مرجع تقلید

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

مرجع تقلید، اس مجتہد نوں کہیا جاندا اے جس دے فتوے دے مطابق فقہی مسائل وچ شیعاں دا اک گروہ عمل کردا اے تے مالی شرعی واجبات اس دے حوالے کردا اے۔ شیعہ اثنا عشری وچ مرجعیت سب توں اعلی مقام اے تے ایہ مقام انتصابی تے کسے ول توں منصوب کرنا نئی‏‏ں بلکہ شیعہ اپنے انہاں علما توں جو اس امر دی شناخت دی صلاحیت رکھدے نیں انہاں توں سوال جواب تے تحقیق دے بعد کسے نوں اس مقام دا اہل قرار دیندے نیں۔ اس مقام دی سب توں اہم شرط دوسرے مجتہداں توں اعلم ہونا اے۔ تے جو لوک انہاں دی پیروی کر دے نیں انہاں مقلد کہیا جاندا اے۔ مراجع تقلید دے فقہی نظریات اکثر اوقات توضیح المسائل نامی کتاب وچ منتشر ہُندے نیں۔

شیعہ آبادی دی کثرت تے جغرافیایی وسعت دے پیش نظر ہر دور وچ کئی مجتہد اس منصب اُتے فائز ہُندے نیں۔تے بوہت کم موارد وچ ایسا وی ہُندا اے کہ شیعاں وچوں صرف اک شخص مرجع تقلید دے طور اُتے موجود ہو۔ انہاں افراد نوں بعض محترم عناوین جداں؛ آیت اللہ العظمی تے آیت اللہ دے لقب توں پکارتے نیں۔ شیعہ اکثر مراجع تقلید، عراق وچ (نجف، کربلا،‌ سامرا) تے ایران وچ (قم،‌ مشہد،‌ اصفہان تے تہران) وچ ہُندے نیں۔

متاخرین وچ نامور ترین مراجع تقلید، محمد حسن نجفی؛ صاحب جواہر، شیخ مرتضی انصاری، سید محمد حسن شیرازی (تحریم تمباکو دا فتوای دینے والی شخصیت)، آخوند خراسانی، سید حسین طباطبائی بروجردی،‌ سید محسن حکیم و سید روح‌الله موسوی خمینی (انقلاب اسلامی ایران دے بانی) شمار ہُندے نیں۔

شیعہ مراجع تقلید دا شیعہ عوام وچ وڈا اثر رسوخ اے تے بعض اوقات انہاں دے نظریات نے اپنے مقلداں وچ اجتماعی، سیاسی، تے معاشرتی تحریکاں ایجاد کیتیاں نیں۔ روس دے خلاف جنگ، تمباکو دی تحریم، تحریک مشروطہ ایران، عراق وچ انقلاب عشرین تے ایران دا اسلامی انقلاب شیعہ مراجع تقلید دی اہم تاثیرات وچوں نیں۔

مرجعیت[لکھو]

مرجعیت، شیعہ معاشرے وچ سب توں اہم اجتماعی تے مذہبی مقام اے۔ مرجع تقلید اوہ مجتہد اے جس دی شیعاں وچوں اک تعداد تقلید کردتی اے یعنی اپنے دینی اعمال انہاں دے فقہی نظریات تے فتوے دے مطابق انجام دیندے نیں تے مالی شرعی واجبات نوں انہاں نوں جاں انہاں دے نماینداں دے حوالے کر دے نیں۔ اس طرح توں کسے عالم دی پیروی کرنے نوں تقلید کہیا جاندا اے۔[1]

کسے وی مرجع تقلید دی اجتماعی تاثیر تے نفوذ انہاں دے مقلداں تے تقلید کرنے والیاں دی تعداد توں اے تے مالی وجوہات شرعی دا انہاں دے اختیار وچ رکھنا وی انہاں دی مالی امکانات وچ اضافے دا باعث بنتا اے۔ مراجع تقلید انہاں مبالغ نوں دین دی ترویج تے دینی مدارس (حوزہ علمیہ) دی پیشرفت، نادار لوگاں دی مدد تے عام المنفعت امور وچ خرچ کر دے نیں۔

