افغان سکھ جنگاں

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
افغان سکھ جنگاں
تریخ پہلا مرحلہ:نومبر 1751 – مئی 1765
دوجا مرحلہ:دسمبر 1766–1799
تیجا مرحلہ:1800-1837
تھاں/ٹکانہ پنجاب،جموں تے کشمیر، ہریانہ، پاکستان تے افغانستان
نتیجہ سکھاں دا پنجاب تے قبضہ
لڑاکے
درانی سلطنت (1751–1826)
امارت افغانستان (1823–1837)
افغان قبائلی (1751–1837)
خالصہ (1751–1837)
دل خالصہ (1748–1765)
سکھ مسلاں (1765–1800)
سکھ سلطنت (1800–1837)
خالصہ فوج (1799–1837)
آگو
Flag of Herat until 1842.svg احمد شاہ درانی
Flag of Herat until 1842.svg تیمور شاہ درانی
Flag of Herat until 1842.svg میر منو
Flag of Herat until 1842.svg زمان شاہ درانی
Flag of Afghanistan (1919–1921).svg فتح خان
Flag of Afghanistan (1919–1921).svg امیر دوست محمد خان
Flag of Afghanistan (1919–1921).svg نواب مظفر خان  
Flag of Afghanistan (1919–1921).svg
Flag of Afghanistan (1919–1921).svg اعظم خان
Flag of the Abdali Afghan Tribes.jpeg سید اکبر شاہ  
Flag of the Abdali Afghan Tribes.jpeg سلطان محمد شاہ
Flag of the Abdali Afghan Tribes.jpeg وزیر اکبر خان
Sikh Akali flag.jpg بابا دیپ سنگھ  
Sikh flag.jpg نواب کپور سنگھ
Sikh flag.jpg سردار تارا سنگھ گھیبا تے بدیشا سردار
Sikh flag.jpg جسا سنگھ اہلووالیا
Kattar Dhal Talwar.jpg جسا سنگھ رامگڑھیا
Kattar Dhal Talwar.jpg ہری سنگھ بھنگی
Kattar Dhal Talwar.jpg چڑھت سنگھ
Kattar Dhal Talwar.jpg مہاں سنگھ
Kattar Dhal Talwar.jpg بابا اعلیٰ سنگھ
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png مہاراجہ رنجیت سنگھ
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png مصر دیوان چند
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png ہری سنگھ نلوا  
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png شیر سنگھ سندھاوالیا
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png کنور نونہال سنگھ
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png شام سنگھ اٹاریوالا
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png چتر سنگھ اٹاریوالا
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png شیر سنگھ اٹاریوالا
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png کھڑک سنگھ
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png مہان سنگھ میرپوری
Sikh Akali flag.jpg اکالی پھولا سنگھ  
Sikh Akali flag.jpg اکالی پھولا سنگھ  
Sikh Akali flag.jpg اکالی نینا سنگھ
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png لہنا سنگھ مجیٹھیا
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png رنجودھ سنگھ مجیٹھیا
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png جین فرانسس الارڈ
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png جین بابٹسٹ وینتورا
Sikh Empire flag.jpg Sikh Regular Infantry standard.png Khalsa flag.png کلائڈ اگسٹ کاؤنٹ
طاقت
احمد شاہ درانی دے حملے دوران:اندازا100,000 ہر بار
زمان شاہ درانی دے حملے دوران: اندازا 60,000
مہاراجہ رنجیت سنگھ دفاعی حملہ: اندازا 180,000 (بشمول قبائل)
احمد شاہ درانی'ابتدائی حملے: 50,000 خالصہ
احمد شاہ ابدالی بعد دے حملے: اندازا 60,000
مسلدار فوج:اندازا 100,000
سکھ سلطنت دوران: 120,000.
موتاں تے نقصان
130,000 (اندازا ) 70,000 (اندازا )

افغان-سکھ لڑائیاں افغان پشتوناں دی درانی سلطنت اتے سکھ سلطنت درمیان لڑیوار جنگاں سن۔ اس کشمکش دی شروعات دل خالصہ دے دناں توں شروع ہوئی سی۔

اٹک دی لڑائی[لکھو]

13 جولائی 1813 نوں سکھ سلطنت اتے درانی سلطنت دے وچکار اٹک دی لڑائی (جو چچ دی لڑائی جاں ہدرو دی لڑائی وی کیہا جاندا اے) سی۔[1] [2] ایہہ لڑائی درانیاں تے سکھاں دی سبھ توں اہم جت سی۔

