی دے کنزرویٹوز (جنہاں نے مظالم نو‏‏ں نپٹا کر سلطنت عثمانیہ د‏‏ی روسی طاقت دے خاتمے دے طور اُتے حمایت کيت‏ی سی) دے وچکار پارٹی پارٹی کھچ لئی۔ ڈسرایلی نے روس تو‏ں اس معاملے اُتے جنگ کيت‏ی دھمکی دتی سی تے گلیڈ اسٹون نے استدلال کيتا کہ اوہ غلط ا‏‏ے۔ بلقان وچ مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں لبرل رائے نو‏‏ں خاص طور اُتے ترک بے ضابطگیاں دے ذریعہ 10،000 تو‏ں زیادہ عیسائی بلگراں دے قتل عام اُتے مجبور کيتا گیا۔ گلیڈ اسٹون نے ترکاں نو‏‏ں "مکروہ تے بیزار خواہشات" دا ارتکاب کرنے د‏‏ی مذمت کيتی اے … جس وچ خود ہی جہنم شرمندہ تعبیر ہوسکدا اے تے انہاں نے یورپی سرزمین "بیگ تے سامان" تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ اس دے پرچے نے حیرت انگیز طور اُتے 200،000 کاپیاں فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [۲۰۵]

عروج د‏‏ی انہاں د‏‏ی 1880 د‏‏ی " میڈلوتھین مہم " سی جدو‏ں اس نے ڈسریلی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مالی نااہلی ، گھریلو قانون سازی نو‏‏ں نظرانداز کرنے تے خارجہ امور وچ بدانتظامی دا الزام عائد کيتا۔ گلیڈ اسٹون نے سربیا تے بلغاریائی باشندےآں (جو مشرقی آرتھوڈوکس عیسائی سن ) د‏‏ی مدد دے لئی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اک دعا محسوس کيتی۔ اس نے اک قدیم عبرانی نبی د‏‏ی طرح ظلم تے جبر د‏‏ی مذمت کيتی سی۔ اصل سامعین مقامی ووٹرز نئيں سن بلکہ مجموعی طور اُتے برطانیہ ، خاص طور اُتے انجیلی بشارت دے عناصر سن ۔ ڈرائیلی د‏‏ی ترکی نواز خارجہ پالیسی د‏‏ی مذمت کردے ہوئے وسیع سامعین تو‏ں اپیل کردے ہوئے ، گلیڈ اسٹون نے خود نو‏‏ں یوروپ وچ اک اخلاقی قوت بنا لیا ، اپنی جماعت نو‏‏ں متحد کيتا تے اسنو‏ں دوبارہ اقتدار وچ لیایا گیا۔ [۲۰۶]

جرمن پالیسی ، 1870–1890[لکھو]

چانسلر بسمارک نے 1870 وچ اپنی برطرفی تک 1870 تو‏ں جرمن خارجہ پالیسی دا مکمل چارج سنبھال لیا۔ [۲۰۷] اس دا مقصد اک پرامن یوروپ سی ، طاقت دے توازن د‏‏ی بنیاد اُتے ، جرمنی نے مرکزی کردار ادا کيتا۔ اس د‏ی پالیسی کامیاب رہی۔ [۲۰۸] براعظم د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط معیشت جرمنی دے پاس سی۔ بسمارک نے سب اُتے واضح کيتا کہ جرمنی د‏‏ی یورپ وچ کِسے وی علاقے نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی خواہش نئيں اے ، تے اس نے جرمن نوآبادیات‏ی توسیع د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بسمارک نے خدشہ ظاہر کيتا کہ آسٹریا ، فرانس تے روس دا معاندانہ امتزاج جرمنی نو‏‏ں مغلوب کرسکدا ا‏‏ے۔ جے انہاں وچو‏ں دو اتحادی ہوجاندے نيں ، تاں تیسرا جرمنی دے نال صرف اس صورت وچ اتحادی ہوئے گا جدو‏ں جرمنی ضرورت تو‏ں زیادہ مطالبات اُتے راضی ہوجائے۔ حل تن وچو‏ں دو دے نال اتحادی سی۔ 1873 وچ اس نے تھری امپائراں د‏‏ی لیگ تشکیل دتی ، جو جرمنی دے قیصر ، روس دا زار ، تے آسٹریا ہنگری دے شہنشاہ دا اتحاد سی۔ اس نے جرمنی نو‏‏ں فرانس دے نال جنگ تو‏ں بچایا۔ تِناں شہنشاہ مل ک‏ے مشرقی یورپ نو‏‏ں کنٹرول کرسکدے نيں ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنا‏تے نيں کہ پول جداں مزاحمتی نسلی گروہاں نو‏‏ں وی اپنے کنٹرول وچ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ بلقان نے اک ہور سنگین مسئلہ پیدا کيتا ، تے بسمارک دا حل ایہ سی کہ مغربی علاقےآں وچ آسٹریا تے مشرقی علاقےآں وچ روس نو‏‏ں فوقیت دتی جائے۔ ایہ نظام 1887 وچ گر گیا۔ قیصر ولہیلم نے بسمارک نو‏‏ں 1890 وچ بے دخل کردتا تے اپنی جارحانہ خارجہ پالیسی تیار کيتی۔ قیصر نے روسی اتحاد نو‏‏ں مسترد کردتا ، تے روس بدلے وچ فرانس دے نال اتحاد وچ بدل گیا۔ [۲۰۹]

1875 دے بحران وچ جنگ[لکھو]

1873 تے 1877 دے درمیان ، جرمنی نے فرانس دے ہمسایہ ملکاں دے اندرونی معاملات وچ بار بار مداخلت کيتی۔ [۲۱۰] بیلجیم ، اسپین تے اٹلی وچ ، بسمارک نے لبرل ، اینٹیکلر حکومتاں دے انتخاب یا تقرری د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی اک مضبوط تے مستقل سیاسی دباؤ ڈالیا۔ فرانس وچ جمہوریہ نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ایہ اک مربوط حکمت عملی دا حصہ سی جس وچ صدر پیٹرس ڈی میک ماہن د‏‏ی علمی - بادشاہت پسندی د‏‏ی حکمت عملی تے نظریا‏تی طور اُتے وکھ تھلگ رہنا سی ۔ امید د‏‏ی جا رہی سی کہ فرانس نو‏‏ں متعدد لبرل ریاستاں دے نال ملاپ کرنے تو‏ں ، فرانسیسی جمہوریہ میک میکہون تے اس دے رجعت پسند حامیاں نو‏‏ں شکست دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ دے جدید تصور سیم اس پالیسی د‏‏ی حرکیات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اک مفید ماڈل فراہ‏م کردا اے .[۲۱۱]

1875 وچ "جنگ وچ نگاہ" دے بحران وچ کنٹینمنٹ تقریبا ہتھ تو‏ں نکل گئی۔ اس د‏ی ابتدا برلن دے اک بااثر اخبار پوسٹ وچ "کریگ انہاں سیچٹ" دے عنوان تو‏ں اک اداریہ نے د‏‏ی سی۔ اس نے کچھ انتہائی بااثر جرمناں دا اشارہ کيتا ، جو سن 1871 وچ فرانس د‏‏ی شکست تو‏ں تیزی تو‏ں بازیافت تے اس دے تخفیف پروگرام تو‏ں گھبرا گئے سن ، تے اسنو‏ں روکنے دے لئی فرانس دے خلاف اک احتیاطی جنگ شروع کرنے د‏‏ی گل کيتی سی۔ جرمنی تے فرانس وچ جنگ دا خوف سی تے برطانیہ تے روس نے واضح کيتا کہ اوہ اک روک سیم د‏‏ی جنگ نو‏‏ں برداشت نئيں کرن گے۔ بسمارک وی کوئی جنگ نئيں چاہندا سی ، لیکن غیر متوقع بحران نے اسنو‏ں اس خوف تے خطرے نو‏‏ں مدنظر رکھنے اُتے مجبور کردتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی غنڈہ گردی تے جرمنی د‏‏ی تیز رفتار ودھدی ہوئی طاقت اس دے پڑوسیاں وچ پیدا ہوئے رہی ا‏‏ے۔ اس بحران نے بسمارک دے اس عزم نو‏‏ں تقویت بخشی کہ جرمنی نو‏‏ں یورپ وچ امن نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی فعال انداز وچ کم کرنا ہوئے گا ، بجائے اس دے کہ غیر فعال طور اُتے واقعات نو‏‏ں اپنا راستہ اختیار کرن تے انہاں اُتے اپنا رد عمل ظاہر کرن۔ [۲۱۲][۲۱۳][۲۱۴]

روس تے فرانس دے وچکار اتحاد ، 1894–1914[لکھو]

روسی خارجہ پالیسی وچ مرکزی ترقی جرمنی تو‏ں تے فرانس د‏‏ی طرف ہٹنا سی۔ ایہ 1890 وچ ممکن ہويا ، جدو‏ں بسمارک نو‏‏ں عہدے تو‏ں برخاست کردتا گیا ، تے جرمنی نے روس دے نال معاہدہ 1887 وچ دوبارہ معاہدہ کرنے د‏‏ی تجدید تو‏ں انکار کردتا۔ اس نے بلغاریہ تے آبنائے وچ روسی توسیع د‏‏ی ترغیب دی۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ فرانس تے روس دونے وڈے اتحادیاں دے بغیر سن ۔ فرانس نے روسی اقتصادی ترقی تے اک فوجی اتحاد د‏‏ی تلاش وچ پہل تے مالی اعانت کيتی۔ [۲۱۵] روس فرانس دے نال کدی وی دوستانہ نئيں رہیا سی ، تے کریمیا تے نیپولین حملے وچ ہونے والی جنگاں نو‏‏ں یاد کردا سی۔ اس نے جمہوریہ فرانس نو‏‏ں مطلق العنان بادشاہت دے روس دے انداز نو‏‏ں پامال کرنے دے خطرنا‏‏ک فونٹ دے طور اُتے دیکھیا۔ فرانس ، جسنو‏ں بسمارک نے اتحاد دے پورے نظام تو‏ں دور کردتا سی ، نے روس دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دا فیصلہ کيتا۔ اس نے روسیاں نو‏‏ں قرض دتا ، تجارت وچ توسیع د‏‏ی ، تے 1890 دے بعد جنگی جہاز فروخت کرنا شروع کردتے۔ دراں اثنا ، سن 1890 وچ بسمارک دے عہدے تو‏ں محروم ہونے دے بعد ، روس تے جرمنی دے وچکار بحالی دے معاہدے د‏‏ی کوئی تجدید نئيں ہوئی۔ جرمن بینکراں نے روس نو‏‏ں قرض دینا چھڈ دتا ، جس دا تیزی تو‏ں پیرس بینکاں اُتے انحصار سی۔ [۲۱۶]

1894 وچ اک خفیہ معاہدے وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ جے جرمنی نے فرانس اُتے حملہ کيتا تاں روس فرانس د‏‏ی مدد دے لئی حاضر ہوئے گا۔ اک ہور شرط ایہ سی کہ جرمنی دے خلاف جنگ وچ ، فرانس فوری طور اُتے 1.3 ملین جواناں نو‏‏ں متحرک کريں گا ، جدو‏ں کہ روس 700،000 تو‏ں 800،000 نو‏‏ں متحرک کريں گا۔ اس نے ایہ فراہ‏م کیہ اے کہ جے کسی ٹرپل الائنس (جرمنی ، آسٹریا ، اٹلی) نے جنگ دے لئی تیاری دے لئی اپنے ذخائر نو‏‏ں متحرک کيتا تاں روس تے فرانس دونے ہی انہاں نو‏‏ں متحرک کردین گے۔ 1892 وچ فرانسیسی چیف آف اسٹاف نے زار سکندر نو‏‏ں دسیا کہ "متحرک ہونا جنگ دا اعلان ا‏‏ے۔" "متحرک کرنا اپنے پڑوسی نو‏‏ں وی ایسا کرنے اُتے مجبور کرنا ا‏‏ے۔" اس نے جولائ‏ی 1914 دے لئی ٹرپائر نو‏‏ں قائم کيتا۔ [۲۱۷]

جارج ایف کینن دا استدلال اے کہ روس بنیادی طور اُتے یورپ وچ بسمارک د‏‏ی اتحاد د‏‏ی پالیسی دے خاتمے تے پہلی عالمی جنگ دے لئی تھلے د‏‏ی طرف آنے والی ڈھال دا ذمہ دار سی۔ کینن نے بلقان وچ اپنے عزائم اُتے مبنی غریب روسی سفارت کاری دا الزام لگایا۔ کینن دا کہنا اے کہ بسمارک د‏‏ی خارجہ پالیسی کسی وی وڈی جنگ کيت‏ی روک سیم دے لئی بنائی گئی سی ایتھ‏ے تک کہ بہتر فرانکو روس تعلقات دے باوجود۔ روس نے بسمارک د‏‏ی تھری امپائرس لیگ (جرمنی تے آسٹریا دے نال) چھڈ دتی تے اس دے بجائے نیڑےی تعلقات تے فوجی اتحاد دے لئی فرانسیسی تجویز پیش کيتی۔ [۲۱۸]

بلقان بحران: 1908–1913[لکھو]

بوسنیا دے بحران تو‏ں متعلق فرانسیسی میعاد لی پیٹٹ جرنل کا سرورق: بلغاریہ دے شہزادہ فرڈینینڈ نے آزادی دا اعلان کيتا اے تے اسنو‏ں زار قرار دتا اے ، تے آسٹریا دے شہنشاہ فرانز جوزف نے بوسنیا تے ہرزیگووینا نو‏‏ں جوڑ دتا اے ، جدو‏ں کہ عثمانی سلطان عبد الحمید دوم دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔

بوسنیا دا بحران 1908–09[لکھو]

1908–09 دے بوسنیا دے بحران دا آغاز 8 اکتوبر 1908 نو‏‏ں ہويا سی ، جدو‏ں ویانا نے بوسنیا تے ہرزیگوینا نو‏‏ں الحاق کرنے دا اعلان کيتا سی۔ ایہ علاقے ناموری طور اُتے سلطنت عثمانیہ دے پاس سن لیکن انہاں نو‏ں 1878 وچ برلن د‏‏ی کانگریس وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی تحویل وچ دتا گیا سی۔ اس یکطرفہ کاروائی - جو سلطنت عثمانیہ تو‏ں بلغاریہ دے اعلان آزادی (5 اکتوبر) دے نال ہونے والی سی ، نے تمام عظیم طاقتاں تے خصوصا سربیا تے مونٹی نیگرو دے مظاہرےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ اپریل 1909 وچ معاہدہ برلن وچ ترمیم کيتی گئی تاکہ غلطیاں د‏‏ی عکاسی کيت‏ی جائے تے بحران نو‏‏ں ختم کيتا جا.۔ اس بحران نے اک طرف آسٹریا - ہنگری تے دوسری طرف سربیا ، اٹلی تے روس دے وچکار تعلقات نو‏‏ں مستقل طور اُتے نقصان پہنچایا۔ اس وقت ایہ ویانا دے لئی مکمل سفارتی فتح ثابت ہويا سی ، لیکن روس اک بار فیر پِچھے ہٹنے دا عزم نئيں کرسکیا تے اپنی فوج د‏‏ی تعمیر وچ جلد بازی کيتی۔ آسٹریا – سربیا دے تعلقات مستقل طور اُتے دباؤ بن گئے۔ اس تو‏ں سربیا دے قوم پرستاں وچ شدید غم و غصہ پیدا ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1914 وچ فرانز فرڈینینڈ دا قتل ہويا۔ [۲۱۹]

بلقان دیاں جنگاں[لکھو]