شرایط[لکھو]

اوہ مجتہد مرجع تقلید بن سکدا اے جس وچ تقلید دیاں شرطاں پائیاں جاندیاں ہون؛ یعنی دوسریاں نوں انہاں دے فقہی نظریات اُتے عمل کرنا جائز ہوۓ۔ اس مقام تک پہنچنے دے لئی وی کچھ شرطاں نیں کہ جنہاں وچوں اہم ترین شرط باقی جامع الشرائط مجتہداں توں انہاں دا اعلم ہونا، عادل ہونا، مرد ہونا تے بالغ تے عاقل ہونا نیں۔[2]

انتخاب دا طریقہ[لکھو]

مرجعیت انتصابی مقام نئی‏‏ں اے۔ اوہ شخص مرجع تقلید بندا اے لوک جس دی تقلید کرن تے اسنوں مرجع تقلید سمجھن۔توضیح المسائل دیاں کتاباں وچ مرجع تقلید دی پہچان دے بعض راستے معرفی ہوئے نیں جو مندرجہ ذیل نیں: خود مقلد نوں اعلم ہونے دا علم ہوۓ جاں دو عادل انہاں دی اعلمیت اُتے گواہی دین، جاں اعلم ہونے وچ مشہور ہو۔[3] جاں عالماں دا اک گروہ کسے نوں مرجع تقلید دے عنوان توں معرفی کرو تے انہاں دیاں باتاں توں انسان نوں اس شخص دا اعلم ہونے دے بارے وچ علم حاصل ہوجائے۔[4]

ذمہ داریاں[لکھو]

مرجع تقلید دی سب توں اہم ذمہ داری دینی تے مذہبی امور وچ مقلدوں دے لئی فتوا دینا اے۔ لیکن مرجع تقلید دی منزلت صرف فتوای تک منحصر نئی‏‏ں تے محدود نئی‏‏ں اے بلکہ مراجع تقلید حوزہ علمیہ دے مشہور تے معروف اساتذہ وچوں شمار ہُندے نیں تے حوزہ علمیہ وی انہاں دے نظریات دے تحت چلدے نیں۔

مالی ذرائع[لکھو]

مرجعیت مالی اعتبار توں شرعی مالی واجبات تے لوکاں دے تعاون تے نذورات اُتے مبتنی اے۔

قدرت تے تاثیر[لکھو]

شیعہ مراجع تقلید اپنے مقلداں تے شیعاں دے درمیاں بوہت موثر نیں تے اسی طریقے توں اپنے اجتماعی تے سیاسی نظریات نوں عملیاتی کر دے نیں۔[5]مثلا: سید محمد مجاہد دے فتوے دے مطابق شیعاں دا اک وڈا گروہ روس دے خلاف جنگ کرنے چلا۔[6]میرزای شیرازی دا تحریم تمباکو والے فتوے توں ایران وچ تمباکو حرام ہویا۔[7]تے قیام ۱۵ خرداد۱۳۴۲شمسی ہجری بمطابق (5 جون 1963) نوں ایران وچ آیت اللہ خمینی دی گرفتاری اُتے واقع ہویا۔[8]

اہل سنت دے عالم دین محمد رشید رضا دے کہنے دے مطابق اہل سنت دے علما اکیلے وچ جاں گروہ دی شکل وچ، شیعہ مجتہداں خاص کر نجفی علما دے برابر نفوذ نئی‏‏ں رکھدے نیں۔ انہاں نے اسی حوالے توں میرزا شیرازی دے ذریعے توں ملک فیصل دے دور وچ عراق وچ انتخابات توں بایکاٹ، تحریم تنباکو، دی مثال دیندے نیں۔[9] ساموئل بنیامین جو امریکہ ول توں ایران ایلچی دے طور اُتے بھیجیا گیا اوہ اک جگہ کہندا اے کہ تہران دے مجتہدین اگر چہ رفت و آمد دے لئی خچر سواری کر دے نیں تے اک خادم توں زیادہ کوئی نئی‏‏ں ہُندا اے لیکن اک کلمے دے ذریعے بادشاہ نوں سلطنت توں عزل کر سکدے نیں۔[10]