ملتان دی لڑائی[لکھو]

ملتان دی لڑائی درانی سلطنت دے وزیر اتے سکھ سلطنت دے وچکار ہوئی۔

پچھوکڑ[لکھو]

ستمبر، 1844 وچ اپنے پیؤ دی موت مگروں، دیوان مول راج نوں ملتان دا گورنر بنایا گیا سی۔ 1846 وچ انگریزاں دےلاہور دربار اتے قبضے مگروں، لال سنگھ دیاں سازشاں ہیٹھ، اس دا معاملہ 25% ودھا دتا گیا۔ اس نے بناں کسے شکایت توں اس نوں منظور کر لیا۔ ایہہ گلّ 29 اکتوبر، 1846 دی ہے۔ لال سنگھ نے ایتھے ہی بس نہیں کیتی ۔ ہن اس نے مول راج دے کئی حق کھوہ لئے پر اس دا اجارہ نہ گھٹایا۔ مول راج دیاں عدالتی طاقتاں وی گھٹا دتیاں گئیاں۔ اس دا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ اوہ معاملہ نہ دین والیاں دے خلاف کوئی ایکشن نہیں سی لے سکدا۔ اخیر، تنگ آ کے اس نے دسمبر، 1847 وچ استعفٰی دے دتا۔ ریزیڈینٹ نے اس دا استعفٰی منظور کر لیا اتے نویں صوبیدار دے آؤن تک سیوا نبھاؤن اتے مارچ، 1848 تک ملتان رکن واسطے آکھ دتا۔ ہن فریڈرک کری لاہور وچ نواں ریزیڈینٹ بن کے آ گیا سی۔ اس نے کاہن سنگھ مان نوں ملتان دا نواں صوبیدار لا دتا اتے وینس ایگنیو نوں اس دا سیاسی صلاح کار تے لیفٹینینٹ ایاڈرسن نوں اس دا اسسٹینٹ بنا دتا | 19 اپریل، 1848 دے دن کاہن سنگھ مان ملتان پجا۔ دیوان مولراج نے صوبیداری دا چارج اس نوں سنبھال دتا۔

جدوں چارج لے کے کاہن سنگھ تے دوویں انگریز باہر نکل رہے سن تاں اک فوجی افسر گودڑ سنگھ مذہبی نے ایاڈرسن اتے ایگنیو 'تے حملہ کر کے اوہناں نوں قتل کر دتا۔ ایہہ کوئی اچانک گھٹی گھٹنا نہیں سی ۔ سکھ فوجاں وچ انگریزاں ولوں پنجاب 'تے قبضہ، رانی جنداں دی بے عزتی اتے قید، سکھ جرنیلاں تے افسراں دیاں طاقتاں کھوہنا، غداراں نوں عہدے اتے سنمان بخشنا بارے خبراں پجدیاں رہندیاں سن تے اوہ اندروں-اندری غصے نال بھرے پیتے بیٹھے سن۔ دیوان مول راج دی تھاں کاہن سنگھ مان، تے اوہ وی دو انگریز افسراں دی نگرانی ہیٹھ، لایا جانا وقتی ایکشن دا کارن بنیا۔


جدوں دو انگریز افسراں دے مرن دی خبر فریڈرک کری ریزیڈینٹ کول پجی تاں پہلاں تاں اس نے فوج نوں ملتان جان دا حکم دے دتا پر مگروں اس نے ارادہ بدل لیا تے اس نوں سکھاں تے تھوپن دی ترکیب گھڑنی شروع کر دتی۔ ایہہ سوچ کے اس نے ہربرٹ ایڈورڈز نوں بنو وچ خط بھیج کے آکھیا کہ اوہ کاہن سنگھ مان نوں کہے کہ اوہ دیوان مول راج نوں ہی صوبیدار رہن دیوے۔ مئی، 1848 وچ ریزیڈینٹ نے ایڈورڈز نوں فوج لے کے ملتان جان واسطے آکھ دتا۔ اس ویلے تک (ہیرا سنگھ ڈوگرا ولوں 1845 وچ شہید کیتے بابا بیر سنگھ نورنگ آباد دے وارث) بھائی مہاراج سنگھ وی ملتان پج چکے سن۔ اوہناں نے اتھے پہنچ کے سکھ فوجاں نوں جتھیبند کرنا شروع کر دتا۔


