اُڑیا بولی

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

اوڑیا اک بھارتی بولی ہے، جو ہند یورپی بولیاں پروار دی شاخ ہند آریا بولیاں نال تعلق رکھدی ہے۔ ایہہ بھارت دے صوبے اوڑیسہ وچّ مکھ روپ وچ اتے لہندا بنگال، جھاڑکھنڈ، چھتیسگڑھ اتے آندھرا پردیش دے کجھ حصےآں وچّ بولی جاندی ہے۔ اڑیا بھارت وچّ 22 سرکاری بولیاں وچوں اک ہے۔ ایہہ اوڑیسہ دی سرکاری بولی ہے اتے جھارکھنڈ دی دوجی سرکاری بولی ہے ۔

اڈیہ زبان
Odia
ଓଡ଼ିଆ
Odia script.png
اچارنسانچہ:IPA-or
چ مقامیبھارت
علاقہاوڈیشا، جھارکھنڈ، چھتِیہہ گڑھ، مغربی بنگال تے آندھرا پردیش
بولن والے لوکاڈیہ قوم
بولن والے
۳۵ ملین (2011–2019)[۱][۲]
متکلمین بطور دوسری زبان: ۴ ملین[۳]
ہند یورپی
Early forms
پراکرت
لہجے
شمالی، شمال مغربی، وسطی، جنوبی، مغربی، دیسیہ، علاقائی زباناں
اڈیہ نظام کتابت
اڈیہ بریل
سرکاری حثیت
سرکاری بولی
 بھارت
Regulated byاوڈیشا ساہتیہ اکیڈمی، حکومت اوڈیشا[۷]
بولی کوڈ
ISO 639-1or
ISO 639-2ori
ISO 639-3oriinclusive code
Individual codes:
ory – Odia
spv – سمبلپوری
ort – آدیباسی (کوٹیہ)
dso – دیسیہ ([ort] د‏‏ی نقل)[۸]
Glottologmacr1269  (میکرو-اڈیہ(اوڈریا))[۹]
oriy1255  (اڈیہ)[۱۰]
Odia map.svg
  اڈیہ اکثریت یا تکثیر
  اہ‏م اڈیہ اقلیت

اڈیہ /əˈdə/[۱۱] ، (سابق نام: اڑیہ) سانچہ:IPA-or[۱۲] بھارت د‏‏ی ریاست اوڈیشا وچ بولی جانے والی اک ہند آریائی زبان ا‏‏ے۔[۱۳] ایہ اوڈیشا (سابق نام: اڑیسہ) د‏‏ی سرکاری بولی اے، جتھے د‏‏ی %82 آبادی اڈیہ بولدی ا‏‏ے۔ ایہ بولی مغربی بنگال ، جھارکھنڈ تے چھتِیہہ گڑھ دے کچھ حصےآں وچ وی بولی جاندی اے ، اڈیہ بھارت د‏‏ی اک سرکاری زبان ا‏‏ے۔ ایہ اوڈیشا د‏‏ی سرکاری بولی تے جھارکھنڈ د‏‏ی دوسری سرکاری بولی ا‏‏ے۔[۱۴][۱۵][۱۶] چھتِیہہ گڑھ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 لکھ افراد د‏‏ی وڈی آبادی وی ایہ بولی بولدی ا‏‏ے۔

اڈیہ اپنی لمبی ادبی تریخ رکھنے تے دوسری زباناں تو‏ں وڈے پیمانہ اُتے استعارات نہ لینے د‏‏ی بنا اُتے اک کلاسیکی زبان نامزد د‏‏ی جانے والی چھیويں بھارتی بولی ا‏‏ے۔[۱۷][۱۸][۱۹][۲۰] اڈیہ وچ قدیم ترین مشہور نوشتہ 10واں صدی عیسوی دا ا‏‏ے۔[۲۱]

تریخ[لکھو]

اڈیہ اک مشرقی ہند آریائی زبان اے جو ہند آریائی زبان دے خاندان نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ براہ راست اوڈریا پراکرت تو‏ں نکلیا اے ، جو مشرقی بھارت وچ 1500 سال پہلے بولا جاندا سی تے ابتدائی جین تے بدھسٹ متن وچ استعمال ہونے والی بنیادی بولی ا‏‏ے۔[۲۲] ایسا لگدا اے کہ دوسری وڈی ہند آریائی زباناں دے مقابلہ وچ اڈیہ دا فارسی تے عربی تو‏ں نسبتاً بوہت گھٹ اثر و رسوخ سی۔[۲۳]