مرجعیت دے ادوار[لکھو]

شیعہ مرجعیت دے فراز و نشیب، مختلف شہرو وچ جابجا ہونے دے بوہت سارے علل و عوامل نیں جن وچوں حکومتاں دی مداخلت، قومی رابطے تے سلیقے، سیاسی حادثات، رابطے دے امکانات تے حوزہ علمیہ دی قوت و ضعف اہم عوامل سن۔ کلی طور اُتے شیعہ مرجعیت نوں نو دوراں وچ تقسیم کیتا جاسکدا اے۔

تیرہواں صدی ہجری توں پہلے[لکھو]

عنوان دور اہم مراجع حوزہ علمیہ
۱ جدید دور توں پہلے غیبت صغرا تا 13واں صدی ہجری شیعیہ مختلف مجتہداں دی تقلید کر دے سن۔ مختلف علاقے
۲ صاحب جواہر توں پہلے ۱۲۰۰ھ تا ۱۲۶۶ھ میرزا قمی، محمد حسن نجفی (صاحب جواہر) عراق
۳ از نجفی تا انصاری ۱۲۶۶ - ۱۲۸۱ھ مرتضی انصاری عراق
۴ از انصاری تا میرزا شیرازی ۱۲۸۱ – ۱۳۱۳ھ سید محمد حسن شیرازی (میرازی شیرازی) عراق
۵ از میرزا شیرازی تا سید یزدی ۱۳۱۲ – ۱۳۳۷ھ آخوند خراسانی، سید یزدی عراق
۶ از سید یزدی تا ابوالحسن اصفہانی ۱۳۳۷ – ۱۳۶۵ھ عبدالکریم حائری، نائینی، اصفہانی عراق، ایران
۷ از اصفہانی تا بروجردی ۱۳۶۵ – ۱۳۸۰ھ سید حسین طباطبائی بروجردی ایران
۸ از بروجردی تا اراکی ۱۳۸۰ – ۱۴۱۳ھ حکیم، خوئی، امام خمینی، گلپایگانی عراق، ایران
۹ اراکی دے بعد ۱۴۱۳ھ بہجت، تبریزی،سیستانی ،خامنہ ای،فاضل لنکرانی عراق،‌ ایران

رسول جعفریان مرجعیت دے آخری عصر نوں وحید بہبہانی توں شروع کر دے نیں البتہ علمی مرجعیت مراد اے نہ شیعاں دی مدیریت مراد ہو۔ کیونجے ایسا نئی‏‏ں سی کہ اکثر شیعہ انہاں دی تقلید کر دے ہوں۔[11] انہاں دوراں توں پہلے شیعہ اپنے علاقے وچ موجود مجتہداں دے فتواں دے مطابق عمل کر دے سن تے ایسا مرجع جو شیعیان جہان دا مرجع ہو تے انہاں دی تقلید دی جائے ایسا کوئی نئی‏‏ں سی۔

صاحب جواہر تے مرجعیت دا آغاز[لکھو]

بعض محققین دے کہنے دے مطابق مرجعیت دا پہلا با اثر تے بانفوذ دورہ جو شیعاں وچ رائج ہویا اوہ حوزہ علمیہ نجف توں مربوط اے تے محمد حسن نجفی المعروف صاحب جواہر(۱۲۶۶ھ) توں آغاز ہویا۔[12]تسی‏‏ں مقلد دے قضاوت نوں جائز سمجھدے سن تے ایران وچ بوہت سارے شاگرد وی سن[13] جو تسی‏‏ں دے فتوے تے نظریات دی ترویج دینے والیاں وچوں شمار ہُندے سن۔