جد مول راج نوں ایڈورڈز دے آؤن دا پتہ لگا تاں اس نے امن سمجھوتے دی پیش کش کیتی۔ ایڈورڈز نے ایہہ پیش کش ٹھکرا دتی تے ملتان 'تیے حملہ کر دتا۔ پہلاں تاں نکیاں-موٹیاں جھڑپاں ہوئیاں پر 18 جون، 1848 نوں اک وڈی لڑائی ہوئی جس وچ ایڈورڈز نوں جت حاصل ہوئی۔ آخری لڑائی پہلی جولائی دے دن ہوئی جس وچ دیوان مول راج دا ہاتھی ماریا گیا تے اس دے نال ہی اس دی موت دی افواہ وی پھیل گئی۔ اس نال اس دے ساتھیاں دے حوصلے ڈگ پئے۔ اس نے اپنے آپ نوں قلعے وچ بند کر لیا۔ انگریزی فوجاں نے قلعے نوں سارے پاسیوں گھیر لیا۔ ایہہ گھیرا چار ہفتے جاری رہا۔ دیوان مول راج، کابل توں امیر دوست محمد خان دی مدد دی آس وی رکھ رہا سی۔ پر نہ تاں کابل توں اتے نہ اٹاری والیاں توں کوئی مدد پجّ سکی۔ 17 دسمبر، 1848 نوں انگریز فوجاں نے قلعے 'تے اک زبردست حملہ کیتا تے اندر داخل ہو گئیاں۔ اخیر مول راج نے ہتھیار سٹّ دتے۔ دیوان مول راج 'تے قتل، جنگ کرن اتے غداری دا مقدمہ چلا کے اس نوں موت دی سزا سنائی گئی (جو گورنر جنرل نے عمر قید وچ بدل دتی)۔ جنوری، 1850 تک اس نوں لاہور قلعہ وچ رکھ کے مگروں فورٹ ولیئمز (کلکتہ) بھیج دتا گیا۔ پر خراب صحتَ کارن اس نوں بنارس لے آندا گیا اتے کھانے وچ ہلکی زہر دے کے اس نوں موت دے منہ وچ دھکّ دتا گیا۔ اخیر، 11 اگست، 1851 دے دن، 36 سال دی عمر وچ اوہ چڑھائی کر گیا۔ دیوان مول راج بارے لارڈ ڈلہوزی دا وچار سی کہ مول راج کول بغاوت دی اگوائی کرن واسطے نہ تاں جگرا سی تے نہ ہی خواہش۔ ایہہ تاں ایڈوارڈیز دیاں زیادتیاں سن جس نے سکھاں دے قومی جذبات اس دے حق وچ کر دتے سن ۔

شوپیاں دی لڑائی[لکھو]

شوپیاں دی لڑائی 3 جولائی 1819 نوں سکھ سلطنت توں اک مہماتی فوج اتے کشمیر دے درانی سلطنت صوبہ دے صوبیدار جبار خان وچکار ہوئی سی۔ ایہہ 1819 کشمیر دی مہم وچ فیصلہ کن لڑائی سی


پس منظر[لکھو]

1814 توں 1819 تک، سکھ سلطنت نوں بھیمبر، راجوری، پنچھ، نورپور اتے ہورناں پہاڑی راجاں دے خلاف لگاتار مہماں بھیجن لئی مجبور کیتا گیا سی۔ ایہناں راجاں وچ بغاوتاں نوں جت کے سکھ سلطنت پیر پنجال رینج اتے کشمیر وچ رستے دے کنٹرول نوں جاری رکھن دی کوشش کر رہا سی۔ حالانکہ درانی سلطنت نے کھیتراں دا ٹھوس پربندھ کیتا کیونکہ پیر پنجال رینج نے سکھ فوجاں نوں سپلائی اتے تازہ فوجاں نوں روک دتا سی۔

1819 وچ، عظیم خان کابل اک فوجی دستہ لیا سی۔ عظیم خان دے مال وزیر بیربال دھر نے سکھ راج دے راجگڑھ لاہور دا سفر کیتا اتے مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں درانی سلطنت دے کشمیر توں خاتمے لئی کیہا۔ [3] اس نے رنجیت سنگھ نوں دسیا کہ عظیم خان کشمیر وچ درانی دیاں فوجاں دی اگوائی نہیں کر رہا اتے کشمیر وچ آواجائی دے راہاں بارے جانکاری دتی ۔