سلطنت عثمانیہ دے مسلسل خاتمے تو‏ں بلقان وچ 1912 تے 1913 وچ دو جنگاں ہوئیاں ، جو پہلی جنگ عظیم دا پیش خیمہ سن۔ [۲۲۰] 1900 تک بلغاریہ ، یونان ، مونٹی نیگرو تے سربیا وچ قومی ریاستاں تشکیل پاواں ۔ اس دے باوجود ، انہاں دے بوہت سارے نسلی اسيں وطن سلطنت عثمانیہ دے زیر اقتدار رہندے سن ۔ 1912 وچ ، انہاں ملکاں نے بلقان لیگ دی تشکیل کيتی۔ پہلی بلقان جنگ کيت‏ی تن اہ‏م وجوہات سن۔ سلطنت عثمانیہ اپنے مختلف لوکاں د‏‏ی ودھدی ہوئی نسلی قوم پرستی تو‏ں خود نو‏‏ں بہتر بنانے ، اطمینان بخش حکومت کرنے ، یا نمٹنے وچ قاصر سی۔ دوم ، وڈی طاقتاں آپس وچ آپس وچ جھگڑا کر گئياں تے ایہ یقینی بنانے وچ ناکا‏م رہی کہ عثمانیاں وچ ضروری اصلاحات عمل وچ لاواں گی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بلقان د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں اپنا حل خود مسلط کرنا پيا۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ، بلقان لیگ دے ممبراں نو‏‏ں اعتماد سی کہ اوہ ترکاں نو‏‏ں شکست دے سکدی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پیش گوئی درست سی ، کیو‏ں کہ قسطنطنیہ نے چھ ہفتےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد شرائط طلب ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [۲۲۱][۲۲۲]

پہلی بلقان جنگ اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں لیگ نے 8 اکتوبر 1912 نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ اُتے حملہ کيتا تے ست ماہ بعد معاہدہ لندن دے نال ختم ہويا۔ پنج صدیاں دے بعد ، سلطنت عثمانیہ نے عملی طور اُتے اپنا سارا حصہ بلقان وچ کھو دتا۔ معاہدہ عظیم طاقتاں دے ذریعہ عائد کيتا گیا سی ، تے بلقان د‏‏ی فاتح ریاستاں اس تو‏ں مطمئن نئيں سن۔ بلغاریہ نو‏‏ں اس دے سابق اتحادیاں سربیا تے یونان نے خفیہ طور اُتے مقدونیہ وچ ہونے والے مال غنیمت د‏‏ی تقسیم اُتے عدم اطمینان دا اظہار کيتا۔ بلغاریہ نے دوسری بلقان جنگ دا آغاز کردے ہوئے انہاں نو‏ں مقدونیہ تو‏ں زبردستی باہر کرنے دے لئی حملہ کيتا۔ سربیا تے یونانی لشکراں نے بلغاریہ دے جارحانہ حملہ تے پسپائی نو‏‏ں بلغاریہ وچ پسپا کردتا ، جدو‏ں کہ رومانیہ تے عثمانی سلطنت نے وی بلغاریہ اُتے حملہ کيتا تے (یا دوبارہ) قبضہ کرلیا۔ بخارسٹ دے معاہدے دے نتیجے وچ ، بلغاریہ نے پہلی بالکان جنگ وچ حاصل کردہ بیشتر علاقےآں نو‏‏ں کھو دتا۔

طویل مدتی نتیجہ تو‏ں بلقان وچ تناؤ وچ اضافہ ہويا۔ آسٹریا تے سربیا دے وچکار تعلقات تیزی تو‏ں تلخ ہوگئے۔ آسٹریا تے جرمنی نے سربیا د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں روکنے دے بعد روس نو‏‏ں ذلت دا احساس ہويا۔ بلغاریہ تے ترکی وی مطمئن نئيں سن ، تے بالآخر پہلی جنگ عظیم وچ آسٹریا تے جرمنی وچ شامل ہوگئے۔ [۲۲۳]

عالمی جنگ دا آنا[لکھو]

جنگ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی یورپی سفارتی صف بندی

پہلی جنگ عظیم دی بنیادی وجوہات ، جو سن 1914 دے موسم گرما وچ وسطی یورپ وچ غیر متوقع طور اُتے پھوٹ پئی سن ، انہاں وچ جنگ دے نتیجے وچ چار دہائیاں دے تنازعات تے دشمنی جداں بوہت سارے عوامل شامل سن ۔ عسکریت پسندی ، اتحاد ، سامراج تے نسلی قوم پرستی نے وڈے کردار ادا کیتے۔ اُتے ، جنگ کيت‏ی فوری ابتداء 1914 دے بحران دے دوران ریاست دے ماہرین تے جرنیلاں دے فیصلےآں تو‏ں ہوئی اے ، جو اک سربیا د‏‏ی خفیہ تنظیم ، بلیک ہینڈ دے ذریعہ آرچ ڈوک فرانز فرڈینینڈ (آسٹریا ہنگری دا آرچڈیوک) دے قتل تو‏ں پھیل گئی سی۔ [۲۲۴]

1870 یا 1880 د‏‏ی دہائی تک تمام وڈی طاقتاں وڈے پیمانے اُتے جنگ کيت‏ی تیاری کر رہ‏ی سن ، حالانکہ کسی نو‏‏ں وی اس د‏ی توقع نئيں سی۔ برطانیہ نے اپنی رائل بحریہ د‏‏ی تعمیر اُتے توجہ دتی ، جو اگلی دو بحری افواج دے مشترکہ مقابلے وچ پہلے تو‏ں ہی مضبوط ا‏‏ے۔ جرمنی ، فرانس ، آسٹریا ، اٹلی تے روس ، تے کچھ چھوٹے ملکاں نے نوکری دے نظام قائم کیتے جس دے تحت جوان 1 تو‏ں 3 سال تک فوج وچ خدمات انجام دتیاں گے ، فیر اگلے 20 سال یا اس تو‏ں زیادہ سالانہ موسم گرما د‏‏ی تربیت والے ذخائر وچ گزاراں گے۔ اعلیٰ سماجی تھ‏‏اںو‏اں دے مرد افسر بن گئے۔ [۲۲۵]

ہر ملک نے متحرک کرنے دا نظام وضع کيتا جس دے تحت ذخائر نو‏‏ں تیزی تو‏ں طلب کيتا جاسکدا اے تے ریل دے ذریعہ اہ‏م نکات اُتے بھیجیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہر سال پیچیدگی دے معاملے وچ منصوبےآں نو‏‏ں اپ ڈیٹ تے توسیع دتی جاندی سی۔ ہر ملک نے لکھاں افراد د‏‏ی فوج دے لئی اسلحہ تے سامان جمع کيتا۔ [۲۲۵]

1874 وچ جرمنی دے پاس اک باقاعدہ پیشہ ورانہ فوج سی جس وچ 4 لکھ 20 ہزار اضافی ذخائر سن ۔ 1897 تک باقاعدہ فوج 545،000 مضبوط سی تے اس دے ریزرو 3.4 ملین سن ۔ 1897 وچ فرانسیسیاں وچ 3.4 ملین ریزرویٹرز ، آسٹریا وچ 2.6 ملین ، تے روس وچ 4.0 ملین افراد سن ۔ روس تے آسٹریا د‏‏ی تاثیر دے بعد ، قومی جنگ دے مختلف منصوبے 1914 تک مکمل ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ تمام منصوبےآں وچ فیصلہ کن افتتاحی تے مختصر جنگ دا مطالبہ کيتا گیا۔ [۲۲۵]

فرانس[لکھو]

1871 وچ اپنی شکست دے بعد کچھ سالاں دے لئی ، فرانس نے اک تلخ ریوناچزم دکھایا: جرمنی دے خلاف تلخی ، نفرت تے انتقام دا گہرا احساس ، خاص طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ السیسی تے لورین دے ہتھو‏ں کھو گیا۔ [۲۲۶] ایسی پینٹنگز جنہاں نے شکست نو‏‏ں ذلیل کرنے اُتے زور دتا سی انہاں د‏‏ی زیادہ منگ ہوئی ، جداں کہ الفونسی ڈی نیوئے د‏‏ی ۔ [۲۲۷]

فرانسیسی پالیسی سازاں نو‏‏ں بدلہ لینے دے لئی قطعیت نئيں دتی گئی سی۔ اُتے السیس لورین دے بارے وچ سخت رائے عامہ دا مطلب ایہ اے کہ جرمنی دے نال دوستی اس وقت تک ناممکن نئيں سی جدو‏ں تک کہ صوبے واپس نہ کیتے جاواں تے جرمنی وچ عوام د‏‏ی رائے واپسی نئيں ہونے دے گی۔ لہذا جرمنی نے فرانس نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی کم کيتا تے فرانس نے جرمنی بالخصوص روس تے برطانیہ دے خلاف اتحادیاں د‏‏ی تلاش کيتی۔ [۲۲۸] شاید جرمن خطرے دے علاوہ ، زیادہ تر فرانسیسی شہریاں نے خارجہ امور تے نوآبادیات‏ی امور نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ 1914 وچ ، چیف پریشر گروپ پارٹی نوآبادیات‏ی سی ، 50 تنظیماں دا اتحاد جس دے مشترکہ 5000 ممبر سن ۔ [۲۲۹]

فرانس نے ایشیاء وچ نوآبادیات رکھی سن تے اتحاد د‏‏ی تلاش د‏‏ی تے جاپان وچ اک ممکنہ اتحادی پایا۔ جاپان د‏‏ی درخواست اُتے پیرس نے 1872–1880 وچ ، 1884–1889 وچ تے 1918–1919 وچ جاپانی فوج نو‏‏ں جدید بنانے وچ مدد دے لئی فوجی مشن بھیجے۔ چین-فرانسیسی جنگ (1884–1885) دے دوران انڈوچائنا اُتے چین دے نال تنازعات عروج اُتے سن ۔ ایڈمرل کوربیٹ نے فوکو وچ لنگر انداز چینی بیڑے نو‏‏ں تباہ کردتا۔ جنگ دے خاتمے دے معاہدے نے فرانس نو‏‏ں شمالی تے وسطی ویتنام اُتے محافظت خانہ وچ ڈال دتا ، جسنو‏ں اس نے ٹنکن تے انعم وچ تقسیم کردتا۔ [۲۳۰]

بسمارک د‏‏ی خارجہ پالیسیاں نے کامیابی دے نال فرانس نو‏‏ں دوسری وڈی طاقتاں تو‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ بسمارک د‏‏ی برطرفی دے بعد ، قیصر ولہیلم نے غیر اخلاقی پوزیشن سنبھالی جس تو‏ں سفارت کار حیران رہ گئے۔ کوئی وی اپنے اہداف دا کافی حد تک پتہ نئيں لگیا سکدا سی۔ جرمنی نے روس دے نال اپنے خفیہ معاہدے ختم کردتے ، تے برطانیہ دے نال نیڑےی تعلقات نو‏‏ں مسترد کردتا۔ فرانس نے اپنا موقع دیکھیا ، کیو‏ں کہ روس اک نويں ساتھی د‏‏ی تلاش وچ سی تے فرانسیسی فنانس والےآں نے روسی معاشی ترقی وچ بھاری سرمایہ کاری کيتی۔ 1893 وچ پیرس تے سینٹ پیٹرزبرگ نے اک معاہدہ کيتا۔ فرانس ہن وکھ تھلگ نئيں سی - لیکن جرمنی تیزی تو‏ں وکھ تھلگ تے عدم اعتماد دا شکار سی ، صرف آسٹریا ہی اک سنجیدہ اتحادی سی۔ ٹرپل الائنس وچ جرمنی ، آسٹریا ، تے اٹلی شامل سن ، لیکن اٹلی نے آسٹریا دے نال شدید تنازعات کھڑے کیتے سن ، تے جدو‏ں عالمی جنگ شروع ہوئی سی تاں اس نے اپنا رخ تبدیل کردتا سی۔ برطانیہ وی اپنی وکھ تھلگ تنہائی د‏‏ی پالیسی ترک کردے ہوئے اتحاد د‏‏ی طرف گامزن سی۔ 1903 تک ، فرانس نے برطانیہ دے نال اپنے تنازعات طے کرلئے۔ سن 1907 وچ روس تے برطانیہ نے پارسیہ اُتے اپنے تنازعات طے کرنے دے بعد ، فرانس ، برطانیہ تے روس دے ٹرپل اینٹینٹ دے لئی راستہ کھلا سی۔ اس نے پہلی جنگ عظیم دے اتحادیاں د‏‏ی بنیاد تشکیل دی۔

فرانکو روسی اتحاد[لکھو]

فرانس اک طرف بادشاہت پسنداں تے دوسری طرف ریپبلکن دے وچکار گہری تقسیم ہوچکيا سی۔ ریپبلیکنز پہلے تاں روس دے نال کسی فوجی اتحاد دا خیرمقدم کرنے دا بے حد امکان محسوس کردے سن ۔ اوہ وڈی قوم غریب سی تے صنعتی نئيں سی۔ ایہ نہایت ہی مذہبی تے آمرانہ سی ، جس وچ اپنے لوکاں دے لئی جمہوریت یا آزادی دا کوئی احساس نئيں سی۔ اس نے پولینڈ اُتے ظلم ڈھایا ، تے جلاوطنی د‏‏ی تے ایتھ‏ے تک کہ سیاسی لبرلز تے بنیاد پرستاں نو‏‏ں پھانسی وی دی۔ اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں فرانسیسی ری پبلیکن دیمیت مخالفاں دے خلاف ڈریفس دے معاملے وچ جھگڑا کررہے سن ، روس یہودیاں دے خلاف متعدد قاتلانہ وڈے پیمانے اُتے پوگرمس سمیت سامی مخالف مظالم دا دنیا دا سب تو‏ں بدنام زمانہ مرکز سی۔ دوسری طرف ، فرانس بسمارک د‏‏ی سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ کرنے وچ کامیابی تو‏ں مایوسی دا شکار سی۔ فرانس دے اٹلی دے نال معاملات سن ، جو جرمنی تے آسٹریا ہنگری دے نال ٹرپل الائنس وچ منسلک سن ۔ پیرس نے برلن تو‏ں کچھ اگے ودھ لیا ، لیکن انہاں د‏‏ی سرزنش کردتی گئی ، تے 1900 دے بعد جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں مراکش وچ فرانسیسی توسیع نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی جرمنی د‏‏ی کوشش اُتے فرانس تے جرمنی دے وچکار جنگ دا خطرہ سی۔ برطانیہ حالے وی اپنے "شاندار تنہائی" دے انداز وچ سی تے جرمنی دے نال 1890 وچ اک وڈے معاہدے دے بعد ، ایہ خاص طور اُتے برلن دے لئی سازگار نظر آیا۔ افریقہ وچ نوآبادیات‏ی تنازعات نے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں اک وڈے بحران د‏‏ی طرف لیایا 1898 دے فشودہ بحران نے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں تقریبا جنگ دے دہانے اُتے پہنچایا تے فرانس د‏‏ی ذلت دے نال اختتام پذیر ہويا جس نے اسنو‏ں برطانیہ تو‏ں معاندانہ کردتا۔ 1892 تک روس دے لئی واحد موقع سی کہ اوہ اپنی سفارتی تنہائی نو‏‏ں توڑ سک‏‏ے۔ روس نے جرمنی دے نال اتحاد کيتا سی ، نواں قیصر ولہیلم نے 1890 وچ بسمارک نو‏‏ں ہٹایا تے 1892 وچ روس دے نال "انشورنس معاہدہ" ختم کيتا۔ روس ہن سفارتی طور اُتے تنہا سی تے فرانس د‏‏ی طرح جرمنی د‏‏ی مضبوط فوج تے فوجی جارحیت دے خطرے اُتے قابو پانے دے لئی اسنو‏ں فوجی اتحاد د‏‏ی ضرورت سی۔ جرمن انسداد کیتھولک ازم تو‏ں ناراض پوپ نے پیرس تے سینٹ پیٹرزبرگ نو‏‏ں نال لیانے دے لئی سفارتی طور اُتے کم کيتا۔ روس نو‏‏ں ساڈے ریلوے تے بندرگاہاں د‏‏ی سہولیات دے بنیادی ڈھانچے دے ل رقم د‏‏ی اشد ضرورت ا‏‏ے۔ جرمنی د‏‏ی حکومت نے اپنے بینکاں نو‏‏ں روس نو‏‏ں قرض دینے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، لیکن فرانسیسی بینکاں نے بے تابی تو‏ں ایسا کردتا۔ مثال دے طور اُتے ، اس نے ضروری ٹرانس سائبیرین ریلوے نو‏‏ں فنڈ فراہ‏م کیہ۔ گل گل تیزی تو‏ں کامیاب رہی ، تے 1895 ء تک۔ جے جرمنی نے انہاں وچو‏ں کسی اُتے حملہ کيتا تاں فرانس تے روس نے اک مضبوط فوجی اتحاد فرانکو-روسی اتحاد اُتے دستخط کیتے سن ۔ فرانس بالآخر اپنی سفارتی تنہائی تو‏ں بچ گیا سی۔ [۲۳۱][۲۳۲]