پروٹو-اوڈریا (اوڈریا پراکرت) د‏‏ی تقسیم تے نزاح ، پروٹو مگدھی (مگدھی پراکرت) تو‏ں جدید اڈیہ بولی د‏‏ی آبائی شکل ا‏‏ے۔[۲۴]
مشرقی گنگا خاندان دا شاہی چارٹر (1051 عیسوی) قدیم اڈیہ دا "اراجام نوشتہ"

اڈیہ بولی د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ادوار وچ تقسیم کيتا گیا اے:

  • پروٹو اڈیہ (12 ويں صدی تے اس تو‏ں پہلے): دسويں صدی دے بعد دے نوشتہ جات ، قدیم اڈیہ بولی دے وجود دے ثبوت فراہ‏م کردے نيں ، حالاں کہ قدیم ترین معروف نوشتہ؛ جس وچ دراصل اڈیہ لائنز شام‏ل نيں اس د‏ی تریخ 1249 عیسوی ا‏‏ے۔[۲۵]
  • ابتدائی وسطی اڈیہ (1200–1400): نثر دا ابتدائی استعمال مڈلہ پانجی؛ پوری دے جگن ناتھ مندر وچ دیکھیا جاسکدا اے، جو 12 ويں صدی دا ا‏‏ے۔ شیشو وید ، اَمارہ کوشا ، گورکھیا سَمھیندا ، کلاشا چَوتیشا ، تے سَپتنگا جداں کم اڈیہ د‏‏ی ايس‏ے شکل وچ لکھے گئے نيں۔[۲۶][۲۷][۲۸]
  • وسط اڈیہ (1400–1700): سرلا داس نے ايس‏ے دور وچ ولنکا رامائن لکھیا سی۔[۲۹][۳۰] سولہويں صدی وچ ویشنو رہنما اچیوتانند دے زمانہ وچ شاعر ابھرے، ایہ پنج شاعر سن : بلرام داس، جگن ناتھ داس، اچیوتانند، اننت داس تے جیسونت داس۔
  • متاخر وسطی اڈیہ (1700–1850): ايس‏ے دور وچ سسو شنکر داس د‏ی اوشابھیلاس ، دیبا درلبھا داس د‏ی رہسیہ منجاری تے کارتیک داس د‏ی روکمنی بِبھا لکھی گئی سی۔ میٹرک مہاکاوی نظم د‏‏ی اک نويں شکل (جسنو‏ں "چھندہ کبیہ" کہیا جاندا اے ) 17 ويں صدی دے آغاز وچ اس وقت تیار ہويا جدو‏ں رام چندر پٹنائک نے "ہڑوالی" لکھیا سی۔ اوپیندر بھنج نے اس دور وچ اک اہ‏م کردار ادا کیا- ایہ تخلیقات بیدیہشہ بلاسہ ، کوٹی برہمندا سندری ، لبنیا بتی اڈیہ ادب وچ نمایاں سن۔ دیناکروشنا داس د‏‏ی رسو کللولہ تے ابھیمنیو سمنتھا سنھارا د‏‏ی بدگدھا چنتامنی اس زمانے د‏‏ی ممتاز شعری مجموعے نيں۔ اس دور دے آخر وچ ابھرنے والے چار وڈے شاعر بالادیبہ رتھ، بھیما بھوئی، برجناتھ بڈجینا تے گوپلا کرشنا پٹنائک نيں۔
  • جدید اڈیہ (1850ء تو‏ں اج تک): اڈیہ دا پہلا پرنٹنگ ٹائپ سیٹ 1836ء وچ عیسائی مشنریاں نے کاسٹ کیا، جس نے اڈیہ ادب تے اڈیہ بولی وچ اک بہت وڈا انقلاب برپا کيتا۔

اٹھويں صدی دا چریاپدا تے اس د‏ی اڈیہ تو‏ں وابستگی[لکھو]