1819ء دی کشمیر مہم[لکھو]

سکھ فوج نے گجرات اتے وزیرآباد وکھے مہم لئی دو شہادراں(آرسنل) دا قیام کیتا۔ [4] 20 اپریل نوں، رنجیت سنگھ نے پیر پنجال دی پہاڑی دے پیراں وچ لاہور توں 30,000 لوک پہاڑی راجاں تک گھل دتے۔[4] اس مہم نوں تن کالماں وچ ونڈیا گیا: مصر دیوان چند نے اگامی فوج دی اکوائی کیتی تے کھڑک سنگھ نے پچھلی فوج دی کمانڈ کیتی، اتے رنجیت سنگھ نے سپلائی لائن دی رکھیا لئی 10,000 فوجیاں [4] دا اک ریزرو تعینات کیتا۔ فوج نے بھیبر نوں مارچ کیتا اتے مڑ اڑکا ہو گیا، اتے بناں کسے ٹکراء دے مقامی حاکم دے قلعے اتے قبضہ کر لیا۔ [4] 1 مئی نوں، سکھ فوج دے دوویں کالم راجوری اتے اسدے حکمران ، آگر خان کول پہنچے جسنے بغاوت کر دتی اتے لڑائی لئی مجبور کیتا۔ ہری سنگھ نلوا نے اک فورس دی کمان سمبھالی اتے دشمن فوج نوں بھجا دتا، جس نے اپنے بوہتے آدمیاں اتے جنگی سپلائی نوں گواؤن توں بعد بناں شرط ہتھیار سٹن دی پیش کش کیتی۔ [4] اگر خان بھمبر نوں بھیجیا تے بچ نکلن دی کوشش وچ پھڑ لیا گیا، جتھے رنجیت سنگھ دربار لایا سی۔ اس دے بھرا، رحیم اللہ خان، نوں درہ بہرام دی بھال وچ مدد لئی راجوری دا راجا تعینات کیتا گیا سی۔

اک وار جدوں سکھ فوج درہ بہرام تک پہنچ گئی تاں درانی دے تعینات کیتے گئے فوجدار اپنی حفاظت لئی سرینگر بھج گیا۔ پونچھ دے کوتوال میر محمد خان اتے شوپیاں دے کوتوال محمد علی نے دھکی دیوَ اتے ماجا درےآں تے بچاء دی کوشش کیتی پر 23 جون 1819 نوں مصر دیوان چند اگے ہار گئے ۔ [5] کھڑک سنگھ ہن سرمدی تھانا گیا۔ [5][nb 1] ][5] جدوں کہ مصردیوان چند نے تن حصےآں وچ اپنی فوج نوں ونڈ کے وکھ وکھ پاسیاں راہیں پیر پنجال رینج پار کرن دا حکم دتا۔

لڑائی[لکھو]

شوپیاں لئی سڑک اُتے سرائے علی [8] وچ فوج دوبارہ اکٹھی ہوئی 3 جولائی 1819 نوں سکھ فوج نے شوپیاں راہیں سرینگر جان دی کوشش کیتی مگر جبار خان دی اگوائی وچ اک درانی فوج نے اس نوں روک لیا۔ درانی فوج نے سکھ توپخانے دے حملے دی تیاری وچ اپنے آپ نوں قلعہ بند کیتا اتے بھاری توپخانہ لیاندا [4]|group=nb}}، پر سکھ اس لئی تیار نہیں سی، کیونکہ اوہناں نے صرف ہلکیاں بندوقاں ای لیاندیاں سن۔[9]