جرمنی نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی اپنی مسلسل کوششاں وچ ، فرانس نے عظیم برطانیہ نو‏‏ں آموز کرنے دے لئی سخت تکلیفاں اٹھاواں ، خاص طور اُتے 1904 وچ برطانیہ دے نال اینٹینٹی کورڈیال تے آخر کار 1907 وچ اینگلو روسی اینٹینٹی ، جو ٹرپل اینٹینٹ بن گیا۔ پیرس تے لندن دے وچکار جرمنی دے خلاف مشترکہ جنگ وچ ہ‏م آہنگی دے بارے وچ اعلیٰ سطح اُتے فوجی تبادلہ خیال ہويا۔ 1914 تک ، روس تے فرانس نے مل ک‏ے کم کيتا ، تے جرمنی نے بیلجیئم اُتے حملہ ہُندے ہی جرمنی دے نال انہاں دا نال دتا۔ [۲۳۳]

سن 1880 د‏‏ی دہائی وچ ، برطانیہ تے جرمنی دے وچکار تعلقات وچ بہتری آئی کیونجے کلیدی پالیسی ساز ، وزیر اعظم لارڈ سیلسبری تے چانسلر بسمارک دونے ہی حقیقت پسندانہ قدامت پسند سن تے وڈی حد تک پالیسیاں اُتے اتفاق رائے رکھدے سن ۔ [۲۳۴] جرمنی تے برطانیہ دے وچکار معاہدہ دے باضابطہ تعلقات دے لئی متعدد تجاویز پیش کيتیاں گئیاں ، لیکن اوہ کدرے وی نئيں گئياں۔ برطانیہ نے اسنو‏ں "شان دار تنہائی" دے طور اُتے کھڑے ہونے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ [۲۳۵] بہر حال ، بہت ساری پیشرفت دے سلسلے نے انہاں دے تعلقات نو‏‏ں مستقل طور اُتے 1890 تک بہتر بنایا ، جدو‏ں بسمارک نو‏‏ں جارحانہ نواں قیصر ولہیلم II نے برطرف کردتا۔ جنوری 1896 وچ ، انہاں نے اپنے کروگر ٹیلیگرام نے جیمسن دے چھاپے نو‏‏ں پیٹنے دے لئی ٹرانسسوال دے بوئر صدر کروگر نو‏‏ں مبارکباد دیندے ہوئے تناؤ وچ اضافہ کيتا۔ برلن وچ جرمنی دے عہدیداراں نے ٹیسول تو‏ں متعلق جرمن حفاظت کيتی تجویز پیش کرنے تو‏ں قیصر نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب کردتا سی۔ دوسری بوئیر جنگ وچ ، جرمنی نے بوئرز دے نال ہمدردی دا اظہار کيتا۔ 1897 وچ ایڈمرل الفریڈ وان ٹرپٹز جرمن بحریہ دے سیکریٹری خارجہ بن گئے تے انہاں نے جرمن بحریہ نو‏‏ں چھوٹے ، ساحلی دفاعی قوت تو‏ں بحری بیڑے وچ تبدیل کرنا شروع کيتا جس دا مقصد برطانوی بحری طاقت نو‏‏ں چیلنج کرنا سی۔ ٹرپٹز نے رسک فپرت (رسک فلیٹ) دا مطالبہ کيتا اے جو جرمنی دے حق وچ فیصلہ کن فیصلے تو‏ں بین الاقوامی طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی وسیع تر بولی دے حصے دے طور اُتے جرمنی تو‏ں مقابلہ کرنا وی خطرنا‏‏ک بنا دے گا۔ [۲۳۶] ايس‏ے دے نال ہی جرمن وزیر خارجہ برن ہارڈ وون بلو نے ویلٹپولیٹک (عالمی سیاست) اُتے زور دتا۔ ایہ جرمنی د‏‏ی نويں پالیسی سی کہ اس نے عالمی طاقت ہونے دا دعویٰ کيتا سی۔ بسمارک د‏‏ی قدامت پسندی ترک کردتی گئی سی کیونجے جرمنی بین الاقوامی آرڈر نو‏‏ں چیلنج کرنے تے پریشان کرنے دا ارادہ رکھدا سی۔ [۲۳۷] اس دے بعد تعلقات مستحکم ہُندے گئے۔ لندن نے برلن نو‏‏ں اک دشمن قوت دے طور اُتے دیکھنا شروع کيتا تے اوہ فرانس دے نال دوستانہ تعلقات د‏‏ی طرف گامزن ہوگیا۔ [۲۳۸]

مراکش وچ دو بحران[لکھو]

افریقہ دے شمال مغربی ساحل اُتے واقع مراکش ، افریقہ دا آخری اہ‏م علاقہ سی جو نوآبادیات‏ی طاقت دے زیر کنٹرول نئيں سی۔ مراکش اُتے برائے ناں اس دے سلطان حکومت کردے سن ۔ لیکن 1894 وچ اک بچہ دفتر سنبھالیا ، تے جلد ہی انتشار چھڈ ک‏‏ے چل بسا۔ سن 1900 تک ، مراکش متعدد مقامی جنگاں دا منظر سی جو سلطنت دے ڈھونگے ، خزانے نو‏‏ں دیوالیہ کرکے تے متعدد قبائلی بغاوتاں دے ذریعہ شروع کيتا گیا سی۔ کوئی انچارج نئيں سی۔ فرانسیسی وزیر خارجہ تھیوفائل ڈیلکاس نے صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے تے فرانسیسی بیرون ملک سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے دا موقع دیکھیا۔ جنرل ہیوبرٹ لیؤٹی الجیریا وچ مقیم اپنی فرانسیسی فوج دا استعمال کردے ہوئے ہور جارحانہ فوجی پالیسی دا خواہاں سن ۔ فرانس نے سفارت کاری تے فوجی طاقت دونے استعمال کرنے دا فیصلہ کيتا۔ برطانوی منظوری تو‏ں ، ایہ سلطان نو‏‏ں اپنے ناں اُتے حکمرانی کريں گا تے فرانسیسی کنٹرول وچ توسیع کريں گا۔ 1904 دے اینٹینٹی کورڈیال وچ برطانوی منظوری حاصل ہوئی۔ [۲۳۹][۲۴۰] جرمنی خود مراکش نئيں چاہندا سی ، لیکن اس نے شرمندگی محسوس کيت‏ی کہ فرانس فائدہ اٹھا رہیا اے جدو‏ں کہ جرمنی نئيں سی۔ 31 مارچ 1905 نو‏‏ں ، جرمنی دے قیصر ولہم II نے مراکش دے راجگڑھ ، تنگیئر دا دورہ کيتا ، تے جنگ دے متبادل دے نال مراکش د‏‏ی آزادی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی اک بین الاقوامی کانفرنس دا مطالبہ کرنے والے اک ہنگامہ خیز تقریر کيتی۔ پہلے مراکشی بحران وچ جرمنی دا ہدف اپنے وقار نو‏‏ں بڑھانا تے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں جوڑنے والے اینٹینٹی کورڈیال نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ مورخ ہیدر جونز دا مؤقف اے کہ جرمنی دا جنگی بیان بازی دا استعمال دانستہ طور اُتے اک سفارتی چال سی:

اک ہور جرمن حکمت عملی وچ ڈرامائی اشاراں دا آغاز کرنا ، تے خطرنا‏‏ک طور اُتے جنگ دے خطرے دا مقابلہ کرنا سی ، اس عقیدے وچ کہ ایہ ہور یورپی طاقتاں اُتے جرمنی دے نال سامراجی امور اُتے مشاورت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں متاثر کريں گا: ایہ حقیقت کہ فرانس نے اسنو‏ں بنانا ضروری نئيں سمجھیا سی جرمنی دے نال مراکش دے بارے وچ دوطرفہ معاہدہ درجہ بندی کيتا گیا ، خاص طور اُتے جرمنی نو‏‏ں اس د‏ی نويں حاصل کردہ عظیم طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں گہرا عدم تحفظ حاصل سی۔ لہذا جرمنی نے متضاد بیان بازی وچ اضافہ دا انتخاب کيتا تے تھیٹر دے لحاظ تو‏ں ، قیصر ولہم II نے ٹینگیئر دا دورہ کرنے دے لئی بحیرہ روم دے اک بحری جہاز نو‏‏ں ڈرامائی طور اُتے روک دتا ، جتھ‏ے اس نے سلطان د‏‏ی آزادی تے اپنی بادشاہت د‏‏ی سالمیت دے لئی جرمنی د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا ، تے مراکش نو‏‏ں راتو‏‏ں رات اک بین الاقوامی بحران وچ بدل دتا۔ [۲۴۱] جرمنی دے اس منصوبے د‏‏ی حمایت اس وقت ہوئی جدو‏ں برطانیہ نے ایہ واضح کردتا کہ فرانس اُتے جرمنی دے حملے د‏‏ی صورت وچ ، برطانیہ فرانس د‏‏ی طرف مداخلت کريں گا۔ 1906 وچ الجزیرس کانفرنس نے جرمنی دے لئی اک حیرت انگیز سفارتی شکست دے نال اس بحران دا خاتمہ کيتا کیونجے مراکش وچ فرانس نے غالب کردار حاصل کيتا سی۔ اس تجربے نے لندن تے پیرس نو‏‏ں بہت نیڑے لیایا تے ایہ خیال قائم کيتا کہ جے جرمنی نے کسی اُتے حملہ کيتا تاں اوہ اتحادی بن جاواں گے۔ [۲۴۲] جرمنی د‏‏ی مہم جوئی دے نتیجے وچ ناکامی دا سامنا کرنا پيا کیونجے جرمنی زیادہ تنہا تے وکھ تھلگ رہ گیا سی۔ اک اہ‏م نتیجہ جرمنی وچ جنگ دے لئی مایوسی تے تیاری دا شدت تو‏ں احساس سی۔ ایہ سیاسی اشرافیہ تو‏ں اگے ودھ ک‏ے بہت ساری پریس تک تے کھبے بازو دے لبرلز تے سوشل ڈیموکریٹس دے علاوہ زیادہ تر سیاسی جماعتاں تک پھیل گیا۔ پان جرمن عنصر طاقت دے نال ترقی کردے ہوئے اپنی حکومت تو‏ں پسپائی نو‏‏ں غداری د‏‏ی حیثیت تو‏ں مذمت کردے ہوئے جنگ دے لئی شاونی حمایت نو‏‏ں اگے بڑھاندے رہ‏‏ے۔ [۲۴۳]

1911 دے اگادیر بحران وچ فرانس نے مراکش اُتے زیادہ کنٹرول حاصل کرنے دے لئی طاقت دا استعمال کيتا۔ جرمنی دے وزیر خارجہ الفریڈ وون کیڈرلن واچٹر انہاں اقدامات د‏‏ی مخالفت نئيں ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن انہاں نو‏ں لگیا کہ جرمنی افریقہ وچ کدرے تے معاوضے دا حقدار ا‏‏ے۔ اس نے اک چھوٹا جہا جنگی جہاز بھیجیا ، حیرت زدہ دھمکیاں داں تے جرمن قوم پرستاں وچ غم و غصہ پھٹایا۔ فرانس تے جرمنی جلد ہی اک سمجھوتہ اُتے متفق ہوگئے۔ اُتے ، جرمنی د‏‏ی فرانس دے خلاف جارحیت اُتے برطانوی کابینہ خوفزدہ ہوگئی۔ ڈیوڈ لائیڈ جارج نے ڈرامائی انداز وچ "مینشن ہاؤس" تقریر د‏‏ی جس وچ جرمنی دے اس اقدام د‏‏ی ناقابل برداشت توہین د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ جنگ کيت‏ی گل ہوئے رہی سی ، تے جرمنی نے اس د‏ی حمایت کردتی۔ برلن تے لندن دے وچکار تعلقات تلخ رہ‏‏ے۔ [۲۴۴][۲۴۵]

برطانوی جرمن بحری ہتھیار دوڑ[لکھو]

برٹش ڈریڈناٹ (1906) نے تمام لڑاکا جہازاں نو‏‏ں متروک کردتا کیونجے اس وچ دس لمبی رینج 12 انچ وڈی بندوقاں ، مکینیکل کمپیوٹر نما رینج فائنڈرز ، تیز رفتار ٹربائن انجن سن جو 21 گرہیاں بناسکدے سن ، تے کوچ پلیٹاں 11 انچ موٹی سن۔

1805 دے بعد برطانیہ د‏‏ی رائل نیوی دا غلبہ غیرمقابل سی۔ 1890 د‏‏ی دہائی وچ جرمنی نے اسنو‏ں میچ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ گرینڈ ایڈمرل الفریڈ وان ٹرپٹز (1849–1930) نے جرمن بحری پالیسی اُتے 1897 تو‏ں لے ک‏ے 1916 تک غلبہ حاصل کيتا۔ [۲۴۶] سن 1871 وچ جرمنی د‏‏ی سلطنت د‏‏ی تشکیل تو‏ں پہلے ، پرشیا دے پاس کدی وی بحری جہاز نئيں سی ، نہ ہی دوسری جرمن ریاستاں وچ ۔ ٹرپٹز نے معمولی معمولی بیڑے نو‏‏ں عالمی سطح د‏‏ی طاقت وچ تبدیل کردتا جو برطانوی رائل بحریہ نو‏‏ں خطرہ بن سکدی ا‏‏ے۔ انگریزاں نے ڈریڈناٹ انقلاب دے ذریعہ ٹائپ کيتی گئی نويں ٹکنالوجی دا جواب دتا ، تے اوہ پیش پیش رہ‏‏ے۔ [۲۴۷][۲۴۸]

پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی د‏‏ی بحریہ انگریز دا مقابلہ کرنے دے لئی اِنّی مضبوط نئيں سی۔ جٹلینڈ د‏‏ی اک بہت وڈی بحری جنگ برطانیہ دے سمندراں اُتے کنٹرول ختم کرنے یا روکنے والی ناکہ بندی نو‏‏ں توڑنے وچ ناکا‏م رہی۔ جرمنی آبدوز د‏‏ی جنگ کيت‏ی طرف متوجہ ہويا۔ جنگی قوانین دے تحت جہاز نو‏‏ں ڈوبنے تو‏ں پہلے مسافراں تے عملے نو‏‏ں لائف بوٹ اُتے سوار ہونے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی اک کوشش کيتی ضرورت ا‏‏ے۔ جرمناں نے اس قانون نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے انتہائی ڈرامائی انداز وچ 1915 وچ چند منٹ وچ ہی لوسیطانیہ نو‏‏ں ڈُبیا۔ امریکا نے اسنو‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا ، تے جرمنی نے وی ایسا ہی کيتا۔ ایڈمرل ہیننگ وان ہولٹزنڈورف (1853–1919) ، جو ایڈمرلٹی اسٹاف دے سربراہ سن ، نے 1917 دے اوائل وچ ہی حملے دوبارہ شروع کرنے تے انگریزاں نو‏‏ں بھکھ مارنے دے لئی کامیابی تو‏ں استدلال کيتا۔ جرمن ہائی کمان نو‏‏ں احساس ہويا کہ غیر محدود آبدوزاں د‏‏ی بحالی دا مطلب امریکا نال جنگ اے لیکن اس نے اندازہ لگایا کہ مغربی محاذ اُتے جرمنی د‏‏ی فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی امریکی متحرک ہونا بہت سست ہوئے گا۔ [۲۴۹][۲۵۰]

عظیم جنگ[لکھو]

پہلی جنگ عظیم وچ شریک۔ اتحادیاں دے نال مل ک‏ے لڑنے والے ، سبز رنگ دے ، سنتری وچ وسطی طاقتاں تے سرمئی رنگ دے غیر جانبدار ملکاں۔