صاحب جواہر دے بعد وی شیعہ مرجعیت حوزہ علمیہ نجف وچ رہی تے شیخ مرتضی انصاری (م۱۲۸۱ھ) تے محمد حسن شیرازی (م۱۳۱۲ھ) تحریم تمباکو دا فتوا صادر کرنے والے فقیہ جو صاحب جواہر دے شاگرد سن جداں مشہور تے با اثر مجتہد سن۔[14]

ایران دی تحریک مشروطہ وچ واضح طور اُتے مراجع تقلید نے سیاسی مسائل وچ مداخلت دی؛ آخوند خراسانی تے عروة الوثقی دے مصنف سید محمد کاظم یزدی اس دور دے اہم ایرانی مراجع سن جو نجف وچ سکونت پزیر سن۔ لیکن مشروطیت وچ اک دوسرے دے مخالف سمت وچ سن۔ خراسانی نے مشروطیت دا فتوای دتا تے یزدی نے اس دی مخالفت کیتی۔

سنہ۱۳۳۷ھ نوں عبدالکریم حائری یزدی دا قم وچ سکونت اختیار کرنے دے بعد حوزہ علمیہ قم دا نیا دور شروع ہویا تے اسی سال سید سید یزدی وی وفات پائے۔ حوزہ علمیہ قم دی احیاء نیز سید یزدی تے تے شیخ الشریعہ اصفہانی (۱۳۳۹ھ) دی وفات دی وجہ توں شیعہ مرجعیت دا اک حصہ ایران وچ خود حائری دے کول منتقل ہو گیا۔سنہ۱۳۶۳ھ نوں سید حسین بروجردی قم وچ بسنے تے انہاں دی کارکردگی دے باعث حوزہ علمیہ نوں ہور رونق ملی تے سنہ 1364ھ نوں نجف وچ سید ابوالحسن اصفہانی دی وفات دے بعد بروجردی سنہ سال ۱۳80ھ تک شیعاں دا مرجع سمجھے جاندے سن۔[15] راست|تصغیر|شیعہ مراجع تقلید، از بروجردی ۱۳۴۰ھ۔ش تا اراکی ۱۳۷۳ھ۔ش آیت اللہ بروجردی دی وفات دے بعد کوئی متمرکز مرجعیت نئی‏‏ں رہی تے متعدد مراجع تقلید ایران تے عراق وچ شیعاں دے مرجع بنے۔[16]اگرچہ اس دَور دے ابتدائی سالاں وچ سید محسن حکیم(م ۱۳۹۰ھ) جو نجف وچ سکونت کر دے سن؛ دوسراں توں زیادہ مقبول سن۔[17]تے اس 33 سالہ دَور دے آخر وچ اسلامی جمہوریہ ایران دے بانی سید روح اللہ خمینی (م ۱۴۰۹ھ) ایران وچ سکونت پزیر سن تے سب توں زیادہ مقبول واقع ہوئے جدونکہ سید ابوالقاسم خوئی نجف وچ مقیم مراجع وچ سب توں زیادہ باثر سن۔

سید ابوالقاسم خوئی دی سنہ ۱۴۱۳ھ نوں وفات دے بعد شیعاں دی مرجعیت حوزہ علمیہ قم وچ سی۔ اس دی وجہ نجف وچ مقیم مجتہداں دی وفات تے بوہت سارے ایران دے نجف وچ مقیم علما نوں عراق توں نکالنا تے بعثی حکومت ول توں بعض محدودیتاں سی۔ نجف وچ مقیم ایرانیاں نوں زبردستی نجف توں نکالنے اُتے انہاں وچوں اکثر قم وچ بسنے لگے تے اس توں نجف دا حوزہ کمزور ہو گیا۔ سید محمد رضا گلپایگانی تے محمد علی اراکی اس مختصر دَورے دے مشہور مراجع تقلید وچوں نیں۔