اک وار اسدی توپخانے دی سیما وچ، مسٹر دیوان چند نے اک توپخانے دی بنھ اتے کئی پیدل اتے گھوڑ سوار چارج دے نال جنگ شروع کیتی۔ جدوں تک سکھاں نے اپنیاں توپاں اگے نہیں ودھنا شروع کر دتا تاں درانی دی فوج نے اپنیاں زندگیاں تباہ کرن دیاں سکھ کوششاں نوں واپس لے لیا۔ حالانکہ، جدوں مسٹر دیوان چند سکھاں دے کھبے پکھے اُتے بندوقاں دی رفتار دی نگرانی کر رہا سی، جبر خان نے اک افتتاح دیکھیا اتے درانی دے سجے پاسے دی اگوائی کیتی جس نے مصر دیوان چند دی توپخانے دی بیٹری' تے حملہ کیتا، دو بندوقاں نوں پھڑ لیا اتے سکھاں نوں ' "۔[10] حالانکہ سکھ کھبی بانہہ اتے حملہ کرن والے درانی دی فورس اوہناں دے کھبے پاسیوں کھل دتی گئی سی اتے سکھ دی سجی بانہہ دے کمانڈر اکالی پھولا سنگھ نے اپنیاں فوجاں نوں اکٹھا کیتا اتے جنگ دا میدان بھر وچ توپخانے دی بیٹری تک اپنی کمانڈ دی اگوائی کیتی۔ نزدیکی لڑائی توں بعد دوہاں پاسیاں نے تلواراں اتے تلواراں دی ورتوں کیتی، درانی فورس دے دھڑے واپس چلے گئے اتے جبار خان جنگ توں بچ کے گھائل ہو گیا۔ [4]


نتیجہ[لکھو]

حالانکہ دوویں پاسے بھاری نقصان ہوئے، جبار خان اتے اسدی فوج جنگ دے میدان توں پچھے ہٹ گئے اتے سندھ دریا توں اپروں کشمیر توں نس گئے۔ [11] جدوں سکھ فوج نے لڑائی دے بعد سرینگر وچ داخل ہو گئی تاں کھڑک سنگھ نے ہریک شہری دی نجی حفاظت دی گارنٹی دتی اتے ایہہ یقینی بنایا کہ شہر نوں لٹیا نہیں گیا۔ سرینگر دا پرامن قبضہ سرینگر دے کاروباری روپ وچ اہم سی جس وچ اک وڈی شال بناؤن والی صنعت وی سی، ایہہ پنجاب، تبت، سکردو اتے لداخ وچکار وپار دا مرکز وی سی۔ [12]

سرینگر لین توں بعد، سکھ فوجاں نوں کشمیر نوں جتن لئی کوئی وڈی مزاحمت نہیں سی۔ حالانکہ جدوں رنجیت سنگھ نے دیوان موکھم چند دے پتر موتی رام نوں کشمیر دے نویں گورنر دے طور تے تعینات کیتا سی تاں اسنے کشمیر دے اندرلے مضبوط گڑھاں توں خراج یقینی بناؤن لئی "بہت سارے فوجی" بھیجے سن جو سکھ راج دے خلاف مزاحمت دا توڑ کر سکدے سن۔ [11] کشمیر دی جت نال سکھ سلطنت وچ "وڈا وادھا" ہویا اتے "اہم" سلطنت دی آمدن وچ وادھا ہویا۔ [12]


نوشہرہ دی لڑائی[لکھو]

1823ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ اتے پشتون قبیلیاں وچکار نوشہرہ دی جنگ شروع ہوئی۔ اس جنگ وچ سکھاں دی جت ہوئی اتے اوہناں نے پشاور دی وادی اتے قبضہ کر لیا۔

جمرود دی لڑائی[لکھو]

جمرود دی لڑائی افغانستان دے بادشاہ اتے سکھ سلطنت دے وچکار 30 اپریل، 1837 نوں لڑی گئی۔ سکھ درہ خیبر نوں لنگھ کے جلال آباد تے قبضہ کرنا چاہندے سن۔ پر افغانیاں نے اوہناں نوں جمرود دے تھاں تے ہی روک لیا تے لڑائی ہوئی۔ اس لڑائی وچّ افغاناں دی جت ہوئی۔

حوالے[لکھو]

  1. Cunningham 1918, pp. 152–153
  2. Jaques 2006, p. 81
  3. Nalwa 2009, p. 45
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 Johar 2000
  5. 5.0 5.1 5.2 سائیٹ غلطی:ناں منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے Prinsep52 لئی۔
  6. Drew 1875, p. 156
  7. Murray 1883, p. 203
  8. Sikh Missionary College, pp. 17–18
  9. Chopra 1928, p. 25
  10. Sikh Missionary College, p. 19
  11. 11.0 11.1 Prinsep 1846, p. 53
  12. 12.0 12.1 Chopra 1928, p. 26


سائیٹ غلطی:<ref> ٹیگ اک ٹولی جیدا ناں "nb" اے ہیگے نیں، پر کوئی <references group="nb"/> ٹیگ ناں لبیا۔