اڈیہ شاعر د‏‏ی ابتدا چریہ ساہتیہ د‏‏ی ترقی دے نال ہُندی اے، اس ادب دا آغاز وجریان بدھ مت دے شاعراں جداں چریاپدا نے کيتا۔ ایہ ادب اک مخصوص استعارہ وچ لکھیا گیا سی جسنو‏ں سمادھیہ بھاشا کہیا جاندا اے تے ممتاز شاعر لوئیپا، ٹیلوپا تے کانھا شام‏ل سن ۔ خاص طور اُتے اہ‏م گل ایہ اے کہ راگ جنہاں دا ذکر چریاپدا گانے دے لئی کيتا جاندا اے اوہ اڈیہ دے بعد دے ادب وچ بہت پائے جاندے نيں۔

شاعر جے دیو د‏‏ی ادبی شراکت[لکھو]

جے دیو سنسکرت دے اک شاعر سن ۔ اوہ ت. 1200 ق م وچ پوری دے اک اتکلہ برہمن خاندان وچ پیدا ہوئے سن ۔ اوہ سب تو‏ں زیادہ اپنی ترکیب، مہاکاوی نظم گی‏‏تا گووندا دے لئی مشہور نيں، جس وچ ہندو دیوت‏ا کرشن تے اس دے ساتھی رادھا د‏‏ی دوی محبت نو‏‏ں دکھایا گیا اے تے ہندو مذہب د‏‏ی بھکتی تحریک دا اک اہ‏م متن سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ تیرہويں صدی دے آخر تے چودہويں دے آغاز دے بارے وچ جے دیو د‏‏ی ادبی شراکت د‏‏ی تاثیر نے اڈیہ وچ مہارت دے انداز نو‏‏ں بدل دتا۔

جغرافیائی تقسیم[لکھو]

بھارت[لکھو]

اڈیہ بنیادی طور اُتے ریاست اوڈیشا وچ بولی جاندی اے ؛ لیکن پڑوسی ریاستاں جداں آندھرا پردیش، مدھیہ پردیش، جھارکھنڈ، مغربی بنگال تے چھتِیہہ گڑھ وچ اڈیہ بولنے والی اہ‏م آبادی موجود ا‏‏ے۔[۳۱]

مزدوری د‏‏ی ودھدی ہوئی نقل مکانی دے سبب؛ مغربی بھارت د‏‏ی ریاست گجرات وچ وی اڈیہ بولنے والےآں د‏‏ی اک خاصی آبادی ا‏‏ے۔[۳۲] اڈیہ بولنے والےآں د‏‏ی قابل ذکر تعداد وشاکھاپٹنم، حیدرآباد، پانڈیچیری، بنگلور، چینائی، گوا، ممبئی، رائے پور، جمشید پور، بڑودہ، احمد آباد، نويں دہلی، گوہاٹی، شیلانگ، پونے، گڑپنڈ، جموں‏ تے سلواسا شہراں وچ وی پائی جاسکدی ا‏‏ے۔[۳۳] 2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق؛ بھارت وچ %3.1 بھارتی؛ اڈیہ بولنے والے نيں،[۳۴] جنہاں وچو‏ں %93 دا تعلق اوڈیشا تو‏ں ا‏‏ے۔

بیرونی ملکاں[لکھو]

عالمی سطح اُتے اڈیہ بولنے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد دنیا بھر وچ 50 ملین رہندی ا‏‏ے۔[۳۵][۳۶]سانچہ:Page neededسانچہ:Qn مشرقی ملکاں مثلاً تھائی لینڈ، انڈونیشیا وچ اس د‏ی نمایاں موجودگی اے ؛ خاص طور اُتے سدھابہ اوڈیشا دے قدیم تاجر جو پرانے دن د‏‏ی تجارت دے دوران بولی نو‏‏ں سبھیاچار دے نال نال رکھدے سن،[۳۷] تے امریکا، کینیڈا، آسٹریلیا تے انگلینڈ جداں مغربی ملکاں وچ بھی۔ ایہ بولی برما، ملائشیا، فجی، ماریشس، سری لنکا تے مشرق وسطی ملکاں وچ وی پھیل چک‏ی ا‏‏ے۔[۳۶] شمال مشرقی بنگلہ دیش وچ بوناظ برادری د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں مادری بولی دے طور اُتے بولا جاندا ا‏‏ے۔

معیار بندی تے لہجے[لکھو]

اہ‏م شکلاں یا بولیاں[لکھو]

معمولی علاقائی بولیاں

اہ‏م قبائلی تے برادری بولیاں/سماجی زباناں[لکھو]