مرجعیت دا آخری دَورہ سنہ 1415ھ نوں محمد علی اراکی دی وفات توں شروع ہو گیا تے اس دَور ایران، عراق، لبنان، افغانستان تے پاکستان توں بوہت سارے مجتہدین اس عہدے اُتے فائز ہوئے۔

مرجعیت تے عراق[لکھو]

13واں صدی ہجری نوں حوزہ علیمہ نجف وچ صاحب جواہر تے شیخ انصاری دی مرجعیت توں عراق وچ متمرکز تے ثابت طور اُتے مرجعیت دا آغاز ہویا۔تے اس تریخ دے بعد توں ہمیشہ عراق، خاص کر نجف وچ مراجع تقلید ہویا کر دے سن۔ نجف دے علاوہ کربلا وچ وی بعض افراد مرجع تقلید دے طور اُتے جانے جادے سن۔ میرزا شیرازی دے دور وچ مرجعیت سامرا منتقل ہوئی۔ سنہ ۱۳۶۵-۱۳۸۰ھ تک آخوند خراسانی، سید کاظم یزدی تے سید ابوالحسن اصفہانی سن لیکن انہاں سالاں وچ زیادہ عرصہ مرجعیت قم وچ آیت اللہ بروجردی دے کول رہی لیکن اسی دوران نجف توں سید محسن حکیم(م 1390ھ) و سید محمود حسینی شاہرودی(م ۱۳94ھ) وی بعض شیعاں دے مرجع تقلید جانے جادے سن۔ سنہ 1380ھ نوں آيت اللہ بروجردی دی وفات دے بعد، حکیم، شاہرودی تے سید ابوالقاسم خوئی(م 1413ھ) حوزہ علیمہ نجف وچ مرجعیت دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ شاہرودی تے خوئی دی وفات درمیان فاصلہ زیادہ ہونے دی وجہ توں سید ابوالقاسم خوئی با اثر ترین فقیہ وچ تبدیل ہو گیا۔ سنہ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۷ش تک آیت اللہ سید روح اللہ خمینی وی ایران توں عراق ول جلا وطن ہوئے تے نجف وچ بسنے لگے۔

۱۳۵۰ش دی دہائی وچ عراق دی حکومت نے عراق وچ بسنے والے بوہت سارے ایرانیاں نوں عراق توں خارج کیتا تے اسی وجہ توں حوزہ علمیہ نجف دے بعض اساتذہ تے طلاب وی عراق توں نکل کر ایران، تے خاص کر قم وچ بسنے لگے۔ تے ایہ مہاجرت ایران وچ اسلامی انقلاب دی کامیابی دے نال نال سی تے بعثی حکومت ول توں نجف وچ مقیم مجتہداں اُتے وڈا دباؤ سی جس دی وجہ توں آیندہ دی مرجعیت متاثر ہوئی تے مرجعیت وچ ایرانی کردار زیادہ ہونے لگیا۔

انتفاضہ شعبانیہ دے بعد عراق دی حکومت نے حوزہ نجف اُتے ہور دباؤ ودھیا دتا تے ابتدائی سالاں وچ خوئی تے محمد علی اراکی دی وفات دے بعد خوئی دے دو شاگرد(علی غروی تبریزی تے مرتضی بروجردی) کہ جو مرجع طور اُتے مشہور سن ٹارگٹ کلینگ وچ مارے گئے۔ اس دے کچھ عرصہ بعد سید محمد باقر صدر دے شاگرداں وچوں سید محمد صدر جس دی مرجعیت بعض لوگاں دے لئی قابل قبول سی اوہ وی مارا گیا۔ انہاں حادثات تے دباؤ نے عملی طور اُتے حوزہ علمیہ نجف نوں منزوی کر دتا۔ اس دے باوجود ہن وی شیعہ مرجعیت دا اک حصہ حوزہ علیمہ نجف وچ باقی اے۔

بعثی حکومت دے سقوط دے بعد[لکھو]