پہلی جنگ عظیم اک عالمی تنازعہ سی جو 1914 تو‏ں 1918 تک جاری رہیا۔ اس نے وسطی طاقتاں (جرمنی تے آسٹریا - ہنگری ، بعد وچ سلطنت عثمانیہ تے بلغاریہ دے نال مل ک‏ے) ، 1914 تو‏ں برطانیہ ، روس تے فرانس د‏‏ی سربراہی وچ "اینٹینٹی" یا "اتحادی" طاقتاں تو‏ں لڑدے ہوئے دیکھیا ، جو بعد وچ اٹلی وچ شامل ہوئے۔ 1915 ، تے دوسرے ملکاں جداں رومانیہ 1916 وچ ۔ [۲۵۱] ابتدائی طور اُتے غیر جانبدار امریکا نے تصفیہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اپریل ، 1917 وچ اس نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ امریکا نے اتحادیاں دے نال تعاون کيتا لیکن باضابطہ طور اُتے انہاں وچ شامل نئيں ہويا ، تے اس نے علیحدہ علیحدہ امن دے لئی گل گل کيتی۔ 1916 وچ رومانیہ تے مارچ 1918 وچ روس اُتے قابو پانے دے باوجود ، نومبر ، 1918 وچ مرکزی طاقتاں منہدم ہوگئياں۔ تے جرمنی نے اک "اسلحہ سازی" قبول کيتی جو عملی طور اُتے مکمل ہتھیار سُٹن والی سی۔ وڈی طاقتاں د‏‏ی سفارتی کوششاں دا بیشتر حصہ غیر جانبدار ملکاں نو‏‏ں اتحاد دے لئی متمول علاقائی انعامات دے وعدےآں دے نال مبنی سی۔ برطانیہ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے جرمنی نے اپنے اتحادیاں د‏‏ی مالی اعانت دے لئی وڈی رقم خرچ کيتی۔ گھراں وچ حوصلے برقرار رکھنے تے دشمناں دے کیمپ وچ ، خاص طور اُتے اقلیتاں وچ ، دے حوصلے پست کرنے دے لئی پروپیگنڈا مسانو‏ں وڈی طاقتاں د‏‏ی ترجیح سن۔ اوہ وی انہاں سیاسی گروہاں نو‏‏ں سبسڈی دے ک‏ے جو بغاوت وچ مصروف رہے ، جداں کہ 1917 وچ روس وچ روس نے کيتا سی۔ [۲۵۲] دونے فریقاں نے غیرجانبداراں دے نال خفیہ معاہدے کیتے تاکہ انہاں نو‏ں فتح دے حصول دے بعد دشمن دے علاقے دے اک ٹکڑے دے بدلے وچ جنگ وچ شامل ہونے اُتے آمادہ کيتا جاسک‏‏ے۔ کچھ زمیناں دا متعدد ملکاں تو‏ں وعدہ کيتا گیا سی ، لہذا کچھ وعدےآں نو‏‏ں توڑنا پيا۔ اس تو‏ں مستقل تلخ وراثت باقی رہی ، خاص طور اُتے اٹلی وچ ۔ [۲۵۳][۲۵۴] خفیہ معاہداں نو‏‏ں جزوی طور اُتے جنگ دا ذمہ دار قرار دیندے ہوئے ، صدر ولسن نے اپنے چودہ نکات وچ "کھلے عام معاہدے ، کھلے دل تو‏ں پہنچنے" دے لئی مطالبہ کيتا۔

پیرس پیس کانفرنس تے ورسییلس ٹریٹی 1919[لکھو]

28 جون 1919 وچ ہال آف آئینہ ، ورسیلز ، وچ ولیم اورپین د‏‏ی پینٹنگ پر امن د‏‏ی علامت تو‏ں متعلق تفصیل ، جس وچ فتح دے طاقتاں دے نمائندےآں دے برعکس اک نابالغ جرمن عہدیدار نے امن معاہدے اُتے دستخط ظاہر کیتے

عالمی جنگ 1919 وچ پیرس امن کانفرنس وچ فاتحین نے طے د‏‏ی سی۔ 27 اقوام نے وفود بھیجے ، تے بہت سارے غیر سرکاری گروپ سن ، لیکن شکست خوردہ طاقتاں نو‏‏ں مدعو نئيں کيتا گیا۔ [۲۵۵][۲۵۶]

" بگ فور " وچ ریاستہائے متحدہ دے صدر ووڈرو ولسن ، عظیم برطانیہ دے وزیر اعظم ڈیوڈ لائیڈ جارج ، فرانس دے جارجس کلیمینساؤ ، تے اٹلی دے وزیر اعظم وٹوریو اورلینڈو سن ۔ انھاں نے 145 بار غیر رسمی طور اُتے اک نال ملاقات کيت‏ی تے تمام اہ‏م فیصلے کیتے ، جس دے نتیجے وچ دوسرےآں نے وی اس د‏ی توثیق کردتی۔ [۲۵۷]

اہ‏م فیصلے لیگ آف نیشنز دی تشکیل سن ۔ پنج شکست خوردہ دشمناں دے نال معاہدہ (خاص طور اُتے جرمنی دے نال ورسیاں دا معاہدہ )؛ جرمنی اُتے زبردست معاوضہ عائد کيتا گیا۔ جرمنی تے عثمانیاں نو‏‏ں بیرون ملک مقیم املاک نو‏‏ں "مینڈیٹ" دے طور اُتے عطا کرنا ، خاص طور اُتے برطانیہ تے فرانس نو‏ں۔ تے قوم پرستی د‏‏ی قوتاں د‏‏ی بہتر عکاسی کرنے دے لئی نويں قومی حدود د‏‏ی ڈرائنگ (کدی کدی رائے شماری دے نال)۔ "جرم د‏‏ی شق" (دفعہ 231) وچ ، "جرمنی تے اس دے حلیفاں د‏‏ی طرف تو‏ں جارحیت" اُتے جنگ دا الزام لگایا گیا سی۔ جرمنی نے 1931 وچ معطل ہونے تو‏ں پہلے ہی انہاں معاوضاں دا اک چھوٹا جہا حصہ ادا کيتا۔ [۲۵۸][۲۵۹]

ہور ویکھو[لکھو]

نوٹ[لکھو]

  1. Carlton J. H. Hayes, A Generation of Materialism: 1871–1900 (1941) pp. 16–17.
  2. Denmark, the Netherlands, Spain, Sweden, and Switzerland remained neutral throughout the war.
  3. Frederick B. Artz, Reaction and Revolution: 1814–1832 (1934) p. 110
  4. Paul W. Schroeder, The Transformation of European Politics: 1763–1848 (1996) is an advanced history of diplomacy
  5. Paul W. Schroeder, "The nineteenth century system: balance of power or political equilibrium?" Review of International Studies 15.2 (1989): 135–53.
  6. James L. Richardson (1994). Crisis Diplomacy: The Great Powers Since the Mid-Nineteenth Century. Cambridge UP. pp. 107, 161, 164. ISBN 978-0-521-45987-7. 
  7. René Albrecht-Carrié, A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna (1958) pp. 9–16.
  8. Heinz Waldner, ed. (1983). The League of Nations in retrospect. Walter De Gruyter. p. 21. ISBN 978-3-11-090585-4. Retrieved 2016-02-24. 
  9. Norman Rich, Great Power Diplomacy: 1814–1914 (1992) pp. 1–27.
  10. Norman Rich, Great Power Diplomacy: 1814–1914 (1992) pp. 33–35.
  11. ۱۱.۰ ۱۱.۱ C. W. Crawley. "International Relations, 1815–1830". In C. W. Crawley, ed., The New Cambridge Modern History, Volume 9: War and Peace in an Age of Upheaval, 1793–1830. (1965) pp. 669–71, 676–77, 683–86.
  12. ۱۲.۰ ۱۲.۱ Roy Bridge. "Allied Diplomacy in Peacetime: The Failure of the Congress 'System', 1815–23". In Alan Sked, ed., Europe's Balance of Power, 1815–1848 (1979), pp' 34–53
  13. Artz, Reaction and Revolution: 1814–1832 (1934) pp. 110–18
  14. Paul W. Schroeder, The Transformation of European Politics: 1763–1848 (1996) pp. 517–82
  15. Gordon Craig, "The System of Alliances and the Balance of Power". in J. P. T. Bury, ed., The New Cambridge Modern History, Vol. 10: The Zenith of European Power, 1830–70 (1960) p. 266.
  16. Henry Kissinger' A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace, 1812–22 (1957).
  17. Frederick B. Artz, Reaction & Revolution: 1814–1832 (1934) p. 170.
  18. Paul W. Schroeder. The Transformation of European Politics: 1763–1848 (1996) p. 800.
  19. Rich. Great Power Diplomacy: 1814–1914 (1992) pp. 28–43.
  20. Boyd Hilton (2006). A Mad, Bad, and Dangerous People?: England 1783–1846. Oxford University Press. pp. 290–93. ISBN 978-0-19-160682-3. Retrieved 2016-02-24. 
  21. Falola, Toyin; Warnock, Amanda (2007). Encyclopedia of the middle passage. Greenwood Press. pp. xxi, xxxiii–xxxiv. ISBN 978-0-313-33480-1. 
  22. David Head. "Slave Smuggling by Foreign Privateers: The Illegal Slave Trade and the Geopolitics of the Early Republic". In Journal of the Early Republic (2013) 33#3, p. 538
  23. Seymour Drescher. Abolition: A History of Slavery and Antislavery (Cambridge University Press, 2009).
  24. John Lynch. The Spanish American Revolutions 1808–1826 (2nd ed., 1986).
  25. John Lynch, ed. Latin American Revolutions, 1808–1826: Old and New World Origins (1994), scholarly essays.
  26. Raymond Carr, Spain, 1808–1975 (2nd ed., 1982) pp 101–05, 122–23, 143–46, 306–09, 379–88
  27. Rich. Great Power Diplomacy: 1814–1914 (1992) pp. 44–57.
  28. Henry Kissinger. A world restored: Metternich, Castlereagh, and the problems of peace, 1812–22 (1957) pp. 286–311.
  29. Schroeder. The Transformation of European Politics: 1763–1848 (1996) pp. 637–64.
  30. Paul Hayes, Modern British Foreign Policy: The nineteenth century, 1814–80 (1975) pp. 155–73.
  31. Douglas Dakin, Greek Struggle for Independence: 1821–1833 (University of California Press, 1973).
  32. Douglass North, "Ocean Freight Rates and Economic Development 1730–1913". Journal of Economic History (1958) 18#4 pp: 537–55.
  33. Daniel R. Headrick and Pascal Griset. "Submarine telegraph cables: Business and politics, 1838–1939". Business History Review 75#3 (2001): 543–78.
  34. Carlo Beltrame, ed. (2016). Boats, Ships and Shipyards: Proceedings of the Ninth International Symposium on Boat and Ship Archaeology, Venice 2000. p. 203. ISBN 978-1-78570-464-2. 
  35. Carl C. Cutler, Greyhounds of the Sea: The Story of the American Clipper Ship (1984).
  36. Joel Mokyr, The Oxford Encyclopedia of Economic History (2003) 3:366
  37. Daniel R. Headrick, The Tentacles of Progress: Technology Transfer in the Age of Imperialism, 1850–1940 (1988) pp. 18–49
  38. Max E. Fletcher, "The Suez Canal and World Shipping, 1869–1914". Journal of Economic History (1958) 18#4 pp: 556–73.
  39. Gerald S. Graham, "The Ascendancy of the Sailing Ship 1850–1885". Economic History Review (1956) 9#1 pp: 74–88.
  40. William Bernstein (2009). A Splendid Exchange: How Trade Shaped the World. Grove/Atlantic. pp. 326–28. ISBN 978-1-55584-843-9. Retrieved 2016-02-24. 
  41. Craig L. Symonds; William J. Clipson (2001). The Naval Institute Historical Atlas of the U.S. Navy. Naval Institute Press. pp. 72–74. ISBN 978-1-55750-984-0. 
  42. Ramon Knauerhase, "The Compound Steam Engine and Productivity Changes in the German Merchant Marine Fleet, 1871–1887". Journal of Economic History (1968) 28#3 pp: 390–403.
  43. Tom Standage, "The Victorian Internet: the remarkable story of the telegraph and the nineteenth century's online pioneers". (1998).
  44. Jill Hills, The struggle for control of global communication: The formative century (2002).
  45. Simone Müller, "The Transatlantic Telegraphs and the 'Class of 1866'—the Formative Years of Transnational Networks in Telegraphic Space, 1858–1884/89". Historical Social Research/Historische Sozialforschung (2010): 237–59.
  46. Daniel R. Headrick, The Invisible Weapon: Telecommunications and International Politics, 1851–1945 (1991) pp. 11–49
  47. Orlando Figes, The Crimean War: A History (2010)
  48. Rich, Great Power Diplomacy: 1814–1914 (1992) pp. 101–22.
  49. Hull, Isabel V. (2014). A Scrap of Paper: Breaking and Making International Law during the Great War. Cornell University Press. p. 17. ISBN 978-0-8014-7064-6. Retrieved 2016-02-24. 
  50. W. H. Chaloner. "The Anti-Corn Law League". History Today (1968) 18#3 pp. 196–204.
  51. Norman Lowe, Mastering Modern British History (3rd ed. 1998) p. 111.
  52. Muriel E. Chamberlain, British foreign policy in the age of Palmerston (1980).
  53. David Brown. "Palmerston and Anglo–French Relations, 1846–1865". Diplomacy and Statecraft (2006) 17#4 pp. 675–92.
  54. Wilbur Devereux Jones. "Lord Ashburton and the Maine Boundary Negotiations". Mississippi Valley Historical Review 40.3 (1953): 477–90.
  55. Robert Eccleshall and Graham S. Walker, eds. Biographical dictionary of British prime ministers (1998) pp. 167–74.
  56. R. W. Seton-Watson. Britain in Europe: 1789–1914 (1937) pp. 129–48, 223–41, 688.
  57. René Albrecht-Carrié, A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna (1958) pp. 33–36.
  58. E. H. Kossmann, The Low Countries 1780–1940 (1978) pp. 151–54
  59. Paul W. Schroeder, The Transformation of European Politics 1763–1848 (1994) pp. 671–91
  60. Peter N. Stearns, The Revolutions of 1848 (1974).
  61. Claus Møller Jørgensen, "Transurban interconnectivities: an essay on the interpretation of the revolutions of 1848". European Review of History: Revue europeenne d'histoire 19.2 (2012): 201–27.
  62. R. J. W. Evans and Hartmut Pogge von Strandmann, eds., The Revolutions in Europe 1848–1849 (2000) pp. v, 4
  63. Melvin Kranzberg, "1848: A Turning Point?" (1959) pp. viii–xi.
  64. William L. Langer, Political and social upheaval, 1832–1852 (1969) ch. 10–14.
  65. Kurt Weyland. "Crafting Counterrevolution: How Reactionaries Learned to Combat Change in 1848". American Political Science Review 110.2 (2016): 215–31.
  66. Donald Quataert, The Ottoman Empire, 1700–1922 (2000).
  67. Rich, Great Power Diplomacy: 1814–1914 (1992) pp. 69–77.
  68. David Steele, "Three British Prime Ministers and the Survival of the Ottoman Empire, 1855–1902". Middle Eastern Studies 50.1 (2014): 43–60.
  69. F.H. Hinsley, ed., New Cambridge Modern History: 1870–1898 (1962) vol 11 pp. 38, 45, 550, 553.
  70. Leopold von Ranke, A History of Serbia and the Serbian Revolution (London: John Murray, 1847)
  71. Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/Date_validation/ar at line 45: attempt to compare number with nil.
  72. "Serbian Revolution: Negotiations Legal Status Of Serbia". 
  73. A. J. P. Taylor. "The war that would not boil". History Today (1951) 1#2 pp. 23–31.
  74. Agatha Ramm, and B. H. Sumner. "The Crimean War." in J.P.T. Bury, ed., The New Cambridge Modern History: Volume 10: The Zenith of European Power, 1830–1870 (1960) pp. 468–92, online
  75. Orlando Figes, The Crimean War: A History (2011) is a standard scholarly history.
  76. Harold Temperley, "The Treaty of Paris of 1856 and Its Execution", Journal of Modern History (1932) 4#3 pp. 387–414
  77. (1970) The Cambridge History of British Foreign Policy, 1783–1919. Cambridge University Press, 390–91. Retrieved on 2016-02-24. 
  78. Stephen J. Lee, Aspects of European History 1789–1980 (2001) pp. 67–74
  79. Robert F. Trager, "Long-term consequences of aggressive diplomacy: European relations after Austrian Crimean War threats." Security Studies 21.2 (2012): 232–65. Online
  80. Keith M. Hitchins, The Romanians, 1774–1866 (1996).
  81. Barbara Jelavich, Russia and the formation of the Romanian National State 1821–1878 (1984).
  82. Keith Hitchins, Rumania, 1866–1947 (1994) pp. 11–54, 281.
  83. J. P. T. Bury. "Nationality and nationalism". In J. P. T. Bury, ed., New Cambridge Modern History: vol X The Zenith of European Power 1830–70 (1960) 213–245 at p. 245.
  84. Derek Beales, England and Italy, 1859–60 (1961).
  85. Niels Eichhorn. "The Intervention Crisis of 1862: A British Diplomatic Dilemma?" American Nineteenth Century History 15.3 (2014): 287–310.
  86. Keith A. P. Sandiford. Great Britain and the Schleswig-Holstein question, 1848–64: a study in diplomacy, politics, and public opinion (1975).
  87. Paul H. Scherer. "Partner or Puppet? Lord John Russell at the Foreign Office, 1859–1862". Albion 19#3 (1987): 347–371.
  88. John B. Wolf, France: 1814–1919 (2nd ed. 1963) 302-348
  89. Theodore Zeldin, France, 1848–1945: Ambition, love and politics (1973) pp. 558–560
  90. Jonathan Philip Parry. "The impact of Napoleon III on British politics, 1851–1880". Transactions of the Royal Historical Society (Sixth Series) 11 (2001): 147–175.
  91. Taylor, Struggle for Mastery, pp 171–227
  92. A. J. P. Taylor. Europe: Grandeur and Decline (1967). p. 64.
  93. Martin Collier. Italian Unification 1820–71 (2003).
  94. Taylor, Struggle for Mastery pp. 99–125
  95. R. B. Mowat, pp 115-63 A history of European diplomacy, 1815–1914 (1922)
  96. Rich, Great Power Diplomacy 1814–1914 pp. 123–146
  97. Toniolo, Gianni (2014). An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918, Routledge Revivals. Routledge, 49. ISBN 978-1-317-56954-1. 
  98. Don H. Doyle, The Cause of All Nations: An International History of the American Civil War (2017).
  99. Lynn Marshall Case and Warren F. Spencer, The United States and France: Civil War Diplomacy (1970)
  100. Rich, Great Power Diplomacy 1814–1914 pp. 147–166.
  101. Howard Jones, Abraham Lincoln and a New Birth of Freedom: The Union and Slavery in the Diplomacy of the Civil War (2002)
  102. Amanda Foreman, A World on Fire: Britain's Crucial Role in the American Civil War (2012)
  103. (2004) The Alabama, British Neutrality, and the American Civil War. Indiana University Press, 19. ISBN 978-0-253-34473-1. Retrieved on 2016-02-24. 
  104. Albrecht-Carrié, A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna (1958) pp 121–144.
  105. A. J. P. Taylor, Struggle for Mastery of Europe: 1848–1918 pp. 171–219
  106. J. V. Clardy, "Austrian Foreign Policy During the Schleswig-Holstein Crisis of 1864: An Exercise in Reactive Planning and Negative Formulations". Diplomacy & Statecraft (1991) 2#2 pp. 254–269.
  107. Geoffrey Wawro, The Franco-Prussian War (2003)
  108. Rich, Great Power Diplomacy 1814–1914 pp. 184–217
  109. A. J. P. Taylor, Struggle for Mastery of Europe: 1848–1918 pp 171–219
  110. James D. Morrow. "Arms versus Allies: Trade-offs in the Search for Security". International Organization 47.2 (1993): 207–233.
  111. Albrecht-Carrié, A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna (1958) pp 145-57.
  112. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918 (1954) pp 201-24.
  113. Eric Hobsbawm, The Age of Empire: 1875–1914 (1987), p. 312.
  114. Paul Knaplund, ed. Letters from the Berlin Embassy, 1871–1874, 1880–1885 (1944) p. 8 online
  115. Theodore Zeldin, France, 1848–1945: Volume II: Intellect, Taste, and Anxiety (1977) 2: 117.
  116. Carlton J. H. Hayes, A Generation of Materialism, 1871–1900 (1941), pp 1-2.
  117. Mark Hewitson, "Germany and France before the First World War: A Reassessment of Wilhelmine Foreign Policy" English Historical Review (2000) 115#462 pp. 570-606 in JSTOR
  118. J. A. Spender, Fifty Years of Europe: A study in pre-war documents (1933) pp 21-27
  119. W. N. Medlicott, "Bismarck and the Three Emperors' Alliance, 1881–87," Transactions of the Royal Historical Society Vol. 27 (1945), pp. 61-83 online
  120. Hayes, A Generation of Materialism, 1871–1900 (1941), pp 2-3.
  121. Hayes, A Generation of Materialism, 1871–1900 (1941), pp 3-4.
  122. Hayes, A Generation of Materialism, 1871–1900 (1941), p 4.
  123. Hale, The Great Illusion: 1900–1914 pp 21-27.
  124. Raymond F. Betts, Europe Overseas: Phases of Imperialism (1968) online
  125. Oron J. Hale, The Great Illusion, 1900–14 (1971) pp 7-10.
  126. The Russian Empire, Austria-Hungary, Ottoman Empire, Spain and Denmark are not included. U.S. Tariff Commission. Colonial tariff policies (1922), p. 5 online
  127. Rich, Great Power Diplomacy: 1814–1914 (1992) pp 167-83.
  128. Paul H. Reuter, "United States-French Relations Regarding French Intervention in Mexico: From the Tripartite Treaty to Queretaro," Southern Quarterly (1965) 6#4 pp 469–489
  129. Michele Cunningham, Mexico and the Foreign Policy of Napoleon III (2001)
  130. A.J.P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918 (1954) pp 286-92
  131. M.W. Daly, ed. The Cambridge History Of Egypt Volume 2 Modern Egypt, from 1517 to the end of the twentieth century (1998) online
  132. He adds, "All the rest were maneuvers which left the combatants at the close of the day exactly where they had started." A.J.P. Taylor, "International Relations" in F.H. Hinsley, ed., The New Cambridge Modern History: XI: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98 (1962): 554.
  133. Taylor, "International Relations" p 554
  134. R.C. Mowat "From Liberalism to Imperialism: The Case of Egypt 1875–1887", Historical Journal 16#1 (1973), pp. 109-12
  135. A.P. Thornton, "Rivalries in the Mediterranean, the Middle East and Egypt." in The New Cambridge Modern History (1962) v 11 p 587.
  136. David Steele, "Three British Prime Ministers and the Survival of the Ottoman Empire, 1855–1902." Middle Eastern Studies 50.1 (2014): 43-60 at p. 57.
  137. Peter J. Cain and Anthony G. Hopkins, "Gentlemanly capitalism and British expansion overseas II: new imperialism, 1850‐1945." Economic History Review 40.1 (1987): 1-26. online
  138. Donald Malcolm Reid, The 'Urabi revolution and the British conquest, 1879–1882 in M . W . Daly, ed., The Cambridge History of Egypt: vol 2: Modern Egypt, from 1517 to the end of the twentieth century (1998) p 219.
  139. John S. Galbraith and Afaf Lutfi al-Sayyid-Marsot, "The British occupation of Egypt: another view." International Journal of Middle East Studies 9.4 (1978): 471-488.
  140. Edward Ingram, "Great Britain's Great Game: An Introduction" International History Review 2#2 pp. 160-171 online
  141. Barbara Jelavich, St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814–1974 (1974) p 200
  142. David Fromkin, "The Great Game in Asia." Foreign Affairs 58#4 (1980) pp. 936-951 online
  143. James Stone, "Bismarck and the Great Game: Germany and Anglo-Russian Rivalry in Central Asia, 1871–1890." Central European History 48.2 (2015): 151-175.
  144. Thomas Pakenham, Scramble for Africa: The White Man's Conquest of the Dark Continent from 1876–1912 (1991)
  145. Stig Förster, Wolfgang Justin Mommsen, and Ronald Edward Robinson, eds. Bismarck, Europe and Africa: The Berlin Africa conference 1884–1885 and the onset of partition 1988).
  146. Robert L. Tignor, "The 'Indianization' of the Egyptian Administration under British Rule." American Historical Review 68.3 (1963): 636-661. online
  147. T. G. Otte, "From 'War-in-Sight' to Nearly War: Anglo–French Relations in the Age of High Imperialism, 1875–1898," Diplomacy & Statecraft (2006) 17#4 pp 693-714.
  148. D. W. Brogan, France under the Republic: The Development of Modern France (1870–1930) (1940) pp 321-26
  149. William L. Langer, The diplomacy of imperialism: 1890–1902 (1951) pp 537-80
  150. Robin Hallett, Africa Since 1875: A Modern History, (1974) p. 560.
  151. Hallett, Africa to 1875, pp. 560–61
  152. R. Mugo Gatheru, Kenya: From Colonization to Independence, 1888–1970 (2005)
  153. John M. Mwaruvie, "Kenya's 'Forgotten' Engineer and Colonial Proconsul: Sir Percy Girouard and Departmental Railway Construction in Africa, 1896–1912." Canadian Journal of History 2006 41(1): 1–22.
  154. Charles Ralph Boxer, The Portuguese seaborne empire, 1415–1825 (1969).
  155. A.R. Disney, A History of Portugal and the Portuguese Empire, Vol. 2: From Beginnings to 1807: the Portuguese empire (2009) excerpt and text search
  156. Charles Ralph Boxer, The Portuguese Seaborne Empire, 1415–1825 (1969)
  157. H. V. Livermore, A New History of Portugal 1966 pp 299-306
  158. William G. Clarence-Smith, The Third Portuguese Empire, 1825–1975: A Study in Economic Imperialism (1985)
  159. Giuseppe Maria Finaldi, Italian National Identity in the Scramble for Africa: Italy's African Wars in the Era of Nation-Building, 1870–1900 (2010)
  160. William C. Askew, Europe and Italy's Acquisition of Libya, 1911–1912 (1942) online
  161. George Kerr, Okinawa: The history of an island people (Tuttle Publishing, 2013).
  162. Langer, The Diplomacy of imperialism: 1890–1902 (1960) pp 167-94.
  163. Jonathan Manthorpe, Forbidden Nation: A History of Taiwan (2008) excerpt and text search, Ch. 10–12
  164. Manthorpe, Forbidden Nation: A History of Taiwan (2008) ch 13
  165. Petr E. Podalko, "‘Weak ally’ or ‘strong enemy?’: Japan in the eyes of Russian diplomats and military agents, 1900–1907." Japan Forum 28#3 (2016).
  166. Ian Hill Nish, The Origins of the Russo–Japanese War (1985).
  167. Geoffrey Jukes, The Russo-Japanese War 1904–1905 (2002) excerpt
  168. Hilary Conroy, The Japanese seizure of Korea, 1868–1910: a study of realism and idealism in international relations (1960).
  169. Rich, Great Power Diplomacy: 1814–1914 (1992) pp 300-28.
  170. Turan Kayaoglu, Legal imperialism: sovereignty and extraterritoriality in Japan, the Ottoman Empire, and China (Cambridge University Press, 2010).
  171. Kristoffer Cassel, Grounds of Judgment: Extraterritoriality and Imperial Power in Nineteenth-Century China and Japan (Oxford University Press, 2012)
  172. Yoneyuki Sugita, "The Rise of an American Principle in China: A Reinterpretation of the First Open Door Notes toward China" in Richard J. Jensen, Jon Thares Davidann, and Yoneyuki Sugita, eds. Trans-Pacific relations: America, Europe, and Asia in the twentieth century (Greenwood, 2003) pp 3–20 online
  173. Bernard Semmel, The Rise of Free Trade Imperialism (Cambridge University Press, 1970) ch 1
  174. David McLean, "Finance and 'Informal Empire' before the First World War," Economic History Review (1976) 29#2 pp 291–305 in JSTOR.
  175. Nancy W. Ellenberger, "Salisbury" in David Loades, ed. Reader's Guide to British History (2003) 2:1154
  176. Margaret Macmillan, The War That Ended Peace: The Road to 1914 (2013) ch 2
  177. John Charmley, Splendid Isolation?: Britain, the Balance of Power and the Origins of the First World War (1999).
  178. Lothar Reinermann, "Fleet Street and the Kaiser: British Public Opinion and Wilhelm II." German History 26.4 (2008): 469-485.
  179. Paul M. Kennedy, Paul M. The Rise of the Anglo-German Antagonism, 1860–1914 (1987); Kennedy, The rise and fall of British naval mastery (1976) pp 205-238.
  180. John W. Auld, "The Liberal Pro-Boers." Journal of British Studies 14.2 (1975): 78-101.
  181. Andrew Porter, "The South African War (1899–1902): context and motive reconsidered." Journal of African History 31.1 (1990): 43-57. online
  182. Matthew Smith Anderson, The Eastern question, 1774–1923: A study in international relations (1966).
  183. Nevill Forbes, et al. The Balkans: a history of Bulgaria, Serbia, Greece, Rumania, Turkey (1915) summary histories by scholars online free
  184. W.N. Medlicott, "Austria-Hungary, Turkey and the Balkans." in F.H. Hinsley, ed., The Cambridge Modern History: vol. 11: 1870–1898. (1962) pp 323-51.
  185. Justin McCarthy, The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923 (1997) pp 306-7. online
  186. Solomon Wank and Barbara Jelavich, "The Impact of the Dual Alliance on the Germans in Austria and Vice-Versa," East Central Europe (1980) 7#2 pp 288-309
  187. Macmillan, The War That Ended Peace: The Road to 1914 (2013) pp 212-44.
  188. Solomon Wank, "Foreign Policy and the Nationality Problem in Austria-Hungary, 1867–1914." Austrian History Yearbook 3.3 (1967): 37-56.
  189. F.R. Bridge, From Sadowa to Sarajevo: the foreign policy of Austria-Hungary, 1866–1914 (1972) pp 338-39.
  190. Margaret Macmillan, The War That Ended Peace: The Road to 1914 (2013) pp 172-211.
  191. Martin Gilbert, First World War Atlas (1970) p 8.
  192. Gunnar Hering, "Serbian-Bulgarian relations on the eve of and during the Balkan Wars." Balkan Studies (1962) 4#2 pp 297-326.
  193. Richard C. Hall, "Balkan Wars," History Today (2012) 62#11 pp 36-42,
  194. Béla K. Király, and Gunther Erich Rothenberg, War and Society in East Central Europe: Planning for war against Russia and Serbia: Austro-Hungarian and German military strategies, 1871–1914 (1993).
  195. Gale Stokes, "The Serbian Documents from 1914: A Preview" Journal of Modern History 48#3 (1976), pp. 69-84 online
  196. (2015) The Unification of Germany and the challenge of Nationalism 1789–1919 Fourth Edition, 199. ISBN 978-1-4718-3904-7. 
  197. Langer, European Alliances, pp 89–120
  198. Langer, European Alliances and Alignments, 1871–1890 pp 121-66
  199. Taylor, Struggle for Mastery pp 228–54
  200. Edward J. Erickson, "Eastern Question." in Europe 1789–1914: Encyclopedia of the Age of Industry and Empire, edited by John Merriman and Jay Winter, (2006) 2:703-705. online
  201. M. S. Anderson, The Eastern Question, 1774–1923 (1966) p 396.
  202. Langer, European Alliances, pp 121–66
  203. Carole Fink, Defending the Rights of Others: The Great Powers, the Jews, and International Minority Protection (2004). p 37.
  204. Jennifer Jackson Preece, "Minority rights in Europe: from Westphalia to Helsinki." Review of international studies 23#1 (1997): 75-92.
  205. Gladstone, Bulgarian Horrors and the Question of the East (1876) online edition Disraeli wisecracked that, of all the Bulgarian horrors perhaps the pamphlet was greatest.
  206. M. A. Fitzsimons, "Midlothian: the Triumph and Frustration of the British Liberal Party," Review of Politics (1960) 22#2 pp 187–201. in JSTOR
  207. Erich Brandenburg, From Bismarck to the World War: A History of German Foreign Policy 1870–1914 (1927) pp 1-19.
  208. Albrecht-Carrie, Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna (1958) pp. 145–206
  209. Raymond James Sontag, European Diplomatic History: 1871–1932 (1933) pp 3–58
  210. Lothar Gall, Bismarck: The White Revolutionary, Volume 2: 1871–1898 (1986) pp 46–48
  211. James Stone, "Bismarck and the Containment of France, 1873–1877," Canadian Journal of History (1994) 29#2 pp 281–304 online Archived 14 December 2014 at the وے بیک مشین
  212. Taylor, Struggle for Mastery, pp 225–27
  213. William L. Langer, European Alliances and Alignments, 1871–1890 (2nd ed. 1950) pp 44–55
  214. T. G. Otte, "From 'War-in-Sight' to Nearly War: Anglo–French Relations in the Age of High Imperialism, 1875–1898," Diplomacy and Statecraft (2006) 17#4 pp 693–714.
  215. Norman Rich, Great power diplomacy, 1814–1914 (1992) pp 260-62.
  216. Barbara Jelavich, St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814–1974 (1974) pp 213–220
  217. For more elaborate detail, see Taylor, The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918(1954) pp 334–345, and William L. Langer, The Diplomacy of Imperialism: 1890–1902 (2nd ed, 1950) pp 3–60
  218. George F. Kennan, The Decline of Bismarck's European Order: Franco-Russian Relations, 1875–1890 (1979)
  219. Richard C. Hall (2014). War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia. ABC-CLIO, 40–43. ISBN 978-1-61069-031-7. 
  220. Margaret Macmillan, The War That Ended Peace: The Road to 1914 (2013) ch 16
  221. Ernst C. Helmreich, The diplomacy of the Balkan wars, 1912–1913 (1938)
  222. Richard C. Hall, The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War (2000) online
  223. Matthew S. Anderson, The Eastern Question, 1774–1923 (1966)
  224. Christopher Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 (2012) excerpt and text search
  225. ۲۲۵.۰ ۲۲۵.۱ ۲۲۵.۲ F. H. Hinsley, ed. The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98 (1962) pp 204-42, esp 214-17
  226. Karine Varley, "The Taboos of Defeat: Unmentionable Memories of the Franco-Prussian War in France, 1870–1914." in Jenny Macleod, ed., Defeat and Memory: Cultural Histories of Military Defeat in the Modern Era (Palgrave Macmillan, 2008) pp. 62-80; also Karine Varley, Under the Shadow of Defeat: The War of 1870–71 in French Memory (2008)
  227. Robert Jay, "Alphonse de Neuville's 'The Spy' and the Legacy of the Franco-Prussian War," Metropolitan Museum Journal (1984) 19: pp. 151-162 in JSTOR
  228. Macmillan, The War That Ended Peace: The Road to 1914 (2013) pp
  229. Anthony Adamthwaite, Grandeur and Misery: France's Bid for Power in Europe, 1914–1940 (1995) p 6
  230. Frederic Wakeman, Jr., The Fall of Imperial China (1975) pp. 189–191.
  231. John B. Wolf, France 1814–1919: The rise of a Liberal-Democratic Society (1963)
  232. William L. Langer, The diplomacy of Imperialism: 1890–1902 (1960), pp 3-66.
  233. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918 (1954) pp 345, 403-26
  234. J. A. S. Grenville, Lord Salisbury and Foreign Policy: The Close of the Nineteenth Century (1964).
  235. John Charmley, "Splendid Isolation to Finest Hour: Britain as a Global Power, 1900–1950." Contemporary British History 18.3 (2004): 130-146.
  236. William L. Langer, The diplomacy of imperialism: 1890–1902 (1951) pp 433-42.
  237. Grenville, Lord Salisbury, pp 368-69.
  238. Bernadotte Everly Schmitt, England and Germany, 1740–1914 (1916) pp 133-43.
  239. Dennis Brogan, The Development of modern France, 1870–1939 (1940) 392-95.
  240. Kim Munholland, "Rival Approaches to Morocco: Delcasse, Lyautey, and the Algerian-Moroccan Border, 1903–1905." French Historical Studies 5.3 (1968): 328-343.
  241. Heather Jones, "Algeciras Revisited: European Crisis and Conference Diplomacy, 16 January-7 April 1906." (EUI WorkingPaper MWP 2009/1, 2009), p 5 online
  242. Margaret MacMillan, The War That Ended Peace: The Road to 1914(2012) pp 378--398.
  243. Immanuel Geiss, German Foreign Policy 1871–1914 (1976) 133-36.
  244. Christopher Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 (2012) pp 204-13.
  245. Frank Maloy Anderson, and Amos Shartle Hershey, eds. Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870–1914 (1918) online.
  246. Michael Epkenhans, Tirpitz: Architect of the German High Seas Fleet (2008) excerpt and text search, pp 23-62
  247. Margaret Macmillan, The War That Ended Peace: The Road to 1914 (2013) ch 5
  248. Brandenburg, From Bismarck to the World War: A History of German Foreign Policy 1870–1914 (1927) pp 266=99, 394-417.
  249. Dirk Steffen, "The Holtzendorff Memorandum of 22 December 1916 and Germany's Declaration of Unrestricted U-boat Warfare." Journal of Military History 68.1 (2004): 215-224. excerpt
  250. See The Holtzendorff Memo (English translation) with notes
  251. John Horne, ed. A Companion to World War I (2012)
  252. David Stevenson, The First World War and International Politics (1988).
  253. J.A.S. Grenville, ed., The Major International Treaties of the Twentieth Century: A History and Guide with Texts, Vol. 1 (Taylor & Francis, 2001) p. 61.
  254. Norman Rich, Great Power Diplomacy: Since 1914 (2002) pp 12-20.
  255. Margaret Macmillan, Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War (2002)
  256. Robert O. Paxton, and Julie Hessler. Europe in the Twentieth Century (2011) pp 141-78 excerpt and text search
  257. by Rene Albrecht-Carrie, Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna (1958) p 363
  258. Sally Marks, The Illusion of Peace: International Relations in Europe 1918–1933 (2nd ed. 2003)
  259. Zara Steiner, The Lights that Failed: European International History 1919–1933 (2007)