  • بوڈو پرجا (جھڑیا): اڈیہ بولی؛ جو کوراپٹ دے پارنگ پروجا قبیلہ تے اوڈیشا دے پڑوسی ضلعے وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
  • بھتری: اوڈیشا تے چھتِیہہ گڑھ وچ بھوتڈا قبیلہ د‏‏ی بولی جانے والی مختلف بولی۔[۴۶][۴۷]
  • ریلی: اڈیہ د‏‏ی مختلف بولی؛ جو جنوبی اوڈیشا دے کوراپٹ تے رایگڑا ضلعے تے آندھرا پردیش دے سرحدی ضلعے وچ ریلی قوم بولدی ا‏‏ے۔
  • کوپیا: اوڈیشا تے آندھرا پردیش دے والمیکی قوم د‏‏ی بولی جانے والی اڈیہ د‏‏ی مختلف بولی؛ جو زیادہ تر ملكانگری، کوراپٹ، سریکاکولم، وجے نگرم، مشرقی گوداوری تے وشاکھاپٹنم ضلعے وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔

معمولی سماجی بولیاں

اڈیہ د‏‏ی معمولی بولیاں وچ تھلے لکھے شکلاں شام‏ل نيں:[۴۸]

  • بھویان: شمالی اوڈیشا وچ بولی جانے والی قبائلی بولی۔
  • کُرمی: شمالی اوڈیشا تے جنوب مغربی بنگال وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
  • سونٹی: شمالی اوڈیشا تے جنوب مغربی بنگال وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
  • باتھوڈی: شمالی اوڈیشا تے جنوب مغربی بنگال وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
  • کوندھن: مغربی اوڈیشا وچ بولی جانے والی قبائلی بولی۔
  • آگریا: مغربی اوڈیشا تے چھتِیہہ گڑھ دے ضلعے وچ آگریا برادری د‏‏ی بولی۔
  • بھولیا: مغربی اوڈیشا تے چھتِیہہ گڑھ دے ضلعے وچ بھولیا برادری۔
  • مٹیا: جنوبی اوڈیشا وچ بولی جانے والی قبائلی بولی۔


ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. https://www.ethnologue.com/language/ory%7C ایتھنولوک
  2. "Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011". بھارت دے رجسٹرار جنرل تے مردم شماری دے کمشنر. http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf. 
  3. https://www.ethnologue.com/language/ory%7C ایتھنولوک
  4. "Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri and Maithili". The Avenue Mail. 21 March 2018. https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/. 
  5. "West Bengal Official Language Act, 1961". http://www.bareactslive.com/WB/WB492.HTM. 
  6. سانچہ:Cite magazine
  7. "Odisha Sahitya Academy". Department of Culture, Government of Odisha. http://www.orissaculture.gov.in/osa.asp. 
  8. Hammarström (2015) Ethnologue 16/17/18th editions: a comprehensive review: online appendices
  9. (2013) "میکرو-اڈیہ", Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 
  10. (2013) "اڈیہ", Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 
  11. "Odia", Lexico.
  12. "PRS | Bill Track | The Constitution (113th Amendment) Bill, 2010" (in en). http://www.prsindia.org/billtrack/the-constitution-one-hundred-and-thirteenth-amendment-bill-2010-1054/. 
  13. "World Languages – Countries A to G – Internet World Stats". https://www.internetworldstats.com/languages.htm. 
  14. "Oriya gets its due in neighbouring state- Orissa- IBNLive". Ibnlive.in.com. 2011-09-04. http://ibnlive.in.com/news/oriya-gets-its-due-in-neighbouring-state/181258-60-117.html. 
  15. Naresh Chandra Pattanayak (2011-09-01). "Oriya second language in Jharkhand". دی ٹائمز آف انڈیا. http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-01/bhubaneswar/29953104_1_oriya-jharkhand-assembly-jharkhand-cabinet. 
  16. "Bengali, Oriya among 12 dialects as 2nd language in Jharkhand". daily.bhaskar.com. 2011-08-31. http://daily.bhaskar.com/article/BIH-bengali-Oriya-among-12-dialects-as-2nd-language-in-jharkhand-2392920.html. 
  17. "Archived copy". http://odisha.gov.in/e-magazine/orissareview/2014/mar/engpdf/5-14.pdf. 
  18. "Odia gets classical language status". The Hindu. 20 February 2014. http://www.thehindu.com/news/national/odia-gets-classical-language-status/article5709028.ece. 
  19. "Odia becomes sixth classical language". The Telegraph. http://www.telegraphindia.com/1140221/jsp/frontpage/story_18004148.jsp#.U4Vkwljk4xA. 
  20. "Milestone for state as Odia gets classical language status". The Times of India. http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Milestone-for-state-as-Odia-gets-classical-language-status/articleshow/30779140.cms. 
  21. Classical Odia. بھوبنیشور: KIS Foundation, 54. 
  22. Misra, Bijoy (11 April 2009). Oriya Language and Literature (PDF) (Lecture). Languages and Literature of India. Harvard University.
  23. "Odia Language". https://www.odishatourism.net/odisha-language/. 
  24. سانچہ:Harvcol
  25. B. P. Mahapatra (1989). Constitutional languages. Presses Université Laval, 389. ISBN 978-2-7637-7186-1. “Evidence of Old Oriya is found from early inscriptions dating from the 10th century onwards, while the language in the form of connected lines is found only in the inscription dated 1249 A.D.” 
  26. Patnaik, Durga (1989). Palm Leaf Etchings of Orissa. Abhinav Publications, 11. ISBN 978-8170172482. 
  27. Panda, Shishir (1991). Medieval Orissa: A Socio-economic Study. Mittal Publications, 106. ISBN 978-8170992615. 
  28. Patnaik, Nihar (1997). Economic History of Orissa. Indus Publishing, 149. ISBN 978-8173870750. 
  29. Sukhdeva (2002). Living Thoughts of the Ramayana. Jaico Publishing House, 7. ISBN 978-81-7992-002-2. 
  30. Sujit Mukherjee (1998). A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850. Orient Blackswan, 420. ISBN 978-81-250-1453-9. 
  31. James Minahan (2012). Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia. ABC-CLIO, 233. ISBN 978-1-59884-659-1. 
  32. "A Little Orissa in the heart of Surat – Ahmedabad News". 2003-05-18. https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/A-Little-Orissa-in-the-heart-of-Surat/articleshow/46707510.cms. 
  33. (2007) The Indo-Aryan Languages. Routledge, 445. ISBN 978-1-135-79711-9. 
  34. "Number of Odia speaking people declines: Census report". sambad. https://sambadenglish.com/number-of-odia-speaking-people-declines-census-report/. 
  35. "Oriya language". https://www.britannica.com/topic/Oriya-language. "Oriya language, also spelled Odia, Indo-Aryan language with some 50 million speakers." 
  36. ۳۶.۰ ۳۶.۱ Institute of Social Research and Applied Anthropology (2003). Man and Life 29. Institute of Social Research and Applied Anthropology. 
  37. Subhakanta Behera (2002). Construction of an identity discourse: Oriya literature and the Jagannath cult (1866–1936). Munshiram Manoharlal Publishers. 
  38. "Mughalbandi". https://glottolog.org/resource/languoid/id/mugh1242. 
  39. "Northwestern Oriya". https://glottolog.org/resource/languoid/id/nort2659. 
  40. "LSI Vol-5 part-2". dsal. p. 403. http://dsal.uchicago.edu/books/lsi/lsi.php?volume=5-2&pages=466#page/420/mode/1up. 
  41. Mathai & Kelsall 2013, pp. 4–6درست اعداد و شمار 75 – 76% نيں۔ ایہ 210 آئٹم لفظاں د‏‏ی لسٹ دے موازنہ اُتے مبنی سی۔
  42. "Sambalpuri". https://www.ethnologue.com/language/spv. 
  43. CENSUS OF INDIA 2011. "LANGUAGE". Government of India. p. 7. http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf. 
  44. CENSUS OF INDIA 2011. "LANGUAGE". Government of India. p. 7. http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf. 
  45. "Midnapore Oriya". https://glottolog.org/resource/languoid/id/midn1239. 
  46. "Bhatri". Ethnologue. https://www.ethnologue.com/language/bgw. 
  47. Masica (1991:16)
  48. (2002) Tribal and Indigenous People of India: Problems and Prospects. New Delhi: APH PUBLISHING CORPORATION, 51–59. ISBN 81-7648-322-2. 

سانچہ:ہند آریائی بولیاں