سنہ 2000ء نوں خلیج فارس دی دوسری جنگ دے بعد، عراق دی حکمرانی وچ تبدیلی آگئی تے حوزہ علمیہ نجف حکومتی دباؤ توں نکل گیا تے مختلف جگہاں توں طلاب تعلیم حاصل کرنے نجف چلے گئے۔ بعض استاد وی جو سالاں سال توں عراق توں باہر رہنے اُتے مجبور سن، عراق واپس چلے گئے۔ نجف وچ با اثر ترین مرجع تقلید سید علی حسینی سیستانی نیں جو خوئی دے شاگرد وی نیں۔

مرجعیت تے ایران[لکھو]

حوزہ علمیہ قم دی تاسیس[لکھو]

حوزہ علمیہ قم آخری دَور وچ سنہ 1340ش نوں شیخ عبد الکریم حائری یزدی دی قم آمد تے سکونت توں تاسیس ہویا۔ انہاں دے قم آنے توں شیعہ مرجعیت دا اک اہم حصہ وی ایران منتقل ہو گیا۔ اوہ 1315ش تک زندہ رہے۔ انہاں دے بعد حوزہ علمیہ دے تن استاد سید صدرالدین صدر، سید محمد تقی خوانساری تے سید محمد حجت نے حوزے دی مدیریت سنبھالی۔ انہاں تیناں وچوں کسے نوں وی ہمہ گیر مرجعیت نئی‏‏ں ملی۔ اس دور وچ مرجعیت حوزہ علمیہ نجف وچ سید ابوالحسن اصفہانی(م ۱۳۶۵ھ) دے دوش اُتے سی۔[18]

حوزہ علمیہ قم دے بعض علما دی کوشش تے دعوت اُتے سنہ۱۳۶۴ھ نوں آخوند خراسانی دے شاگرد سید حسین طباطبائی بروجردی قم آئے تے اصفہانی دے بعد ۱۳۴۰ش تک وسیع مرجعیت دے عہدہ دار رہے تے عمر دے آخری ایام وچ انہاں وانگ دا بانفوذ تے با اثر مرجع ایران جاں عراق وچ کوئی تے نئی‏‏ں سی۔[19] تصغیر|آیت الله اراکی کی وفات کے بعد 7 مراجع تقلید کے اعلان کی خبر بروجردی دی وجہ توں حوزہ علمیہ قم نوں رونق ملی۔ انہاں دی وفات دے بعد ایران تے عراق وچ چند نفر مرجع تقلید دے عنوان توں سامنے آئے۔ ایران وچ مشہد وچ مقیم آیت اللہ میلانی دے علاوہ باقی تمام مراجع حوزہ علمیہ قم دے مجتہدین وچوں شمار ہُندے سن۔ انہاں وچوں مشہور مندرجہ ذیل نیں: سید احمد خوانساری (م ۱۳۶۴ش)، سید کاظم شریعتمداری (م ۱۳۶۵ش)، سید روح اللہ خمینی‌ (م ۱۳۶۸ ش)، سید شہاب الدین مرعشی نجفی (م ۱۳۶۹ش) تے سید محمد رضا گلپایگانی (م ۱۳۷۲ش). [20] کیہان اخبار نے آیت اللہ بروجردی دی وفات دے دو دن بعد اک رپورٹ وچ انہاں لوگاں دے ناں پیش کیتے جنہاں دی مرجعیت دا احتمال دتا جادا سی۔[21]

سنہ۱۳۷۳ش نوں عبد الکریم حائری دے شاگرداں وچوں آخری نفر محمد علی اراکی وی وفات پائے تے انہاں دی وفات دے بعد بوہت سارے افراد جو بروجردی تے خوئی دے شاگرد سن، مطرح ہوئے اگرچہ انہاں وچوں بعض دے بوہت سارے مقلد نیں لیکن کوئی اک وی پوری دنیا دے شیعاں دی مرکزی مرجعیت دے حامل نئی‏‏ں نیں۔ (فروری 2018 ) نوں زندہ مجتہدین مندرجہ ذیل نیں: حسین وحید خراسانی، لطف اللہ صافی گلپایگانی، سید موسی شبیری زنجانی،سید علی خامنہ ای تے ناصر مکارم شیرازی ایران وچ تے سید علی حسینی سیستانی، عراق وچ۔