ہور پڑھو[لکھو]

پک شو (گھڑی) امریکا، جرمنی، برطانیہ، فرانس تے جاپان وچ 1909 کارٹون اک "کوئی حد" کھیل وچ بحری دوڑ وچ مصروف.

سروے[لکھو]

  • نیو کیمبرج جدید تریخ (13 جلد 1957–1979) ، پرانی لیکن پوری کوریج ، زیادہ تر یورپ کا؛ ڈپلومیسی اُتے مضبوط
    • بیوری ، جے پی ٹی ایڈ۔ نیو کیمبرج جدید تریخ: جلد۔ 10: یوروپی پاور د‏‏ی زینتھ ، 1830–70 (1964) آن لائن
      • کریگ ، گورڈن۔ "اتحاد دا نظام تے طاقت دا توازن۔" جے پی ٹی بیوری وچ ، ایڈ۔ نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 10: زینتھ آف یورپی پاور ، 1830–70 (1960) پی پی 246–73۔
    • کرولی ، سی ڈبلیو ، ایڈ آن لائن 1793–1830 (1965) آن لائن دے زمانے وچ نیو کیمبرج جدید ہسٹری جلد IX جنگ تے امن
    • ایچ سی ڈاربی تے ایچ فلارڈ دی نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد Vol۔ 14: اٹلس (1972)
    • ہنسلے ، ایف ایچ ، ایڈی نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 11 ، مادی ترقی تے عالمی سطح اُتے مسائل 1870 181898 (1979) آن لائن
    • مووت ، سی ایل ، ایڈی۔ نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 12: عالمی قوتاں دا شفٹنگ بیلنس ، 1898–1945 (1968) آن لائن
  • ابین ہیوس ، مارٹجے۔ غیر جانبداراں دا دور: عظیم طاقت د‏‏ی سیاست ، 1815–1914 (کیمبرج یوپی ، 2014)۔ 297 پی پی۔ غیر جانبداری آن لائن جائزے دے کردار پر
  • البرچٹ کیری ، رینی۔ یوروپ د‏‏ی اک سفارتی تریخ چونکہ ویانا د‏‏ی کانگریس (1958) ، 736 پی پی؛ بنیادی سروے
  • اینڈرسن ، فرینک مالائے ، تے اموس شارلٹ ہرشی ، ای ڈی۔ ڈپلومیٹک تریخ برائے یورپ ، ایشیا تے افریقہ دے لئی ہینڈ بک ، 1870–1914 (1918) ، امریکی وفد د‏‏ی طرف تو‏ں 1919 د‏‏ی پیرس امن کانفرنس دے لئی استعمال دے لئی تیار کردہ انتہائی مفصل خلاصہ۔ مکمل متن
  • بارٹلیٹ ، چیف جسٹس پیس ، وار اینڈ یورپی پاورز ، 1814–1914 (1996) دا مختصر جائزہ 216pp
  • سیاہ ، جیریمی ڈپلومیسی د‏‏ی تریخ (2010)؛ اس اُتے توجہ داں کہ سفارتکار کِداں منظم ہُندے نيں
  • برج ، ایف آر تے راجر بلن۔ عظیم طاقتاں تے یوروپی ریاستاں دا نظام 1814–1914 ، دوسرا ایڈ۔ (2005)
  • ڈوپیوئی ، آر ارنسٹ تے ٹریور این ڈوپیوئی۔ انسائیکلوپیڈیا آف ملٹری ہسٹری 3500 ق م تو‏ں موجودہ (1986 تے دوسرے ایڈیشن) تک ، پاسیم۔
  • ایونس ، رچرڈ جے ۔ حصول اقتدار: یورپ 1815–1914 (2016) ، 934 پی پی۔
  • Figes ، اورلینڈو کریمین جنگ: اک تریخ (2011) دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
  • گلڈیا ، رابرٹ۔ بیریکیڈز تے بارڈرز: یورپ 1800–1914 (جدید دنیا د‏‏ی مختصر آکسفورڈ ہسٹری) (تیسرا ادارہ 2003) 544 پی پی دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش ۔ آن لائن دوسری ترمیم ، 1996
  • گوچ ، جی پی ہسٹری آف ماڈرن یورپ: 1878–1919 (1923) آن لائن
  • ہاس ، مارک ایل۔ عظیم نظریا‏تی سیاست د‏‏ی نظریا‏تی اصل ، 1789–1989 (کارنیل یوپی ، 2005) ،
  • کینیڈی ، پال ۔ عظیم طاقتاں د‏‏ی معاشی تبدیلی تے فوجی تنازعات دا عروج تے زوال 1500–2000 (1987) تو‏ں ، معاشی تے فوجی عوامل اُتے دباؤ
  • کسنجر ، ہنری ڈپلومیسی (1995) ، 940 پی پی؛ 18 ويں صدی دے آخر تو‏ں بین الاقوامی سفارت کاری د‏‏ی یادداشت نئيں بلکہ بین الاقوامی سفارت کاری د‏‏ی اک ترجمانی تریخ اے
  • لینگر ، ولیم ایل۔ عالمی تریخ دا اک انسائیکلوپیڈیا (5 ويں سن 1973)؛ آن لائن مفت واقعات دا انتہائی تفصیلی خاکہ
  • لینجر ، ولیم ایل۔ یورپی اتحاد تے صف بندی 1870–1890 (1950)؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ آن لائن
  • لینگر ، ولیم ایل ڈپلومیسی آف امپیریل ازم 1890–1902 (1950)؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ آن لائن
  • لینجر ، ولیم ایل سیاسی تے معاشرتی ہلچل ، 1832–1852 (1969) CH 10–14 آن لائن مفت ادھار
  • مووت ، آر بی یورپی سفارتکاری د‏‏ی تریخ ، 1815–1914 (1922) آن لائن مفت
  • پیٹری ، چارلس۔ سفارتی تریخ ، 1713–1933 (1946) آن لائن مفت ؛ تفصیلی خلاصہ
  • امیر ، نارمن زبردست پاور ڈپلومیسی: 1814–1914 (1992) ، جامع سروے
  • شروئڈر ، پال ڈبلیو . یوروپی سیاست د‏‏ی تبدیلی 1763–1848 (1994) 920 پی پی؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ تے آن لائن اُتے وڈی سفارتکاری دا تجزیہ
  • شروئڈر ، پال ڈبلیو. ، "بین الاقوامی سیاست ، امن تے جنگ ، 1815–1914 ،" TCW بلننگ ، وچ ، ایڈی۔ انیہويں صدی: یوروپ 1789–1914 (آکسفورڈ یوپی پریس ، 2000)
  • سکلز ، میتھیئس۔ "توازن ایکٹ: عظیم طاقتاں د‏‏ی خارجہ پالیسیاں وچ گھریلو دباؤ تے بین الاقوامی نظامی رکاوٹاں ، 1848–1851۔" جرمن تریخ 21.3 (2003): 319–346۔
  • سییمن ، ایل سی بی سے ویانا سے ورسی تک (1955) 216 پی پی؛ آن لائن سفارتی تریخ دا مختصر جائزہ
  • سونٹاگ ، ریمنڈ۔ یورپی سفارتی تریخ: 1871–1932 (1933) ، بنیادی خلاصہ؛ آن لائن 425 پی پی
  • اسپنڈر ، جے اے یورپ دے پنجاہ سال: جنگ تو‏ں پہلے دے دستاویزات (1933) ماں مطالعہ 1871 تا 1914 ، 436 پی پی اُتے محیط ا‏‏ے۔
  • ٹیلر ، AJP جدوجہد برائے ماہرت ماں یورپ 1848–1918 (1954) 638 پی پی؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ تے اہ‏م سفارتکاری دا تجزیہ۔ آن لائن مفت
  • ایف ایچ ہنسلے وچ ٹیلر ، اے جے پی "بین الاقوامی تعلقات" ، ایڈی. ، نیو کیمبرج جدید تریخ: الیون: مادی ترقی تے عالمی سطح اُتے مسائل ، 1870–98 (1962): 542–66۔
  • اپٹن ، ایموری۔ ایشیاء تے یورپ د‏‏ی فوج: جاپان ، چین ، ہندوستان ، فارس ، اٹلی ، روس ، آسٹریا ، جرمنی ، فرانس ، تے انگلینڈ د‏‏ی فوجاں (1878) پر سرکاری رپورٹس نو‏‏ں گلے لگانا ۔ آن لائن
  • واٹسن ، آدم۔ بین الاقوامی معاشرے دا ارتقاء: اک تقابلی تاریخی تجزیہ (دوسرا ادارہ۔ 2009) دا اقتباس

نقشہ جات[لکھو]

  • بینک ، آرتھر ملٹری ہسٹری دا اک عالمی اٹلس 1861–1945 (1988) صفحہ 29-94
  • کیمبرج ماڈرن ہسٹری اٹلس (1912) آن لائن مفت ۔ 141 نقشے
  • کیچپول ، برائن۔ جدید دنیا د‏‏ی نقشہ ہسٹری (1982) پی پی 2-32.
  • ہییووڈ ، جان۔ دنیا د‏‏ی تریخ دے اٹلس (1997) آن لائن مفت
  • او برائن ، پیٹرک کے. اٹلس آف ورلڈ ہسٹری (2007) آن لائن مفت
  • رینڈ میک نیلی اٹلس آف ورلڈ ہسٹری (1983) ، نقشے # 76–81۔ ہیملن تاریخی اٹلس دے بطور آن لائن مفت برطانیہ وچ شائع ہويا
  • رابرٹسن ، چارلس گرانٹ۔ اک تاریخی تے وضاحتی متن (1922) آن لائن مفت دے نال 1789 تو‏ں 1922 تک جدید یورپ دا اک تاریخی اٹلس
  • ٹیلر ، جارج اک خاکہ نقشہ ہسٹری آف یورپ ، 1789–1914 (1936) پی پی 32–65۔
1917 دے فرانسیسی پروپیگنڈہ دے اک پوسٹر وچ پروسیا نو‏‏ں آکٹپس دے بطور تصویر پیش کيتا گیا اے جس وچ قابو پانے دے لئی اپنے خیمے کھینچدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا عنوان 18 ويں صدی دے اک اقتباس دے نال دتا گیا اے: "ایتھ‏ے تک کہ 1788 وچ ، میراباؤ ایہ کہہ رہے سن کہ جنگ پرشیا د‏‏ی قومی صنعت ا‏‏ے۔"

پہلی جنگ عظیم دا آغاز[لکھو]

  • کلارک ، کرسٹوفر ۔ نیند واکر: کس طرح یورپ 1914 (2013) وچ اقتباست تے متن د‏‏ی تلاش ماں جنگ وچ گیا ۔ آن لائن قرض لینے دے لئی وی مفت
  • فے ، سڈنی بی ۔ اوریجن آف ورلڈ وار (2 جلدتیاں دوسری ایڈیشن۔ 1930)۔ آن لائن
  • گوچ ، جی پی ہسٹری آف جدید یورپ ، 1878 181919 (دوسرا ادارہ 1956) پی پی 386 38413۔ آن لائن ، سفارتی تریخ
  • جنگ تو‏ں پہلے گوچ ، جی پی : ڈپلومیسی وچ تعلیم (جلد 1 1936) برطانیہ دے لینڈس ڈاون اُتے آن لائن طویل ابواب؛ فرانس دا تھیوفائل ڈیلکاس ؛ جرمنی دے برنارڈڈ وان بولو پی پی 187–284؛ روس دے الیگزنڈر اززوسکی 285–365؛ تے آسٹریا دے ایہرنتھل پی پی 366–438۔
  • ہورن ، جان ، ایڈی۔ اک صحابی د‏‏ی پہلی جنگ (2012) 38 عنوانات دے مضامین اسکالرز
  • جول ، جیمز تے گورڈن مارٹل۔ پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتدا ، تیسری ایڈی (2006) آن لائن 2000 ایڈیشن
  • کینیڈی ، پال ایم ، ایڈ. عظیم طاقتاں دے جنگی منصوبے ، 1880–1914 (1979)
  • کرامر ، ایلن "پہلی جنگ عظیم د‏‏ی حالیہ تریخ نگاری - حصہ اول" ، جدید یورپی تریخ دا جریدہ (فروری۔ 2014) 12 # 1 صفحہ 5۔27؛ "پہلی جنگ عظیم د‏‏ی حالیہ تریخ نگاری (حصہ دوم)" ، (مئی 2014) 12 # 2 صفحہ 155–74
  • میک ڈونو ، فرینک۔ پہلی تے دوسری عالمی جنگ کيت‏ی ابتداء (1997) نصابی کتاب ، 125 پی پی دا اقتباس
  • میک ملن ، مارگریٹ۔ جنگ جو امن ختم ہوگئی: روڈ ٹو 1914 (2013) CSPANJ بحث
  • ملیگن ، ولیم۔ "آزمائش جاری اے: پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتدا دے مطالعہ وچ نويں سمت۔" انگریزی تاریخی جائزہ (2014) 129 # 538 پی پی: 639–66۔
  • نیبرگ ، مائیکل ایس ڈانس آف دی فروری : یورپ تے عالمی جنگ دا آغاز (2011) عوام د‏‏ی رائے پر
  • اسپنڈر ، جے اے یورپ دے پنجاہ سال: جنگ تو‏ں پہلے دے دستاویزات (1933) ماں مطالعہ 1871 تا 1914 ، 438 پی پی اُتے محیط اے
  • اسٹویل ، ایلری کوری ڈپلومیسی آف جنگ 1914 (1915) 728 پی پی آن لائن مفت
  • ٹکر ، اسپنسر ، ایڈی۔ پہلی جنگ عظیم وچ یورپی طاقتاں: انسائیکلوپیڈیا (1999)

جنگ دے آنے دے ابتدائی ذرائع[لکھو]

  • کولنز ، راس ایف پہلی جنگ عظیم: واقعات اُتے ابتدائی دستاویزات 1914 تو‏ں 1919 (2007) دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
  • گوچ ، جی پی تے ہیرالڈ ٹیمپرلے ، ای ڈی۔ جنگ کيت‏ی ابتداء اُتے برطانوی دستاویزات ، 1898–1914 (11 جلد) آن لائن
    • جلد برطانوی تنہائی دا اختتام - v.2۔ کیو چو دے قبضے تو‏ں لے ک‏ے اینگلو-فرانسیسی اینٹینٹ دسمبر 1897 – اپریل تک۔ 1904 .3V.3. اینٹینٹ د‏‏ی جانچ ، 1904–6 – v.4۔ اینگلو روسی استقبال ، 1903–7 - وی 5۔ نزد وسطی ، 1903–9 – v.6۔ اینگلو جرمن تناؤ ہتھیاراں تے گفت و شنید ، 1907–12 - بمقابلہ 7۔ اگادیر بحران - بمقابلہ 8۔ ثالثی ، غیرجانبداری تے سلامتی۔ v. 9۔ بلقان دیاں جنگاں ، pt 1-2 – v.10 ، pt.1. جنگ دے موقع اُتے نیڑے تے مشرق وسطی pt 2 امن دے آخری سال — v.11. جنگ دا پھیلنا V.3. اینٹینٹ د‏‏ی جانچ ، 1904–6 – v.4۔ اینگلو روسی استقبال ، 1903–7 - وی 5۔ نزد وسطی ، 1903–9 – v.6۔ اینگلو جرمن تناؤ اسلحہ تے گفت و شنید ، 1907–12 — v.7۔ اگاڈیر دا بحران — v.8۔ ثالثی ، غیرجانبداری تے سلامتی — v.9۔ بلقان دیاں جنگاں ، pt.1-2 – v.10 ، pt.1۔ جنگ دے موقع اُتے نیڑے تے مشرق وسطی pt.2. امن دے آخری سال — v.11. جنگ دا آغاز
    • گوچ ، جی پی تے ہیرالڈ ٹیمپرلے ، ای ڈی۔ آن لائن جنگ دے اصلیت اُتے برطانوی دستاویزات ، حجم الیون ، جنگ خارجہ دے دستاویزات د‏‏ی ابتداء (1926) آن لائن
  • لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ بجلی دا میرج: برطانوی خارجہ پالیسی دے دستاویزات 1914–22 (جلد 3 ، 1972) ، پی پی 423–759
  • ممباؤر ، انیکا۔ پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتداء: سفارتی تے فوجی دستاویزات (2013) ، 592 پی پی؛

جنگ دے وقت د‏‏ی سفارت کاری[لکھو]

  • اسٹیونسن ، ڈیوڈ۔ پہلی جنگ عظیم تے بین الاقوامی سیاست (آکسفورڈ یوپی ، 1988) ، پوری اسکالرشپ د‏‏ی کوریج
  • اسٹراچن ، ہیو۔ پہلی جنگ عظیم: جلد اول: اسلحہ (آکسفورڈ یوپی ، 2003)۔
  • ٹکر ، اسپنسر ، ایڈی۔ پہلی جنگ عظیم وچ یورپی طاقتاں: اک انسائیکلوپیڈیا (1999)۔
  • زیمن ، زیب پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اک سفارتی تریخ (1971)؛ بطور شریفین مذاکرات کار وی شائع ہوئے: پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ (1971)

سامراجیت[لکھو]

  • الڈرچ ، رابرٹ۔ گریٹر فرانس: فرانسیسی بیرون ملک توسیع د‏‏ی تریخ (1996)
  • بومگرٹ ، ڈبلیو ڈبلیو امپیریل ازم: برطانوی تے فرانسیسی نوآبادیات‏ی توسیع دا آئیڈیا تے حقیقت 1880–1914 (1982)
  • بیٹس ، ریمنڈ ایف۔ یورپ اوورسیز: سامراج دے مراحل (1968) آن لائن 206 پی پی ، بنیادی سروے
  • کیڈی ، جان فرینک مشرقی ایشیاء وچ فرانسیسی سامراج د‏‏ی جڑاں (1967)
  • کنکلن ، ایلس ایل۔ اک مشن برائے رہتل: فرانس تے مغربی افریقہ وچ سلطنت دا ریپبلکن آئیڈیا ، 1895–1930 (1997) آن لائن
  • ہوج ، کارل کيتاناگ۔ دور دا سامراج دا انسائیکلوپیڈیا ، 1800–1914 (2 جلد ، 2007)
  • میننگ ، پیٹرک فرانسوفون سب صحارا افریقہ ، 1880–1995 (1998) آن لائن
  • اولسن ، جیمز اسٹورٹ ، ایڈ۔ یورپی سامراج د‏‏ی تاریخی ڈکشنری (1991) دا اقتباس
  • مون ، پارکر ٹی سامراج تے عالمی سیاست (1926)؛ 583 پی پی؛ وسیع پیمانے اُتے تاریخی سروے۔ آن لائن
  • پیج ، میلوین ای۔ وغیرہ۔ ای ڈی نوآبادیات: اک بین الاقوامی سماجی ، ثقافتی تے سیاسی انسائیکلوپیڈیا (2 جلد 2003)
  • پاکنہم ، سیمس۔ افریقہ دے لئی جدوجہد: 1876–1912 (1992) تک ڈارک براعظم اُتے وائٹ مین د‏‏ی فتح
  • پوددار، پریم، تے لارس Jensen کی، EDS، postcolonial ادب دے لئی اک تاریخی ساتھی: کانٹنےنٹل یورپ تے اس سلطنتاں (ایڈنبرا UP، 2008)، اقتباس وی پورے متن آن لائن
  • اسٹوٹی ، بینیڈکٹ ، ایڈی۔ نوآبادیات تے سامراجیت ، 1450–1950 ، یوروپی ہسٹری آن لائن ، مینز: انسٹی ٹیوٹ آف یورپی ہسٹری ، 2011
  • یو ایس ٹیرف کمیشن۔ نوآبادیات‏ی محصولات د‏‏ی پالیسیاں (1922) آن لائن ؛ 922 پی پی؛ دنیا بھر وچ کوریج؛

برطانیہ[لکھو]

  • بارٹلیٹ ، چیف جسٹس دفاع تے ڈپلومیسی: برطانیہ تے عظیم طاقتاں 1815–1914 (1993) مختصر سروے ، 160 پی پی
  • بورن ، کینتھ۔ وکٹورین انگلینڈ د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1830–1902 (1970)
  • کین ، پی جے تے ہاپکنز ، اے جی "برطانوی توسیع اوورسیز د‏‏ی سیاسی معیشت 1750–1914" ، اقتصادی تریخ دا جائزہ ، (1980) 33 # 4 پی پی 463–90۔ جے ایس ٹی او آر وچ
  • چیمبرلین ، موریئل ای پیکس برٹینیکا ؟: برطانوی خارجہ پالیسی 1789–1914 (1989)
  • چارملے ، جان شاندار تنہائی ؟: برطانیہ ، بیلنس آف پاور تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اصل (1999) ، 528 پی پی
  • گیلغر ، جان تے رابنسن ، رونالڈ۔ "آزاد تجارت دا امپیریلزم" ، معاشی تریخ دا جائزہ (1953) 6 # 1 پی پی 1-15۔
  • گُلاد ، گراہ‏م ڈی برطانوی خارجہ تے امپیریل پالیسی 1865–1919 (1999) دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
  • ہیم ، رونالڈ۔ برطانیہ د‏‏ی امپیریل صدی 1815–1914: سلطنت تے توسیع دا مطالعہ (تیسرا ادارہ 2002) اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
  • لو ، سی جے تذبذب سامراجی: برطانوی خارجہ پالیسی ، 1878–1902 (1969) 257 پی پی دے علاوہ دستاویزات دے 150 پی پی
  • لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل۔ طاقت دا معجزہ: برطانوی خارجہ پالیسی 1902–14 (بمقابلہ 1 ، 1972)؛ بجلی دا میرج: برطانوی خارجہ پالیسی 1914–22 (بمقابلہ 2 ، 1972)؛ تجزیا‏‏تی تریخ
  • لو ، جان۔ برطانیہ تے امور خارجہ 1815–1885: یورپ تے اوورسیز (1998) دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
  • ملیگن ، ولیم ، تے برینڈن سیمز ، ایڈی۔ برطانوی تریخ وچ خارجہ پالیسی د‏‏ی بنیادی حیثیت ، 1660–2000 ( پالگریو میکملن؛ 2011) 345 صفحات
  • اولسن ، جیمز ایس تے رابرٹ ایس شاڈل ، ای ڈی۔ برطانوی سلطنت د‏‏ی تاریخی ڈکشنری (1996) آن لائن
  • پربرم ، اے ایف انگلینڈ تے یورپی عظیم طاقتاں د‏‏ی بین الاقوامی پالیسی ، 1871–1914 (1931) آن لائن کوئسٹیا وچ
  • Rose, John Holland, ed. (1929). برطانوی سلطنت د‏‏ی کیمبرج ہسٹری ۔ کیمبرج یوپی۔ پی 10 ایف۔
  • سیلگیمن ، میتھیو ایس "عظیم جنگ کيت‏ی تیاری وچ ناکا‏م؟ 1914 تو‏ں پہلے برطانوی جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی وچ عظیم حکمت عملی د‏‏ی غیر موجودگی " تریخ وچ جنگ (2017) 24 # 4 414–37۔
  • سیٹن-واٹسن ، یورپ وچ آر ڈبلیو برطانیہ (1789–1914): آن لائن سروے آف فارن پالیسی (1937) آن لائن
  • اسٹینر ، زارا۔ برطانیہ تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اصل (1977)۔
  • ٹیمپرلے ، ہیرالڈ ڈبلیو وی انگلینڈ تے نیڑےی وسطی: کریمیا (1936) آن لائن
  • وارڈ ، اے ڈبلیو تے جی پی گوچ ، ای ڈی۔ برطانوی خارجہ پالیسی کیمبرج ہسٹری ، 1783–1919 (3 جلد ، 1921–23) ، قدیم تفصیلی کلاسک؛ جلد 1 ، 1783–1815 ؛ جلد 2 ، 1815–1866 ؛ جلد 3. 1866–1919
  • ویبسٹر ، چارلس۔ فارن پالیسی برائے پامیرسن (1951) آن لائن ایڈیشن ؛ 1830–1865 اُتے محیط اے
  • ویگل ، ڈیوڈ۔ برطانیہ تے دنیا ، 1815–1986: بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی اک لغت (1989)
  • ونکس ، رابن ڈبلیو ، ایڈی. آکسفورڈ ہسٹری آف برطانوی سلطنت - جلد.۔ 5: ہسٹوریگرافی (1999) آن لائن

برطانیہ دے لئی بنیادی ذرائع[لکھو]

  • لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ بجلی دا اعجاز: جلد 3: دستاویزات: برطانوی خارجہ پالیسی 1902–22 (1972)؛ 350 پی پی
  • وینر ، جوئیل ایچ ایڈ. برطانیہ: خارجہ پالیسی تے سلطنت دا دورانیہ ، 1689–1971: دستاویزی تریخ (4 جلد 1972) جلد 1 آن لائن ؛ جلد 2 آن لائن ؛ جلد 3 ؛ جلد 4 4 جلد 3400 صفحات

فرانس[لکھو]

  • آدمتھویٹ ، انتھونی۔ شان و شوکت: فرانس د‏‏ی یورپ وچ اقتدار دے لئی بولی ، 1914–1940 (A&C بلیک ، 2014)۔
  • گوچ ، جی پی فرانکو-جرمنی تعلقات 1871–1914 (1923)
  • ہٹن ، پیٹرک ایچ۔ وغیرہ۔ ای ڈی تیسری فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی تاریخی لغت ، 1870–1940 (2 جلد 1986) آن لائن
  • جارڈین ، آندرے ، تے آندرے ژن ٹیوڈسک۔ بحالی تے رد عمل 1815–1848 (جدید فرانس د‏‏ی کیمبرج ہسٹری) (1988)
  • کیگر ، جے ایف وی فرانس تے دنیا 1870 (2001) دے بعد سے ۔ 261 پی پی؛ اہ‏م اختیارات قومی سلامتی ، انٹیلی جنس تے وڈی طاقتاں دے نال تعلقات اُتے زور دیندے نيں
  • کیجر ، جان۔ فرانس تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتداء (1985)
  • لینگر ، ولیم ایل ۔ فرانسکو روسی اتحاد ، 1880–1894 (1929)
  • مایور ، ژان میری تے میڈیلین ریبیریوکس۔ تیسری جمہوریہ اپنی اصل تو‏ں لے ک‏ے جنگ عظیم تک ، 1871–1914 (جدید فرانس د‏‏ی کیمبرج ہسٹری) (1988) دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
  • نیئر ، جے۔ فرانس د‏‏ی خارجہ پالیسی 1914 تو‏ں 1945 (2001)
  • اسٹوارٹ ، گراہ‏م ہنری۔ فرانسیسی خارجہ پالیسی تو‏ں فوشودہ تو‏ں سرائیوو (1898–1914) (1921)۔ آن لائن
  • ویٹزیل ، ڈیوڈ۔ جنات دا دوسرا کم: بسمارک ، نپولین III ، تے فرانکو - پرشین جنگ کيت‏ی ابتداء (2003)

جرمنی تے آسٹریا[لکھو]

  • برینڈن برگ ، ایرک۔ بسمارک تو‏ں عالمی جنگ تک: جرمن خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ 1870–1914 (1933) آن لائن کوئٹیا وچ ؛ آن لائن
  • برج ، ایف آر سے سدووا تو‏ں سرائیوو تک: آسٹریا ہنگری د‏‏ی خارجہ پالیسی 1866–1914 (1972 rep دوبارہ طباعت 2016) آن لائن جائزہ ؛ اقتباس
  • بروز ، ایرک ڈورن۔ جرمن تریخ ، 1789–1871: مقدس رومی سلطنت تو‏ں لے ک‏ے بسمارکین ریخ تک۔ (1997) آن لائن ایڈیشن
  • کیرول ، ای میلکم۔ جرمنی تے وڈی طاقتاں ، 1866–1914: عوام د‏‏ی رائے تے خارجہ پالیسی (1938) آن لائن پر اک مطالعہ ؛ آن لائن جائزہ وچ آن لائن جائزہ بھی
  • کلارک ، کرسٹوفر۔ آئرن کنگڈم: پرشیا دا عروج و زوال ، 1600–1947 (2006)
  • کریگ ، گورڈن اے جرمنی 1866–1945 (1965) ، اک وڈا علمی سروے
  • ڈیٹ ویلر ، ڈونلڈ ایس جرمنی: اک مختصر تریخ (تیسری سن 1999) 341 پی پی؛ آن لائن ایڈیشن
  • ڈگڈیل ، ای ٹی ایس ایڈ۔ انگریزی ترجمہ وچ جرمن سفارتی دستاویزات 1871–1914 (4 جلد 1928–1931)۔ آن لائن
  • آئیک ، ایرک بسمارک تے جرمن سلطنت (1964) دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
  • گیس ، ایمانوئل جرمن خارجہ پالیسی ، 1871 181914 (1979) دا اقتباس
  • ہیویٹسن ، مارک۔ "پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے جرمنی تے فرانس: ولہمین خارجہ پالیسی دا ازسر نو جائزہ۔" انگریزی تاریخی جائزہ 115.462 (2000): 570–606؛ دلیل اے کہ جرمنی وچ فوجی برتری دا بڑھدا ہويا احساس سی
  • ہولورن ، ہاجو۔ جدید جرمنی د‏‏ی تریخ (1959–64)؛ جلد 1: اصلاح؛ جلد 2: 1648–1840؛ جلد 3: 1840–1945؛ معیاری علمی سروے
  • کینیڈی ، پال۔ 1860 Anglo1914 (1980) دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش ماں اینگلو جرمن عناد دا عروج
  • میہل ، ولیم ہاروی۔ مغربی رہتل وچ جرمنی (1979) ، 833 پی پی؛ سیاست تے سفارتکاری اُتے توجہ دتیاں
  • میڈلکوٹ ، ولیم نورٹن ، تے ڈوروندی کیتھلین کووینی ، ای ڈی۔ بسمارک تے یوروپ (ہوڈر آرنلڈ ، 1971) ، انہاں دے سفارتی کیریئر نو‏‏ں کور کرنے والے بنیادی ذرائع تو‏ں 110 مختصر اقتباست۔
  • مچل ، اے ویس ہیبس سلطنت د‏‏ی عظیم حکمت عملی (پرنسٹن یوپی ، 2018)
  • کل ، ایان ایف ڈی "پرنس وان بلو د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1898-1909۔" کیمبرج ہسٹوریکل جرنل 4 # 1 (1932): 63-93۔ آن لائن
  • پیڈ فیلڈ ، پیٹر ۔ عظیم بحریہ د‏‏ی ریس: اینگلو جرمن بحری حریف 1900–1914 (2005)
  • پامر ، ایلن میٹرنچ: یورپ دے کونسلر (1972)
  • پامر ، ایلن ہیبسبرگ د‏‏ی گودھولی: شہنشاہ فرانسس جوزف د‏‏ی زندگی تے ٹائمز (1995)
  • پامر ، ایلن بسمارک (2015)
  • شیک ، رافیل۔ "لیکچر نوٹ ، جرمنی تے یورپ ، 1871–1945" (2008) مکمل متن آن لائن ، اک ممتاز اسکالر د‏‏ی اک مختصر نصابی کتاب
  • شمٹ ، برناڈوٹی ایورلی۔ انگلینڈ تے جرمنی ، 1740–1914 (1916) آن لائن
  • شیہن ، جیمز جے جرمن تریخ ، 1770–1866 (1993) ، اک وڈا علمی سروے
  • اسٹین برگ ، جوناتھن۔ بسمارک: اک زندگی (2011) ، حالیہ علمی سوانح حیات
  • اسٹورمر ، مائیکل۔ "بسمارک انہاں تناظر وچ ،" وسطی یورپی تریخ (1971) 4 # 4 pp.   جے ایس ٹی او آر وچ 291–331
  • ٹیلر ، اے جے پی بسمارک: دتی مین اینڈ دتی اسٹیٹس مین (1967) آن لائن ایڈیشن
  • ٹیلر ، AJP جرمن تریخ دا کورس: 1815 دے بعد تو‏ں جرمن تریخ د‏‏ی ترقی دا اک سروے ۔ (2001)۔ 280 پی پی؛ آن لائن ایڈیشن
  • ٹیلر ، اے جے پی دی ہیبس بادشاہت 1809–1918 (1948) آن لائن
  • واورو ، جیوفری اک پاگل تباہی: پہلی جنگ عظیم دا آغاز تے ہیپس برگ سلطنت دا خاتمہ (2014)

روس تے بلقان[لکھو]

  • فوربس ، نیویل ، وغیرہ۔ بلقان: بلغاریہ ، سربیا ، یونان ، رومانیہ ، ترکی کی تریخ (1915) علمائے کرام د‏‏ی مفت تریخ
  • فلر ، ولیم سی اسٹریٹیجی تے پاور روس وچ 1600–1914 (1998)
  • ہال ، رچرڈ سی ایڈ. بلقان وچ جنگ: سلطنت عثمانیہ دے زوال تو‏ں یوگوسلاویہ دے خاتمے تک اک انسائیکلوپیڈک تریخ (2014)
  • جیلاویچ ، باربرا۔ سینٹ پیٹرزبرگ تے ماسکو: سارسٹ تے سوویت خارجہ پالیسی ، 1814 181974 (1974)؛ پہلا ایڈیشن روسی خارجہ پالیسی د‏‏ی سنچری سی 1814–1914 (1964)
  • جیلاویچ ، چارلس ، تے باربرا جیلاویچ۔ بلقان د‏‏ی قومی ریاستاں دا قیام ، 1804–1920 (1977) آن لائن قرض لینے دے لئی مفت
  • لیڈون ، جان پی ۔ روسی سلطنت تے دنیا ، 1700–1917: توسیعی تے کنٹینمنٹ د‏‏ی جیو پولیٹکس (آکسفورڈ یوپی ، 1997)
  • میک میکن ، شان۔ پہلی تے جنگ کيت‏ی روسی اصل (2011) دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
  • میریٹ ، جار مشرقی سوال؛ آن لائن یورپی سفارتکاری (1917) ماں اک تاریخی مطالعہ
  • نیومن ، آئیور بی۔ "اک عظیم طاقت دے طور اُتے روس ، 1815–2007۔" بین الاقوامی تعلقات تے ترقی دا جرنل 11.2 (2008): 128-1515۔ آن لائن
  • نیش ، ایان ہل۔ روس-جاپان جنگ کيت‏ی ابتدا (1985)
  • رگسڈیل ، ہیو ، تے ویلری نیکولاویچ پونوماریو ایڈ۔ امپیریل روسی خارجہ پالیسی (ووڈرو ولسن سینٹر پریس ، 1993) دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
  • رینالڈز ، مائیکل۔ بکھرتی ہوئی سلطنتاں: عثمانی تے روسی سلطنتاں دا تصادم تے گر ، 1908–1918 (2011) آن لائن جائزہ
  • شیول ، فرڈینینڈ جزیرہ نما بلقان د‏‏ی تریخ؛ ابتدائی اوقات تو‏ں لے ک‏ے اج تک (1922) آن لائن
  • سیٹن-واٹسن ، ہیو۔ روسی سلطنت 1801–1917 (1967) دا اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
  • اسٹویرانوس ، ایل ایس دی بلقان 1453 (1958) دے بعد سے ، اک اہ‏م علمی تریخ۔ آن لائن قرض لینے دے لئی مفت

ریاستہائے متحدہ[لکھو]

  • بزنر ، رابرٹ ایل ایڈ ، امریکی خارجہ تعلقات 1600 دے بعد سے: ادب دے لئی اک گائڈ (2003) ، 2 جلد۔ 16،300 تشریح شدہ اندراجات ہر وڈی کتاب تے علمی مضمون دا جائزہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔
  • بیمس ، سموئیل فلاگ۔ امریکی خارجہ پالیسی تے سفارتکاری د‏‏ی اک مختصر تریخ (1959) آن لائن مفت
  • برون ، لیسٹر ایچ تاریخی تریخ برائے امریکی خارجہ تعلقات (2003) ، 1400 صفحات
  • ڈی سینڈ ، سکندر ، تے ال ای ڈی انسائیکلوپیڈیا آف امریکن فارن پالیسی 3 جلد (2001) ، 2200 پی پی۔   ماہرین دے 120 طویل مضامین۔ آن لائن
  • ڈی سینڈ ، سکندر امریکی خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ (1963) آن لائن مفت
  • فائنڈنگ ، جان ، ایڈی۔ امریکن ڈپلومیٹک ہسٹری کی دوسری لغت ۔ 1989. 700 پی پی؛ 1200 مختصر مضامین۔
  • ہیرنگ ، جارج کالونی تو‏ں سپر پاور تک: 1776 تو‏ں امریکی خارجہ تعلقات (ریاستہائے متحدہ دا آکسفورڈ ہسٹری) (2008) ، 1056 پی پی ، عام سروے
  • ہوگن ، مائیکل جے ایڈ. طاقت دے راستے: امریکی خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ نگاری 1941 (2000) دے اہ‏م عنوانات اُتے مضامین
  • جونز ، ہاورڈ بلیو اینڈ گرے ڈپلومیسی: یونین تے کنفیڈریٹ فارن ریلیشنز د‏‏ی اک تریخ (2010) آن لائن
  • لافیبر ، والٹر۔ امریکی عمر: ریاستہائے متحدہ د‏‏ی خارجہ پالیسی برائے گھر تے بیرون ملک ، 1750 تو‏ں پیش کرنا (دوسرا ایڈ 1994) یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب؛ 884pp آن لائن ایڈیشن
  • لیوپولڈ ، رچرڈ۔ امریکی خارجہ پالیسی د‏‏ی ترقی: اک تریخ (1963) آن لائن مفت
  • پیٹرسن ، سیمس ، وغیرہ۔ امریکی خارجہ تعلقات: اک تریخ (ستويں نمبر 2 جلد 2009) ، یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب
  • سیکسٹن ، جے۔ "خانہ جنگی دے دور ، 1848–77 وچ غیر ملکی تعلقات د‏‏ی ترکیب د‏‏ی طرف۔" امریکی انیہويں صدی د‏‏ی تریخ 5.3 (2004): 50–73۔

جاپان تے چین[لکھو]

  • داکاگی ، رائے ہیڈمیچی۔ جاپان دے خارجہ تعلقات 1542–1936: اک مختصر تریخ (1936) آن لائن 560 پی پی
  • بیسلے ، ولیم جی جاپانی سامراج ، 1894–1945 (آکسفورڈ یوپی ، 1987)
  • ہسو، عمانیل سی وائی چین دا خاندانی ملکاں وچ داخلہ: سفارتی مرحلہ ، 1858–1880 (1960)
  • جانسن ، ماریس بی ایڈ. جاپان د‏‏ی کیمبرج ہسٹری ، جلد.۔ 5: انیہويں صدی (1989)
  • کباٹا ، وائی تے I. نش ، ایڈی۔ اینگلو جاپانی ریلیشنز، 1600–2000 د‏‏ی تریخ: حجم وچ : سیاسی سفارتی و عرض، 1600–1930 (2000) اقتباس ، وی جاپان تے برطانیہ دے درمیان سماجی، اقتصادی تے فوجی تعلقات نو‏‏ں ڈھکنے پہلے دے پنج حالات جلداں.
  • مورس ، ہوسیہ بلouو۔ چینی سلطنت والیوم دے بین الاقوامی تعلقات جلد۔ 1 (1910) ، کوریج 1859؛ آن لائن چینی سلطنت دے بین الاقوامی تعلقات جلد 2 1861–1893 (1918) آن لائن ؛ چینی سلطنت دے بین الاقوامی تعلقات جلد 1894–1916۔ (1918) آن لائن
  • نیش ، ایان (1990) "چین تے جاپان دے وچکار تعلقات دا اک جائزہ ، 1895–1945۔" چین سہ ماہی (1990) 124 (1990): 601–623. آن لائن
  • نیش ، ایان جاپانی خارجہ پالیسی ، 1869–1942: قصومیگسکی تو‏ں میاکیزاکا (2001)
  • نیش ، ایان ہل۔ روس-جاپان جنگ کيت‏ی ابتدا (1985)

ہور[لکھو]

  • بوس ورتھ ، رچرڈ۔ اٹلی: گھٹ تو‏ں گھٹ عظیم طاقت: پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے اٹلی د‏‏ی خارجہ پالیسی (1979)
  • ہیل ، ولیم۔ ترکی د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1774–2000۔ (2000) 375 پی پی۔
  • لو ، چیف جسٹس تے ایف مارزاری۔ اطالوی خارجہ پالیسی ، 1870–1940 (2001)
  • ملر ، ولیم۔ سلطنت عثمانیہ تے اس دے جانشین ، 1801–1922 (دوسرا ایڈ 1927) آن لائن ، خارجہ پالیسی اُتے مضبوط سن

بنیادی ذرائع[لکھو]

  • بورن ، کینتھ۔ وکٹورین انگلینڈ د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1830–1902 (آکسفورڈ یوپی ، 1970.) پی پی 195-504 147 منتخب دستاویزات نيں
  • کوک ، ڈبلیو ہنری ، تے ایڈتھ پی. اسٹکنی ، ای ڈی۔ 1879 (1931) دے بعد تو‏ں یورپی بین الاقوامی تعلقات وچ پڑھیاں 1060 پی پی
  • گوچ ، جی پی حالیہ انکشافات جو یورپی سفارتکاری (1940) دے بارے وچ سی۔ 475 پی پی وچ تمام وڈے جھگڑےآں تو‏ں یادداشتاں دے مفصل خلاصے
  • جول ، جیمز ، ایڈ۔ برطانیہ تے یورپ 1793–1940 (1967)؛ دستاویزات دے 390 پی پی
  • جونز ، ایڈگر ریس ، ایڈ۔ برطانوی خارجہ پالیسی ، 1738–1914 (1914) تو‏ں متعلق تقاریر ۔ آن لائن مفت
  • کرٹیز ، جی اے ایڈ دستاویزات برائے سیاسی تریخ وچ یوروپی براعظم د‏‏ی 1815–1939 (1968) ، صفحہ 1––85؛ 200 مختصر دستاویزات
  • لو ، سی جے تذبذب سامراجی: جلد 2: دستاویزات (1967) ، 140 دستاویزات 1878-1902۔ (امریکی ایڈیشن 1969 جلد 1 تے 2 اک دوسرے دے نال پابند نيں)۔
  • لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ بجلی دا معجزہ: جلد 3: دستاویزات برطانوی خارجہ پالیسی ، 1902–22۔ (1972) ، 191 دستاویزات۔
  • ٹیمپرلے ، ہیرالڈ تے ایل ایم پینسن ، ایڈی۔ برطانوی خارجہ پالیسی د‏‏ی بنیاد: پٹ (1792) تو‏ں لے ک‏ے سلیسبری (1902) (1938) آن لائن ، 608 پی پی بنیادی ذرائع
  • واکر ، میک۔ ایڈ میٹرنچ دا یورپ ، 1813–48 (1968) انگریزی ترجمہ وچ بنیادی ذرائع دا 352 پی پی میٹرنینچ کا٪ 20 یوروپ٪ 2C٪ 201813-48 & f = غلط اقتباس

سانچہ:Great power diplomacy