حوالے[لکھو]

  1. مراجعہ کرو: طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴؛ رحمان ستایش، «تقلید»، ص۷۸۹.
  2. طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۶-۲۷، مسئلہ ۲۲.
  3. طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۴-۲۵
  4. خمینی، توضیح المسائل، ص۱۲، مسئلہ۳
  5. مراجعہ کرو: نقیب‌زادہ و امانی، نقش روحانیت شیعہ در پیروزی انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۸۱-۸۲
  6. نقیب‌ زادہ و امانی، نقش روحانیت شیعہ در پیروزی انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۹۹-۱۰۰
  7. نقیب‌ زادہ و امانی، نقش روحانیت شیعہ در پیروزی انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۱۰۲
  8. نقیب‌ زادہ و امانی، نقش روحانیت شیعہ در پیروزی انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۱۰۳
  9. رشید رضا،الخلافہ او الامامہ العظمی، ۱۹۹۶م، ص۹۰
  10. آبراہامیان، تریخ ایران مدرن، ۱۳۹۲ش، ص۴۱
  11. جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۵۸
  12. حائری، تشیع و مشروطیت در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۸۲
  13. جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۵۹
  14. حائری، تشیع و مشروطیت در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۸۲-۸۳
  15. جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۷۹
  16. قربانی، تریخ تقلید در شیعہ، ۱۳۹۴ش، ص۳۷۳
  17. جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۸۱
  18. حائری، تشیع و مشروطیت در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۸۴
  19. قربانی، تریخ تقلید در شیعہ، ۱۳۹۴ش، ص۳۷۳
  20. مراجعہ کرو: جعفریان، جریان‌ہا و سازمان‌ہا، ص۲۸۱
  21. روحانی، نہضت امام خمینی، ۱۳۸۶ش، ص۷۷ و ص۱۲۳۸ سند شمارہ ۱۱

مآخذ[لکھو]

  • آبراہامیان، یرواند، تریخ ایران مدرن، ترجمہ: محمد ابراہیم فتاحی، تہران، نشر نی، ۱۳۹۲ش.
  • جعفریان، رسول، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، تہران، موسسہ مطالعات تریخ معاصر ایران، ۱۳۸۶ش.
  • جعفریان، رسول، جریان‌ہا و سازمان‌ہای مذہبی-سیاسی در ایران، تہران، نشر علم، چاپ سیزدہم، زمستان ۱۳۸۹ش.
  • خمینی (امام)، سید روح اللہ، توضیح المسائل، تہران، ۱۴۲۶ق.
  • رحمان‌ستایش، محمدکاظم، «تقلید»، مندرج در دانشنامہ جہان اسلام، ج۷، تہران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۲ش.
  • روحانی، سید حمید، نہضت امام خمینی (دفتر اول)، تہران، موسسہ چاپ و نشر عروج، ۱۳۸۶ش.
  • حائری، عبدالہادی، تشیع و مشروطیت در ایران، تہران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
  • رشیدرضا، محمد، الخلافة او الامامة العظمی، در الدولة و الخلافة فی الخطاب العربی، دراسة و تقدیم: وجیہ کوثرانی، بیروت، دارالطلیعة، ۱۹۹۶م.
  • طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، موسسہ الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
  • قربانی، محمدعلی، تریخ تقلید در شیعہ و سیر تحول آن، مشہد، بنیاد پژوہش‌ہای اسلامی، ۱۳۹۴ش.
  • نقیب‌زادہ، سید احمد و امانی زوارم، وحید، نقش روحانیت شیعہ در پیروزی انقلاب اسلامی، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش.