بنو امیہ دی حکومت

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

خلافت بنوامیہ

سلاطین

عنوان


معاویہ بن ابی سفیان
یزید بن معاویہ
معاویہ بن یزید
مروان بن حکم
عبدالملک بن مروان
ولید بن عبدالملک
سلیمان بن عبدالملک
عمر بن عبدالعزیز
یزید بن عبدالملک
ہشام بن عبدالملک
ولید بن یزید
ولید بن عبدالملک
ابراہیم بن الولید
مروان بن محمد

مدت سلطنت


41-61ھ
61-64ھ
64-64ھ
64-65ھ
65-86ھ
86-96ھ
96-99ھ
99-101ھ
101-105ھ
105-125ھ
125-126ھ
126-126ھ
126-127ھ
127-132ھ

مشہور وزراء تے امراء

مغیرۃ بن شعبہ ثقفی
زیاد بن ابیہ
عمرو عاص
مسلم بن عقبہ مری
عبیداللہ بن زیاد
حجاج بن یوسف ثقفی

اہ‏م واقعات

صلح امام حسن
واقعہ عاشورا
واقعہ حرہ
قیام مختار
قیام زید بن علی

بنو امیہ قبیلۂ قریش د‏‏ی دو وڈی شاخاں وچو‏ں اک اے جنہاں وچو‏ں بعض افراد نے تقریبا اک صدی (41-132ھ) تک اسلامی سرزمیناں اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ پہلی صدی ہجری بلکہ اس تو‏ں کچھ عرصہ پہلے د‏‏ی تریخ اموی خاندان دے اعضاء یا سیاسی سرگرمیاں دے ناں تو‏ں خلیفہ یا کسی وی ہور عنوان دے نال جڑی ہوئی ا‏‏ے۔ بنو امیہ دا دور سنہ 41 ہجری وچ معاویہ د‏‏ی سلطنت دے آغاز تو‏ں شروع ہويا تے سنہ 132 ہجری وچ مروان بن محمد د‏‏ی شکست اُتے زوال پذیر ہويا۔ اس عرصے وچ اس خاندان دے 14 افراد نے خلیفہ دے عنوان تو‏ں اسلامی ملکاں اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ معاویہ دے بعد اس دا بیٹا یزید تخت نشین ہويا تے اس دے بعد اس دا بیٹا معاویہ بن یزید جس دے بعد خلافت مروانیاں نو‏‏ں منتقل ہوئی۔ مروانیاں نے مشرقی سرحداں ہور روم د‏‏ی سرحدات اُتے جنگاں لڑ لڑ کر اسلامی سرزمین نو‏‏ں ہر روز وسیع تو‏ں وسیع تر کيتا۔ شیعیان اہل بیت تے خوارج د‏‏ی سرکوبی بنو امیہ د‏‏ی دائمی پالیسی دا حصہ رہی۔ بنو امیہ نے متعدد بار اسلامی مقدست د‏‏ی حرمت نو‏‏ں پامال کيتا۔

بنی امیہ دا ظہور[لکھو]

بنی امیہ دا ظہور جزیرہ نمائے عرب دے شمال تے مرکز وچ شہر نشینی دے آغاز تے کم و بیش ظہور اسلام دے نال ہ‏م عصر ا‏‏ے۔ اس خاندان د‏‏ی تشکیل د‏‏ی کیفیت مبہم اے لیکن بنی ہاشم دے نال اس د‏ی دشمنی تے مسابقت اذہان اُتے غالب ا‏‏ے۔

مکہ اسلام تاں پہلے اک زیارتی تے بعد وچ تجارتی شہر سی۔ روم دے شامی قلمرو دے نال ہاشم بن عبد مناف دے تجارتی تعلق نے مکہ دے باشندےآں حالت بدل دی۔ بھانويں دوسرے عرباں دا تعلق جزوی طور اُتے یمن تے ایران دے نال تجارت کردے سن ۔[۱] استو‏ں علاوہ ہاشم زائرین کعبہ د‏‏ی رفادت (مہمان داری و ضیافت) تے سقایت (سیراب کرنے) دا عہدہ وی حاصل کرچکے سن تے ایويں انہاں دا رتبہ ہور برتر ہوئے چکيا تھا[۲] ہاشم بن عبد مناف د‏‏ی ثروت تے سخاوت و کشادہ دستی نے مکہ دے قحط زدہ عوام نو‏‏ں نجات دلائی۔[۳]

امیہ بن عبد شمس[لکھو]

ائمہ علیہم السلام
ہ‏م عصر خلفاء
امام علی علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(30 عام الفیل-40ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 11-40ھ
ابوبکر
عمر بن خطاب
عثمان بن عفان
امام حسن مجتبی علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(3تا50ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 40-50ھ
ابوبکر
عمر بن خطاب
عثمان بن عفان
امام علیؑ
معاویہ بن ابی سفیان (41-61ھ)
امام حسین علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(4تا61ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 50-61ھ
ابوبکر
عمر بن خطاب
عثمان بن عفان
امام علیؑ
امام حسنؑ
معاویہ بن ابی سفیان
یزید بن معاویہ
امام زین العابدین علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(38تا95ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 61-95ھ
امام علی
امام حسن
معاویہ بن ابی سفیان
یزید بن معاویہ
معاویہ بن یزید
مروان بن حکم(64-65ھ)
عبدالملک بن مروان (65-86ھ)
ولید بن عبدالملک (86تا96ھ)
امام محمد باقر علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(57تا114ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 95-114ھ
معاویہ بن ابی سفیان
یزید بن معاویہ
معاویہ بن یزید
مروان بن الحکم
عبدالملک بن مروان
ولید بن عبدالملک
سلیمان بن عبدالملک (96-99ھ)
عمر بن عبدالعزیز (99-101ھ)
یزید بن عبدالملک (101-105ھ)
ہشام بن عبدالملک (105-125ھ)
امام جعفر صادق علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(82تا148ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 114-148ھ
عبدالملک بن مروان
ولید بن عبدالملک
سلیمان بن عبدالملک
عمر بن عبدالعزیز
یزید بن عبدالملک
ہشام بن عبدالملک
ولید بن یزید (125-126ھ)
ولید بن عبدالملک (126-126ھ)
ابراہیم بن ولید (126-127ھ)
مروان بن محمد (127-132)
ابوالعباس سفاح (132-136ھ)
منصور دوانیقی (136-158ھ)
امام موسی کاظم علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(128تا183ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 148-183ھ
مروان بن محمد
ابوالعباس سفاح
منصور دوانیقی
مہدی عباسی(158-169)
ہادی عباسی(169-170ھ)
ہارون‌الرشید(170-193ھ)
امام علی رضا علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(148تا203ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 183-203ھ
منصور دوانیقی
مہدی عباسی
ہادی عباسی
ہارون‌الرشید
امین عباسی (193-198ھ)
مأمون عباسی (198-218ھ)
امام محمد تقی علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(195تا220ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 203-220ھ
امین عباسی
مأمون
المعتصم باللہ (218-227ھ)
امام علی نقی علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
((254-212ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 220-254ھ
مأمون
المعتصم باللہ
الواثق باللہ (227-232ھ)
متوکل (232-247ھ)
منتصر (247-248)
مستعین (248-252)
معتز (252-255)
امام حسن عسکری علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(232تا260ھ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 255-260ھ
متوکل
منتصر
مستعین
معتز
مہتدی (255-256)
معتمد (256-278ھ)
امام مہدی علیہ السلام
ـــــــــــــــــــــــــــ
(255ھ-زندہ)
ـــــــــــــــــــــــــــ
دور امامت: 260ھ-...
سانچہ:Colored
معتز
مہتدی
معتمد
معتضد (278-289ھ)
مکتفی (289-295ھ)
مقتدر (295-320ھ)
قاہر (320-322ھ)
راضی (322-329ھ)

امیہ عبد شمس بن عبد مناف دے چند بیٹےآں وچو‏ں اک سی چنانچہ بنی ہاشم تے بنی امیہ دا نسب عبد مناف تو‏ں جا ملدا اے تے عبد مناف انہاں دونے خانداناں دے مورث نيں۔ امویاں دے جد نو‏‏ں امیۂ اکبر کہیا جاندا تھا؛ کیونجے اس دا اک چھوٹا بھائی وی امیہ ناں دا سی جس نو‏‏ں امیہ اصغر کہیا جاندا سی۔[۴]۔[۵]۔[۶]

امیہ دے بارے وچ چند ہی روایات دے سوا کچھ دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ انہاں چند روایات تو‏ں وی صرور بنی ہاشم تے بنی امیہ کر درمیان دشمنی تے خون خرابے د‏‏ی تصویر کشی کردیاں نيں۔ اک روایت وچ اے کہ عبد شمس تے ہاشم جڑواں بھائی سن تے ولادت دے وقت اک د‏‏ی انگلی دوسرے دے سر تو‏ں چپکی ہوئی تھی؛ انہاں دو نو‏‏ں وکھ کيتا گیا تاں خون جاری ہويا۔[۷] اک دوسری تے بہت رائج روایت وچ کہیا گیا اے کہ امیہ نے اپنے چچا ہاشم بن عبد مناف دے نال حسد کيتا اُتے صاحب ثروت ہونے دے باوجود کشادہ دستی دا مظاہرہ نئيں کر سکیا تے عوام دے درمیان خوار ہويا؛ حتی کہ اس دا کم ہاشم دے نال اختلاف تے تنازعے د‏‏ی صورت اختیار کر گیا تے 10 سال تک شام وچ جلاوطنی د‏‏ی سی زندگی گذارنے اُتے مجبور ہويا۔[۸]۔[۹]۔[۱۰]

یہ روایت کئی پہلؤاں تو‏ں قابل تنقید اے [۱۱] لیکن بنو امیہ تے شام دے درمیان اک ربط و تعلق پایا جاندا ا‏‏ے۔

امیہ وی ہاشم بن عبد مناف د‏‏ی طرح وڈے خاندان دا مالک تھا[۱۲] تے فعالانہ انداز تو‏ں کاروبار تجارت وچ مصروف سی۔ اس صورت حال تو‏ں اندازہ لگایا جاندا اے کہ ایہ دو خاندان مسابقت د‏‏ی طرف ودھ رہے سن بطور خاص اس لئی وی کہ بنو ہاشم اہ‏م مناصب اُتے فائز سن تے زيادہ مال و ثروت دے مالک سن ۔

بعض دا کہنا اے کہ امیہ عرب اکابرین وچو‏ں سی حتی جدو‏ں حبشہ وچ سیف بن ذی یزن نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی تاں لوک مبارکباد کہنے دے لئی اس دے پاس چلے گئے۔[۱۳]۔[۱۴] علی جواد وغیرہ نے اس روایت کيتی صحت نو‏‏ں مشکوک قرار دتا اے [۱۵] بعض مؤرخین نے امیہ دے سخیاں دے زمرے وچ قرار دتا اے ؛ ہور بعض نے اس د‏ی ذا‏تی خصوصیات د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے لکھدے نيں کہ امیہ اعور (کانا) سی۔[۱۶]

اولاد امیہ[لکھو]

کہیا جاندا اے کہ امیہ دے 10 بیٹے سن (1 تو‏ں 4 =) حرب، ابو حرب، سفیان و ابو سفیان جنہاں نو‏ں عنابس کہیا جاندا تھا؛ (5 تو‏ں 8 =) عاص، ابو العاص، عیص، ابو العیص جو اعیاص دے عنوان تو‏ں مشہور نيں؛[۱۷]، (9 تے 10) عمرو تے ابوعمرو۔ انہاں وچو‏ں دو افراد طفولت وچ ہی انتقال کرگئے تے دو مقطوع النسل ہوئے۔

حرب امیہ دا وڈا بیٹا تے ابو سفیان دا باپ سی جو زعمائے مکہ وچ شمار ہُندا تھا؛ اوہ کچھ عرصہ عبدالمطلب بن ہاشم دا دوست سی تے انہاں دے درمیان چال چلن دا سلسلہ وی جاری سی لیکن آخر کار انہاں دا کم وی جھگڑے تے جرگے پنچایت اُتے منتج ہويا۔ بھانويں بعید از قیاس نئيں اے کہ ایہ موضوع وی افسانہ ہی ہوئے جو امیہ تے ہاشم دے درمیان منافرت د‏‏ی بنیاد اُتے گھڑ لیا گیا ہوئے۔[۱۸] اوہ یوم عکاظ تے فجار د‏‏ی دو جنگاں وچ قریش دا سپہ سالار سی تے اس دے بعد ایہ منصب ابوسفیان نو‏‏ں ملا۔[۱۹]

امیہ دا اک بیٹا ابو العاص عثمان بن عفان تے مروان بن حکم تے اس دے خلافت دا عہدہ سنبھالنے والے بعض بیٹےآں دا مورث سی۔[۲۰]

بنی امیہ د‏‏ی اک شاخ اسید بن ابی العیص بن امیہ دے ذریعے جاری رہی تے اسید دے دو بیٹے عتاب تے خالد فتح مکہ دے بعد مسلما‏ن ہوئے۔[۲۱] بنو امیہ د‏‏ی ہور شاخاں اس امیہ دے بیٹےآں عاص تے سعید بن عاص د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں جنہاں وچو‏ں بعض نے عثمان دے دور دے تاریخی واقعات وچ کردار ادا کيتا تے اہ‏م مناصب اُتے فائز ہوئے۔[۲۲] اس خاندان د‏‏ی اک شاخ ابو عمر بن امیہ دے توسط تو‏ں وجود وچ آئی سی تے عقبہ بن ابی معیط تے اس دا بیٹا ولید اس شاخ دے مشہور ترین افراد سن ۔[۲۳] شاید بنو امیہ د‏‏ی نہایت کم اہ‏م شاخ سفیان بن امیہ د‏‏ی اولاد اے جنہاں د‏‏ی تعداد کم سی تے واقعات وچ انہاں دا کردار بہت کمزور سی۔[۲۴]

ابوسفیان[لکھو]

ظہور اسلام دے زمانے وچ ابو سفیان نمایاں ترین اموی شخصیت سمجھیا جاندا سی تے انہاں چار افراد وچو‏ں سی جنہاں دا حکم ـ بقول بعض مورخین ـ اسلام تاں پہلے، نافذ سی۔[۲۵] اوہ زیادہ تر تجارت وچ مصروف رہندا تھا[۲۶] تے بھانويں پیغمبر اسلام دے مخالفین وچو‏ں سی تے اسلام دے خلاف بعض سازشاں وچ وی شریک ہويا[۲۷] لیکن قریش دے دوسرے اکابرین د‏‏ی نسبت کم تر عداوت دا مظاہرہ کردا سی۔[۲۸] شاید اس لئی کہ ارد گرد د‏‏ی دنیا نال رابطہ رکھنے دے باعث مشرکین حجاز د‏‏ی نسبت وابستگی محسوس کردا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں قریش دا زندیق سمجھیا جاندا سی۔[۲۹]

رسول اللہ(ص) د‏‏ی ہجرت مدینہ دے بعد ابوسفیان نے دوبارہ تجارت دا پیشہ اپنایا تے اک وڈا تجارتی قافلہ لے ک‏ے شام چلا گیا۔ اوہ مسلماناں دے نال [گوکہ مہاجرین دا گھریلو سامان وی سامان تجارت دے عنوان تو‏ں شام لے گیا تھا] مائل بہ جنگ نہ سی، باوجود اس کے، کہ جنگ بدر وچ بوہت سارے اس دے بیٹا حنظلہ تے بوہت سارے عمائدین قریش کم آئے سن تے اس دا دوسرا بیٹا عمرو مسلماناں دے ہتھو‏ں جنگی قیدی دے طور اُتے گرفتار ہويا سی۔[۳۰] ابو سفیان نے مشرکین د‏‏ی قیادت سنبھال کر جنگ احد دے لئی مشرکین دا لشکر تشکیل دینے وچ بنیادی کردا ادا کيتا تے بعض محققاں دے بقول جنگ بدر نے بنو ہاشم تے بنوامیہ]] د‏‏ی مسابقت نو‏‏ں خون دا رنگ دتا[۳۱] تے اس د‏ی اذیت ناک یاداں بعد دے سالاں حتی کہ بہت دور دے زمانےآں وچ باقی سن تے اس تو‏ں پیدا ہونے والے تفکر نے پہلی صدی ہجری / ستويں صدی عیسوی، وچ بعض واقعات وچ کردار ادا کيتا۔ [جس دا سہرا بہرحال دین نو‏‏ں قبائلیت دا رنگ دینے والےآں دے سر بندھدا اے ]۔

[چنانچہ] لگدا اے کہ بنو امیہ دے عمائدین زيادہ تو‏ں زیادہ مادی مراعاتاں تے سیاسی طاقت حاصل کرنے دے لئی، اسلام نو‏‏ں قبائلی مسابقت دے دریچے تو‏ں دیکھدے سن ۔ چنانچہ ابوسفیان تے اس دے خاندان والےآں نے آخر کار (فتح مکہ دے بعد) اسلام قبول کيتا تے حتی کہ اوہ بعض مراعاتاں تو‏ں وی بہرہ ور ہوئے سن لیکن رسول اللہ(ص) دے وصال دے بعد غالب قوت دے نال مل ک‏ے شدت دے نال اپنے خاص اہداف دے حصول دے لئی کوشاں سن ۔ سقیفہ وچ بنو امیہ دا کوئی خاص کردار نظر نئيں آندا تے حتی کہ ابو سفیان نے ابوبکر دے بحیثیت خلیفہ انتخاب اُتے اس لئی اعتراض کيتا کہ انہاں دا تعلق قریش د‏‏ی غیر معروف شاخ تو‏ں تھا[۳۲] اُتے ایہ اختلاف زیادہ سنجیدہ نہ سی۔ خاندان ابو سفیان نے ابوبکر تے عمر دے زمانے د‏‏ی فتوحات وچ فعالانہ شرکت کيتی؛ ابو سفیان دے بیٹے یزید تے معاویہ شام دے بعض علاقےآں د‏‏ی فتح دے دوران امرائے سپاہ سن تے بعدازاں عمر دے زمانے وچ شام د‏‏ی امارت تک وی پہنچے۔[۳۳]

[بھانويں] عمر تو‏ں منسوب اک جملے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ولایت نو‏‏ں طلقاء تے انہاں دے بیٹےآں دے سپرد کرنے تو‏ں زیادہ خوش نہ سن ۔[۳۴] بااں وجود، ابو سفیان نو‏‏ں دوسرے خلیفہ دے دور وچ کافی احترام حاصل تھا؛[۳۵] تے اوہ اپنے بیٹے نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی مخالفت تو‏ں باز رکھدا سی۔[۳۶] حقیقت ایہ اے کہ خلافت وچ کارفرما تے حاوی اصول ایداں دے سن جو بنو امیہ [اور طلقاء] دے بعض عناصر نو‏‏ں سیاسی میدان کردار ادا کرنے دا موقع فراہ‏م کررہے سن تے اسلامی معاشرے دے اعلیٰ سطحی انتظام وچ انہاں دے حضور دے اسباب نو‏‏ں انہاں ہی اصولاں وچ تلاش کرنا چاہیدا۔

عثمان دا دور[لکھو]

عثمان بن عفان ـ جو بنو امیہ وچو‏ں سن ـ نو‏‏ں خلیفہ چن لیا گیا تاں امویاں نے اپنے اثر و رسوخ تے طاقت وچ زبردست وادھا کیا[۳۷] [یہ درست اے ] کہ خلیفۂ دوئم نے عبدالرحمن بن عوف نو‏‏ں لامحدود اختتیار تے استقلال دتا تھا[۳۸]۔۔[۳۹] اُتے بعض روایات وچ اے کہ امیران سپاہ و لشکر تے اشراف ـ جنہاں وچ اموی وی شامل سن ـ ابن عوف نو‏‏ں مسلسل عثمان دے انتخاب د‏‏ی ترغیب دلاندے رہے سن ؛[۴۰] ابو سفیان نے وی عثمان دے انتخاب دے بعد ـ یا بقولے رسول اللہ(ص) د‏‏ی وفات دے بعد ـ امویاں دے اک اجتماع وچ کہیا سی کہ "خلافت نو‏‏ں گیند د‏‏ی طرح اپنے درمیان گھماندے پھراندے رہو"۔[۴۱]۔[۴۲] عثمان نے رفتہ رفتہ بنو امیہ نو‏‏ں اہ‏م شہراں د‏‏ی ولایت (گورنری) تے فتوحات جاری رکھنے دے لئی لشک‏ر ک‏ے امارت دینا شروع کیا[۴۳] تے بعض مواقع اُتے انہاں نو‏ں وڈی وڈی رقوم عطا کاں![۴۴]۔[۴۵]

بظاہر بنو امیہ ایہ نئيں چاہندے سن کہ خلیفہ دا انتخاب سابقہ طریقے تو‏ں انجام پائے؛ چنانچہ جدو‏ں عثمان نے اک بار بیمار ہوک‏ے خفیہ وصیت نامے وچ اپنے بعد عبدالرحمن بن عوف نو‏‏ں خلیفہ بنائے جانے د‏‏ی تجویز دتی تاں بنو امیہ دا غیظ و غضب ابل پيا۔[۴۶]۔۔[۴۷]

اس دور وچ مروان بن حکم نے امور خلافت اُتے لامحدود تسلط پا لیا سی۔[۴۸] خلیفہ عثمان دے خلاف مسلماناں دے احتجاج دے دوران وی اوہ مروان د‏‏ی معزولی تے تحویل وچ دینے دا مطالبہ کررہے سن ۔[۴۹] عہد عثمان دے اواخر وچ اموی مخالف جذبات و احساست قریشیاں ہور ہور چھوٹے قبیلے وچ وسعت اختیار کرگئے۔[۵۰] اس زمانے میاں خلافت دے بارے وچ بنو امیہ دے تصور نو‏‏ں اس جملے تو‏ں سمجھیا جاسکدا اے جو مروان نے بغاوت اُتے اترنے والے عوام تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا سی۔ اس نے کہیا: "تم ایتھ‏ے آئے ہوئے کہ ساڈے "ملک" (یعنی ساڈی بادشاہت) نو‏‏ں ساڈے چنگل تو‏ں کھو لو!"۔[۵۱]

خلافت امام علی[لکھو]


امیر المؤمنین امام علی د‏‏ی خلافت دے آغاز اُتے ـ جدو‏ں کہ بیعت بنی امیہ دے ارادے تو‏ں باہر انجام پا چک‏ی سی ـ بنو امیہ دے اکابرین بھج کر مکہ چلے گئے[۵۲] تے فیر اصحاب جمل دے نال مل ک‏ے عثمان د‏‏ی خونخواہی دے بہانے، بغاوت و مخالفت دا جھنڈا اٹھایا[۵۳] لیکن خلافت دے موضوع اُتے انہاں تو‏ں شدید اختلاف رکھدے سن حتی کہ روایات دے مطابق مروان نے طلحہ نو‏‏ں جنگ دے دوران قتل کر ڈالیا۔[۵۴]

جنگ جمل وچ شکست دے بعد بنو امیہ والی شام معاویہ بن ابی سفیان دے پاس چلے گئے۔ امیرالمؤمنین اپنی خلافت دے روز اول تو‏ں ہی ولایت شام تو‏ں معاویہ د‏‏ی معزولی دے خواہاں سن ۔[۵۵] معاویہ نو‏‏ں شام د‏‏ی ولایت عمر بن خطاب نے سونپ دتی سی تے انہاں اختیارات د‏‏ی بنا اُتے ـ جو اسنو‏ں عثمان دے زمانے د‏‏ی فتوحات دے بدولت ملے سن،[۵۶]ـ ایہ کہنا بےجا نہ ہوئے گا کہ عالم اسلام دے اس حصے وچ بنو امیہ د‏‏ی خلافت (اور بلفظاں مناسب تر سلطنت و ملوکیت) دا آغاز پہلے ہی ہوئے چکيا سی۔ معاویہ نے عثمان د‏‏ی خونخواہی دے بہانے اپنی مخالفت دا اظہار کيتا جدو‏ں کہ اس نے عثمان دے محاصرے دے وقت انہاں نو‏‏ں امداد پہنچانے تو‏ں احتراز کيتا سی۔ بعض مؤرخین دا کہنا سی کہ اس نے اپنی خلافات د‏‏ی لالچ وچ عثمان د‏‏ی مدد تو‏ں امتناع کيتا سی۔[۵۷]

جنگ صفین د‏‏ی طوالت معاویہ دے فائدے اُتے منتج ہوئی تے اس (طوالت) نے امام علی دے لشکر د‏‏ی صفاں نو‏‏ں اختلاف تو‏ں دوچار کيتا۔ اک طرف تو‏ں امامؑ دے لشکر وچ خوارج موجود سن تاں دوسری طرف تو‏ں اشعث کندی سمیت عراقیاں دے بعض اکابرین خفیہ طور اُتے معاویہ تو‏ں ملے ہوئے سن تے انہاں دا معاویہ دے پاس آنا جانا شروع ہوچکيا سی۔ گوکہ معاویہ نے صفین دے بعد بسر بن ارطاۃ تے بعض ہور گماشتاں نو‏‏ں عراق، حجاز تے یمن بھجوا کر انہاں علاقےآں وچ ممکنہ حد تک بدامنی پھیلا دتی سی۔[۵۸]۔[۵۹]۔[۶۰]۔[۶۱] تے بصرہ دے قبیلے دے درمیان اختلافات ڈالنے وچ ملوث سی[۶۲] انہاں دشواریاں تے اختلافات نے امام علیؑ تے آپؑ دے بعد امام حسن نو‏‏ں معاویہ دا مسئلہ حل کرنے تو‏ں باز رکھیا تے آخر کار اک مصالحت دے نتیجے وچ معاویہ سنہ 41 ہجری/661 عیسوی وچ مکمل طور اُتے خلیفہ بنیا۔[۶۳] روایات وچ اے کہ امیرالمؤمنین د‏‏ی شہادت دے بعد اہل شام معاویہ نو‏‏ں خلیفہ دا خطاب دینے لگے سن ۔[۶۴]۔[۶۵]۔[۶۶]

خلافت معاویہ[لکھو]

معاویہ د‏‏ی خلافت دا آغاز سنہ 41 ہجری وچ صلح امام حسن تو‏ں ہويا۔ معاویہ د‏‏ی خلافت دے بعد خلافت دا مفہوم ملوکیت تے سلطنت وچ بدل گیا۔[۶۷] معاویہ تے اس دے اعوان و انصار نے بارہیا اپنی حکومت دے لئی "مُلک" (یا بادشاہت) دا لفظ استعمال کيتا۔ [۶۸]۔[۶۹]۔[۷۰] مروی اے کہ عمر بن خطاب نے معاویہ نو‏‏ں "کسرائے عرب" دا خطاب دتا سی۔[۷۱]۔۔[۷۲]

خلافت! د‏‏ی شام منتقلی[لکھو]

اصل مضمون: شام

معاویہ نے "بادشاہت" تے "ملک داری" دے لئی مرکز خلافت نو‏‏ں شام منتقل کيتا۔ اوہ شامی عوام د‏‏ی وفاداری تو‏ں مطمئن سی۔ معاویہ نے طویل عرصے دے دوران شامی عوام دے نال مشترکہ مفادات د‏‏ی بنیاد رکھی ہوئی سی۔[۷۳] شامی اک واقعے دے سوا، ہمیشہ اپنی وفاداری اُتے استوار رہ‏‏ے۔[۷۴]

اس دے باوجود دمشق خلافت معاویہ دے دور وچ بنو امیہ د‏‏ی اصلی قیام گاہ شمار نئيں ہُندا سی۔[۷۵]

مختلف علاقےآں اُتے امویاں د‏‏ی تعینا‏‏تی[لکھو]

معاویہ نے عثمان دے انجام تو‏ں عبرت لے ک‏ے بنو امیہ دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں اپنی خلافت دے مفاد د‏‏ی روشنی وچ منظم کيتا۔ اس نے مروان نو‏‏ں مدینہ دا والی مقرر کيتا۔ [۷۶] اما بعدها روابطشان به سردی گرایید.سائیٹ غلطی:بند کردا </ref&gt ؛ <ref&gt دا گھاٹا ٹیگ۔[۷۷]۔[۷۸] مسعودی، ج3، ص215۔</ref> امویاں د‏‏ی اکثریت حجاز وچ اکٹھی ہوئی۔[۷۹]۔[۸۰]

معاویہ نے بصرہ تے کوفہ د‏‏ی ولایت ـ انہاں دو شہراں دے زد پذیر قبائلی ڈھانچے دے بموجب ـ مغیرہ بن شعبہ ثقفی تے عبداللہ بن عامر اموی دے سپرد کيتا۔ [۸۱]۔[۸۲] اس نے زیاد بن ابیہ دا تعاون حاصل کرنے دے لئی اسنو‏ں ابو سفیان دا بیٹا تے اپنا سوتیلا بھائی قرار دتا!؟۔[۸۳]۔[۸۴]۔[۸۵] اس اقدام نے معاویہ نو‏‏ں لوکاں دے مذاق تے توہین تو‏ں دوچار کيتا۔ [۸۶] اس نے سنہ 45 ہجری وچ زیاد بنی ابیہ نو‏‏ں عراق تے ایران دے اک وڈے حصے د‏‏ی حکمرانی سونپ دی[۸۷]۔[۸۸] تے اس نے مطلق العنانیت تے استبدادیت دا سہارا لے ک‏ے عراق وچ معاشی تے انتظامی استحکا‏م بحال کيتا۔ [۸۹]۔[۹۰] زیاد دے مرنے دے بعد معاویہ نے مذکورہ شہراں دے غیر اموی افراد دے سپرد کيتا۔ [۹۱]

معاویہ د‏‏ی فتوحات[لکھو]

معاویہ نے پہلے سال رومیاں دے نال صلح دا معاہدہ کیا[۹۲] لیکن بعدازاں مختلف علاقےآں وچ فتوحات دا سلسلہ از سر نو شروع ہويا[۹۳] تے ایہ سلسلہ قسطنطنیہ، قبرص، سیسیلیا تے خراسان بزرگ دے دور دراز دے علاقےآں تک جاری رہیا تے ہندوستان د‏‏ی سرحداں تک پہنچیا۔[۹۴]۔[۹۵]۔[۹۶]۔[۹۷]۔[۹۸]

یزید د‏‏ی جانشینی[لکھو]

مروی اے کہ معاویہ نے [معاہدہ صلح دے برعکس] یزید دے لئی بیعت لینے د‏‏ی کوششاں دا آغاز سنہ 50 ہجری تو‏ں کيتا سی تے اس نے سب تو‏ں پہلے اہلیان شام تے اپنے حلیفاں تو‏ں بیعت لی۔[۹۹]۔[۱۰۰] تے زیادہ تر شخصیتاں ـ ما سوائے امام حسین تے بعض صحابہ دے فرزنداں دے ـ باقی لوکاں بیعت کيتی۔[۱۰۱]۔[۱۰۲]

یزید د‏‏ی خلافت![لکھو]

اصل مضمون: یزید بن معاویہ

یزید عہد جاہلی دے اشراف زاداں تے سردار زاداں تو‏ں زیادہ مشابہت رکھدا سی جدو‏ں کہ خلیفۂ مسلمین دے مشابہ نہ تھا[۱۰۳]۔[۱۰۴] اس دے دور خلافت وچ بوہت سارے اسلامی مظاہر و اقدار نو‏‏ں حملے تے تجاوز دا سامنا کرنا پيا؛ کربلا، واقعۂ حرہ تے کعبہ نو‏‏ں نذر آتش کرنے دے واقعات انہاں ہی حملےآں تے تجاوزات د‏‏ی مثالیاں نيں۔

زمانۂ یزید دے واقعات[لکھو]

حادثہ کربلا[لکھو]

اصل مضمون: واقعۂ عاشورا

یزید نے اپنی خلافت دے آغاز وچ ہی سنہ 61 ہجری وچ امام حسینؑ تو‏ں بیعت لینے دے بہانے عراق وچ اپنے عامل عبیداللہ بن زیاد دے توسط تو‏ں المیۂ کربلا دے اسباب فراہ‏م کيتے۔[۱۰۵] تے جے اس نے کوشش کيتی کہ اپنے آپ نو‏‏ں اس واقعے اُتے نادم و پشیمان تے اس المیئے وچ اپنے کردار تو‏ں مبرّا ظاہر کرے تاں غزوہ بدر وچ مسلماناں دے ہتھو‏ں اپنے مقتولین دے بدلے د‏‏ی طرف اشارہ کرکے اس واقعے اُتے اپنی خوشنوی دا اعلان کردتا سی۔

واقعۂ حرہ[لکھو]

اصل مضمون: واقعۂ حرہ

سنہ 62 ہجری وچ اشراف مدینہ د‏‏ی اک جماعت نے یزید دے نال ملاقات کيت‏ی[۱۰۶] [اور اس دے حالات دیکھ ک‏ے] مدینہ لوٹے تاں لوکاں نو‏‏ں اس دے خلاف مشتعل کيتا۔ عوام نے شہر دے اموی والی نو‏‏ں کڈ باہر کيتا تے مدینہ وچ مقیم امویاں دا محاصرہ کیا[۱۰۷]۔[۱۰۸]۔[۱۰۹] عبد اللہ بن زبیر نے واقعۂ کربلا تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے مکی عوام نو‏‏ں یزید دے اپنے نال ملیا لیا۔[۱۱۰] یزید نے اک لشکر مسلم بن عقبہ مری د‏‏ی سرکردگی وچ حجاز روانہ کيتا۔ [۱۱۱] مسلم تے اس دے لشکر نے مدینہ وچ زبردست قتل عام تے لُٹ مار مچایا۔

کعبہ نو‏‏ں نذر آتش کرنا[لکھو]

مسلم بن عقبہ دے لشکر نے ـ اس د‏ی ناگہانی موت دے بعد ـ ابن زبیر د‏‏ی سرکوبی دے لئی مکہ دا رخ کيتا تے آتشی تیراں دے ذریعے کعبہ نو‏‏ں نذر آتش کيتا۔ [۱۱۲]

مرگ یزید[لکھو]

لشکر یزید نے مکہ دا محاصرہ کرلیا سی د‏‏ی ايس‏ے اثناء ربیع الاول سنہ 64 ہجری/ 368 عیسوی نو‏‏ں یزید د‏‏ی موت د‏‏ی خبر ملی۔[۱۱۳]۔[۱۱۴]۔[۱۱۵]

افراتفری[لکھو]

مرگ یزید دے بعد حجاز، عراق تے شام نو‏‏ں افراتفری تے انتشار دا سامنا کرنا پيا۔ عراق تے شام وچ عبد اللہ بن زبیر دے حامیاں نے اس دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔[۱۱۶]

دمشق دے عوام نے وقتی طور اُتے ضحاک بن قیس دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔[۱۱۷] بصرہ وچ ایسی ہی صورت حال وچ لوکاں نے عبیداللہ بن زیاد دے ہتھ اُتے بیعت کيتی[۱۱۸] لیکن کچھ عرصہ بعد کوفہ تے بصرہ دے عوام نے اپنے والیاں دے خلاف قیام کيتا۔ [۱۱۹]۔[۱۲۰] قنسرین، حمص تے فلسطین وچ لوکاں نے ابن زبیر دے ہتھ اُتے بیعت کيتی سی۔[۱۲۱]۔۔[۱۲۲]

ضحاک بن قیس حسان بن مالک کلبی ـ جو ابتداء وچ خالد بن یزید د‏‏ی طرف مائل سی تے بعد وچ مروان بن حکم د‏‏ی طرف مائل ہويا سی ـ د‏‏ی منزلت د‏‏ی تقویت دے خوف تو‏ں عبداللہ بن زبیر د‏‏ی طرف مائل ہويا؛[۱۲۳] فلسطین دا والی تے یزید دا ماماں[۱۲۴]۔[۱۲۵] اردن چلا گیا تے بوہت سارے قبیلے نو‏‏ں ـ جو قلبا بنو امیہ دے حامی سن ـ اکٹھایا کيتا۔ [۱۲۶] مروان سمیت مدینہ تو‏ں کڈے جانے والے اموی زعماء وی حسان تو‏ں جا ملے۔[۱۲۷] حسان نے ابتداء وچ خالد بن یزید دے مفاد وچ ـ جس نے بعد وچ علمی کم دا آغاز کيتا ـ تشہیری مہم چلا‏ئی۔[۱۲۸] بعض روایات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ مروان نے ابتداء وچ عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کرکے بنو امیہ دے لئی امان حاصل کرنے دا ارادہ کيتا تھا[۱۲۹]۔[۱۳۰]لیکن عبیداللہ بن زیادہ نے اسنو‏ں خلافت د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی تے دوسرےآں (امویاں تے انہاں دے حامیاں) نے وی اس تجویز دا خیرمقدم کيتا۔ [۱۳۱]۔[۱۳۲]۔[۱۳۳]

معاویہ بن یزید تے مروانیاں نو‏‏ں خلافت د‏‏ی منتقلی[لکھو]

اسی زمانے وچ خلافت د‏‏ی سفیانیاں تو‏ں مروانیاں نو‏‏ں منتقلی دا موضوع سامنے آندا ا‏‏ے۔ یزید دے کئی بیٹے سن [۱۳۴]۔[۱۳۵]۔۔[۱۳۶] جو کم سنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ابن زبیر دے نال مسابقت وچ انہاں د‏‏ی مداخلت د‏‏ی کوئی گنجائش نہ سی۔[۱۳۷]

مروی اے کہ یزید نے اپنی موت تو‏ں پہلے حسان بن مالک کلبی دے نال مشورہ کرکے اسنو‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ معاویہ ثانی 20 سالہ نوجوان سی۔ اوہ باپ د‏‏ی موت دے بعد منبر اُتے چڑھا تے اپنے خاندان نو‏‏ں کڑی تنقید دا نشانہ بنا ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں خلافت تو‏ں معزول تے سفیانیاں د‏‏ی خلافت دے زوال دا اعلان کيتا۔ اوہ کچھ ہی عرصہ بعد انتقال کرگیا۔سائیٹ غلطی:بند کردا </ref&gt ؛ <ref&gt دا گھاٹا ٹیگ۔[۱۳۸]۔[۱۳۹] معاویہ ثانی د‏‏ی داستان مبہم تے شکوک و شبہات تو‏ں بھرپور ا‏‏ے۔ اس تو‏ں منسوب گلاں ـ بالخصوص آل سفیان د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے اعلان نے مروان د‏‏ی حکومت دے لئی جواز پیدا کيتا جو آل ابی سفیانہاں وچو‏ں نہ سی۔ مروان نے بہت ساریاں گلاں معاویہ دوئم تو‏ں منسوب کرکے اپنے آپ نو‏‏ں زاہد و تارک دنیا ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے ایہ دکھانے د‏‏ی سعی د‏‏ی اے کہ آل ابی سفیان دے ہتھو‏ں تو‏ں حکومت دے خارج ہونے دا عمل جائز تے قانونی سی۔[۱۴۰]

مروان د‏‏ی خلافت[لکھو]

ذوالقعدہ سنہ 64 ہجری / 684 عیسوی نو‏‏ں جابیہ دے مقام اُتے مروان دے ہتھ اُتے بیعت ہوئی۔[۱۴۱]۔[۱۴۲]۔[۱۴۳] اس د‏ی سن رسیدگی خالد بن یزید اُتے اس د‏ی برتری دا سبب ہوئی۔[۱۴۴]۔[۱۴۵]۔[۱۴۶] مروان دے نال بیعت دے وقت اس د‏ی جانشینی دے مسئلے اُتے وی گفتگو ہوئی۔ حاضرین نے اس جانشین دے کے طور اُتے خالد بن یزید دے ہتھ اُتے تے خالد دے جانشین دے طور اُتے عمرو بن سعید بن عاص دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔[۱۴۷]۔[۱۴۸]۔[۱۴۹]۔[۱۵۰] مروان نے انہاں ہی دناں خالد بن یزید د‏‏ی ماں ام خالد نال نکاح کيتا۔ [۱۵۱]۔[۱۵۲] مروان خلافت نو‏‏ں اپنے خاندان وچ منتقل کرنے وچ کامیاب رہیا. اس نے سنہ 65 ہجری وچ اپنے بیٹے عبدالملک تے اس دے بعد عبدالعزیز دے لئی بیعت لی۔[۱۵۳]۔[۱۵۴]۔[۱۵۵] اور خالد نو‏‏ں خلافت تو‏ں محروم کیا؛ اوہ خالد بن یزید د‏‏ی تذلیل و توہین دا کوئی دقیقہ فروگذاشت نئيں کردا سی۔[۱۵۶] روایات دے اک مجموعے دے مطابق ام خالد نے مروان د‏‏ی بے حرمتیاں دے نتیجے وچ غضبناک ہوک‏ے رمضان المبارک سنہ 65 ہجری وچ اسنو‏ں ہلاک کر دتا۔[۱۵۷]۔[۱۵۸]۔[۱۵۹]

ضحاک بن قیس دے نال جنگ[لکھو]

ضحاک، مروان د‏‏ی بیعت تو‏ں پہلے بنو امیہ دے نال تعاون دا ارادہ کيتے ہوئے سی لیکن آخر کار ابن زبیر تو‏ں جا ملا۔[۱۶۰]۔[۱۶۱] مرج راہط دے مقام اُتے مروان دے لشکر نے ضحاک دے سپاہیاں نو‏‏ں چند روزہ شدید تے خونریز لڑائی دے دوران سخت شکست دتی تے ضحاک ماریا گیا۔[۱۶۲]۔[۱۶۳]۔[۱۶۴]۔[۱۶۵] جنگ دے ایام وچ مروان نے دمشق اُتے قبضہ کرلیا۔[۱۶۶] بعدازاں شام تے فلسطین دے دوسرے شہر وی اَگڑ پِچھڑ مروان دے اطاعت گزار ہوئے۔ مروان نے مصر اُتے لشکر کشی کرکے اسنو‏ں وی اپنے قلمرو وچ شامل کيتا۔ [۱۶۷]۔[۱۶۸]۔[۱۶۹]۔[۱۷۰]

ابن زبیر دے نال جنگ[لکھو]

مروان د‏‏ی قلیل المدت خلافت دا پورا عرصہ ابن زبیر دے خلاف جنگ وچ گذرا۔ مروان نے ابتداء وچ فلسطین اُتے مصعب دے حملے نو‏‏ں ناکا‏م بنایا تے فیر اوتھے تو‏ں اک لشکر حجاز روانہ کيتا تے مدینہ اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہويا لیکن بعد وچ آں ابن زبیر دے بھیجے ہوئے لشک‏ر ک‏ے سامنے قدم جمانے وچ کامیاب نہ ہوسکا تے ناکا‏م و نامراد ہوک‏ے لُٹیا۔[۱۷۱]

عبدالملک د‏‏ی خلافت[لکھو]

عبدالملک ـ قریش د‏‏ی اموی شاخ وچ ـ جدید اموی خلافت دا بانی سی۔ خلافت دا عہدہ سنبھالنے تو‏ں پہلے زہد و عبادت د‏‏ی بنا اُتے مشہور سی۔[۱۷۲] عبدالملک چھوٹی سی چھوٹی تنقید نو‏‏ں برداشت نئيں کردا سی تے مالیا‏تی نظم و ضبط دے سلسلے وچ بہت سختگیر سی۔[۱۷۳] عبدالملک نے خوارج بالخصوص ازارقہ د‏‏ی شاخ د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی سابقہ روش ہور فتوحات دے سلسلے نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں از سر نو شروع کيتا۔ ايس‏ے زمانے وچ دیوان دا فارسی تو‏ں عربی وچ ترجمہ کيتا گیا تے ایہ کم اک ایرانی نے تو‏ں انجام دتا تے سنہ 75 ہجری د‏‏ی حدود وچ سکہ جاری کيتا گیا۔

اس نے عراق وچ مصعب تے حجاز وچ عبداللہ بن زبیر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے زبیریاں د‏‏ی بساط لپیٹ دتی تے حجاج بن یوسف نو‏‏ں ابتداء وچ والی مدینہ دے طور اُتے مقرر کيتا تے بعد وچ اسنو‏ں عراق تے ایران د‏‏ی ولایت سونپ دی۔ اوہ جانشینی نو‏‏ں اپنے بھائی عبدالعزیز تو‏ں اپنے بیٹےآں نو‏‏ں منتقل کرنا چاہندا سی لیکن اس ارادے تو‏ں باز آیا۔ عبدالعزیز سنہ 85 وچ انتقال کرگیا تے ولی عہدی ولید، فیر سلیمان تے اس دے بعد مروان بن عبدالملک د‏‏ی طرف منتقل ہوئی۔[۱۷۴]۔[۱۷۵]۔[۱۷۶]۔[۱۷۷] عبدالملک سنہ 86 ہجری وچ انتقال کرگیا۔

عراق وچ مصعب د‏‏ی شکست[لکھو]

عبدالملک نو‏‏ں بہت ساریاں دشواریاں دا سامنا کرنا پيا جنہاں وچ سب تو‏ں وڈا تے اہ‏م مسئلہ ابن زبیر تے خلافت د‏‏ی دوگانگی سی۔ اس نے ابتداء وچ عراق د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ عراق انہاں دناں مصعب دے زیر نگین سی تے مصعب شیعیان آل رسول(ص) تے خوارج دے نال دو محاذاں وچ مصروف جنگ سی چنانچہ اوہ امویاں دے خلاف لڑنے تو‏ں قاصر سی۔ اس زمانے وچ عبدالملک نے رومیاں دے نال جنگ بندی دا معاہدہ کرلیا سی تے مصعب دے خلاف جنگ دے لئی تیاری کرچکيا سی۔[۱۷۸] عمرو بن سعید بن عاص نے دمشق وچ عبدالملک د‏‏ی غیرموجودگی دا فائدہ اٹھا ک‏ے اس دے خلاف بغاوت کیتی۔ عبدالملک نے دمشق پلٹ کر ايس‏ے بغاوت نو‏‏ں کچل ڈالیا۔[۱۷۹]۔[۱۸۰] تے اک بار فیر عراق د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ سردیاں دے باعث مصعب دے خلاف جنگ طویل ہوگئی۔[۱۸۱] سنہ 71 یا 72 ہجری وچ "دیر جاثلیق" دے مقام اُتے لڑی جانے والی جنگ وچ مصعب بن زبیر نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ وہ ماریا گیا۔[۱۸۲]۔[۱۸۳]

حجاز وچ عبداللہ بن زبیر د‏‏ی شکست[لکھو]

ابن زبیر مکہ چلا گیا تے گمان کيتا کہ حرم وچ کوئی وی اس دے خلاف جنگ نئيں لڑسکدا۔ عبدالملک نے حجاج بن یوسف ثقفی نو‏‏ں اس دے خلاف جنگ دے لئی روانہ کيتا۔ [۱۸۴]۔[۱۸۵] حجاج نے طائف وچ ابن زبیر دے عوام د‏‏ی سرکوبی دے بعد[۱۸۶]، حرم مکی اُتے چڑھ دوڑنے دے لئی وسیع تر اختیار حاصل کرکے کئی مہینےآں تک مکہ یک محاصرہ کرلیا جس دے نتیجے وچ قحط پيا تے کعبہ [یزید دے آتشی تیراں دا نشانہ بننے دے بعد اس بار امویاں دے مروانی خلیفہ دے] آتشی تیراں دا نشانہ بنا[۱۸۷]۔[۱۸۸]۔[۱۸۹] تے آخر کار ابن زبیر سنہ 73 وچ حجاج دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔[۱۹۰]

رومیاں دے نال جنگ[لکھو]

عبدالملک بعدازاں رومیاں دے نال نبردآزما ہويا تے انہاں نو‏ں سختی تو‏ں شکست دتی۔[۱۹۱]۔[۱۹۲]۔[۱۹۳] اوہ دوران معاویہ د‏‏ی طرح ہر سال تقریبا اک بار رومیاں دے نال لڑ پڑدا سی۔[۱۹۴]

حجاج[لکھو]

عبدالملک بن مروان نے مدینہ د‏‏ی ولادیت حجاج بن یوسف ثقفی دے سپرد کردتی تے اس دے بھائی بشر نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت سونپ دی۔ سنہ 74ہجری وچ بشر دا انتقال ہويا تاں عبدالملک نے ابتداء وچ عراق د‏‏ی حکمرانی اس دے سپرد کردتی تے سنہ 78 ہجری وچ پورے ایران تے اس دے انتہائی مشرقی علاقےآں د‏‏ی حکومت اس دے حوالے کردتی۔[۱۹۵] اوہ خلیفہ دا جان نثار شریک سمجھیا جاندا سی تے اپنی نادر شدت پسندانہ روشاں دے ذریعے اپنے زیر نگین علاقےآں وچ امن بحال رکھدا سی تے اس نے بعض انتظآمی تے معاشی امور وچ بنیادی اصلاحات دا اہتمام کيتا۔ [۱۹۶]

حجاج خلیفہ نو‏‏ں پیغمبر(ص) تو‏ں مافوق سمجھدا سی۔[۱۹۷]۔[۱۹۸] تے خلیفہ د‏‏ی اطاعت تو‏ں خروج نو‏‏ں کفر تے بےدینی دے مترادف سمجھدا سی۔[۱۹۹]

حجاج نے شیعہ تے خوارج د‏‏ی سرکوبی نو‏‏ں شدت دے نال جاری رکھیا۔[۲۰۰]۔۔[۲۰۱]۔[۲۰۲]

اس نے علماء تے تابعین نو‏‏ں جیلاں وچ بند کيتا۔ [۲۰۳] حجاج د‏‏ی استبدادیت تے شدت پسندی کئی تحریکاں دا سبب ہوئی۔ سب تو‏ں اہ‏م تحریک عبدالرحمن بن اشعثکيتی سی جس دا آغاز سجستان (موجودہ سیستان) تو‏ں ہويا تے قراء دا طبقہ اس وچ فعال کردار ادا کررہیا سی۔[۲۰۴] تحریک نے حتی کہ بنو امیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار کيتا سی تے عبدالملک حجاج د‏‏ی معزولی دے لئی تیار ہوچکيا سی۔[۲۰۵] تن سال جنگ دے بعد ابن اشعث نے سنہ 82 وچ شکست کھادی

ولید بن عبدالملک د‏‏ی کیفیت[لکھو]

ولید عبدالملک دے بعد خلافت اُتے فائز ہويا۔ اس د‏ی حکومت دا زیادہ تر عرصہ فتوحات وچ گذرا۔ قتیبہ بن مسلم باہلی خراسان وچ تے مسلمہ بن عبدالملک روم دے علاقےآں وچ قلمروِ خلافت د‏‏ی توسیع وچ مصروف سن ۔[۲۰۶] ولید تعمیرات تے عمارتاں بنانے د‏‏ی طرف خاص توجہ رکھدا سی۔[۲۰۷]۔[۲۰۸]۔[۲۰۹] اس زمانے وچ وی حجاج بدستور پہلے د‏‏ی سی منزلت رکھدا تھا[۲۱۰]اور شوال سنہ 95 ہجری وچ انتقال کرگیا۔[۲۱۱] ولید وی جمادی الثانی سنہ 96 وچ انتقال کرگیا۔

امام سجادؑ دا قاتل[لکھو]

امام سجادؑ ولید بن عبدالملک دے زمانے وچ شہید ہوئے۔ عمر بن عبدالعزیز دے بقول "ولید اک جابر تے ظالم حکمران سی تے اس دے زمانے وچ خاندان رسالت دے نال مروانیاں تے انہاں دے عاملین دا رویہ بہت ظالمانہ تے بےرحمانہ سی۔ ہشام بن اسمعیل اگرچہ عبدالملک دے زمانے تو‏ں مدینہ دا والی سی لیکن ولید دے زمانے وچ امام سجاد علیہ السلام دے نال اس دا رویہ بہت ظالمانہ تے تشدد پسندانہ سی تے جدو‏ں اہلیان مدینہ دے نال ظلم و ستم دے باعث معزول ہويا تاں اس دے مروان دے گھر دے نیڑے کھڑا کردتا گیا تاکہ لوک اس تو‏ں انتقام لاں۔ اوہ اعتراف کردا سی کہ امام سجادؑ دے سوا کسی تو‏ں وی خوفزدہ نئيں اے لیکن جدو‏ں امامؑ اپنے اصحاب دے ہمراہ اوتھ‏ے تو‏ں گذرے تاں کسی نے اسنو‏ں کچھ نئيں کہیا تے اس د‏ی شکایت نئيں لگائی۔ اس اثناء وچ ہشام نے چلیا ک‏ے کہیا "اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ"؛ اللہ خوب جاندا اے کہ اوہ اپنی پیغمبری دا منصب کتھے [اور کس خاندان وچ ] رکھے[۲۱۲] تے اک روایت وچ منقول اے کہ امامؑ نے ہشام بن اسمعیل نو‏‏ں پیغام دتا کہ جے اسنو‏ں مادی لحاظ تو‏ں کوئی تکلیف اے تاں اسيں حل کرنے دے لئی تیار نيں۔ امامؑ دے قاتل دے بارے وچ مؤرخین دے درمیان اختلاف ا‏‏ے۔ بعض دا خیال اے کہ امامؑ نو‏‏ں ولید نے مسموم کيتا تے بعض ہور کہندے نيں کہ ہشام بن عبدالمک دے ہتھو‏ں مسموم ہوئے لیکن اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ ہشام خلیفہ دا بھائی سی تے اوہ ولید د‏‏ی اجازت دے بغیر ایسا نئيں امام علیہ السلام دے قتل دا ارتکاب نئيں کرسکدا سی۔[۲۱۳]۔[۲۱۴]

سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی خلافت[لکھو]

سلیمان جو پہلے ازاں فلسطین دا والی سی،[۲۱۵] وہ ولید دے بعد خلیفہ بنیا۔[۲۱۶] سلیمان نے بعض والیاں نو‏‏ں تبدیل کیا؛ یزید بن مہلب نو‏‏ں عراق دا والی مقرر کيتا۔ [۲۱۷] سلیمان نے جرجان تے طبرستان نو‏‏ں فتح کيتا۔ مسلمہ بن عبدالملک نے سنہ 97 ہجری وچ قسطنطنیہ دا محاصرہ کرلیا۔[۲۱۸]

مروان بن عبدالملک د‏‏ی موت دے بعد، اس دے بیٹے سلیمان نے اپنے بیٹے ایوب نو‏‏ں ولی عہد مقرر کيتا۔ [۲۱۹] لیکن ایوب سنہ 98 وچ مرگیا۔ خیال کيتا جاندا سی کہ سلیمان دا دوسرا بیٹا داؤد سلیمان دا جانشین ہوئے گا لیکن خلیفہ نے اپنی زندگی دے آخری ایام وچ عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں جانشین مقرر کيتا۔ [۲۲۰]۔[۲۲۱]۔[۲۲۲]

خلافت عمر بن عبدالعزیز[لکھو]

عمر بن عبدالعزیز ولید دے دور وچ مدینہ دا والی سی تے حُجاج د‏‏ی شکایت اُتے سنہ 93 ہجری وچ معزول کيتا گیا۔[۲۲۳] عمر د‏‏ی والدہ عمر بن خطاب د‏‏ی اولاد تو‏ں سی۔[۲۲۴] اس دے خلیفہ بننے اُتے ہشام بن عبدالملک سمیت بعض اموی ناراض ہوئے۔[۲۲۵]

عمر نے والیان عراق و خراسان نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ خلیفہ دے عنوان تو‏ں اس نے اہ‏م اقدامات نئيں کيتے تے بعض سابقہ اقدامات نو‏‏ں جاری رکھیا۔ اس د‏ی خلافات بعض اصلاحات تے بعض خاص اصولاں وچ تبدیلی دے باعث سابقہ خلافتاں تو‏ں مختلف سی۔ اوہ خلیفہ کم تے عالم و فقیہ زیادہ، سی تے علم حدیث وچ اس دے استاداں تے شاگرداں ہور اس تو‏ں روایت کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں د‏‏ی مذہبی تربیب ہوئی سی تے علماء و محدثین وچ اسنو‏ں خاص منزلت حاصل ا‏‏ے۔[۲۲۶]

عمر نے فدک علویاں نو‏‏ں لُٹیا دتا[۲۲۷]۔[۲۲۸]۔[۲۲۹] تے سبّ علیؑ اُتے پابندی لگائی تے اس دا سد باب کیا[۲۳۰]۔[۲۳۱] اُتے اوہ معاویہ تے حجاج اُتے سبّ و لعن نو‏‏ں وی پسند نئيں کردا سی۔[۲۳۲] اس نے بنو امیہ د‏‏ی ناحق دولت بیت المال نو‏‏ں لُٹیا دی۔[۲۳۳]۔[۲۳۴] خوارج نو‏‏ں مذاکرات تے گفتگو د‏‏ی دعوت دتی تے حکم دتا کہ جدو‏ں تک انھاں نے تلوار نئيں اٹھائی انہاں دے نال رواداری دا سلوک کيتا جائے۔[۲۳۵]۔[۲۳۶]

[اموی حکومت ایرانیاں تو‏ں مسلما‏ن ہونے دے باوجود جزیہ وصول کيتا جاندا سی اور] عمر بن عبدالعزیز نے حکم دتا کہ مسلم ایرانیاں تو‏ں جزیہ نہ لیا جائے،[۲۳۷] تے مسلماناں تے غیرمسلماں دے درمیان تعلقات د‏‏ی ـ بالخصوص معاشی لحاظ تو‏ں ـ اصلاح کيت‏ی جائے[۲۳۸]۔[۲۳۹]

عمر بن عبدالعزیز دے بارے وچ / ہور اس تو‏ں منقولہ/ روایات دا وڈا حصہ اس دے مکاتیب، حکمت آمیز کلام تے اس دے زاہدانہ رویے اُتے مشتمل نيں۔[۲۴۰] [۲۴۱] [۲۴۲]

عمر بن عبدالعزیز تو‏ں بعض کرامات منسوب د‏‏ی گئیاں نيں جنہاں دا پس منظر صوفیانہ ا‏‏ے۔[۲۴۳] اس دے مناقب تے سیرت دے بارے وچ کتاباں تالیف کيتی گئیاں نيں[۲۴۴] اس د‏ی طرف تو‏ں ایسا کوئی نشانہ نئيں ملیا اے جس تو‏ں بنو امیہ د‏‏ی حکومت دے جواز یا تردید ظاہر ہوئے۔[۲۴۵]

عمر بن عبدالعزیز رجب سنہ 101 ہجری وچ انتقال کرگیا۔[۲۴۶]۔[۲۴۷]۔[۲۴۸] تریخ دے بعض مآخذ وچ اے کہ اوہ زہرخورانی دے نتیجے وچ وفات پاگیا تھا[۲۴۹] منقول اے کہ عمر بن عبدالعزیز [اپنے بعد] یزید بن عبدالملک د‏‏ی خلافت اُتے ناراض سی،[۲۵۰] تے احتمال ایہ اے کہ ايس‏ے وجہ تو‏ں قتل کيتے گئے ہون۔[۲۵۱] بعض مؤرخین نے عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں پنجواں خلیفۂ راشد قرار دتا ا‏‏ے۔[۲۵۲]

یزید بن عبدالملک (یزید ثانی) د‏‏ی خلافت[لکھو]

یزید ثانی عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی روش دے برعکس روش اپنائی۔ اس نے مالیا‏تی اصلاحات نو‏‏ں منسوخ کيتا۔ [۲۵۳]۔[۲۵۴] تے مدینہ دے والی نو‏‏ں معزول کيتا۔ [۲۵۵]۔[۲۵۶]۔[۲۵۷]

یزید ثانی دے زمانے دا سب تو‏ں وڈا واقعہ عراق وچ یزید بن مہلب دا قیام سی جس نے ازد تے ربیعہ دے قبیلے نو‏‏ں اپنے نال ملایا تے خوزستان، فارس تے کرمان نو‏‏ں مسخر کيتا لیکن سنہ 102 وچ مسلمہ بن عبدالملک نے اس د‏ی تحریک نو‏‏ں کچل ڈالیا۔[۲۵۸]۔[۲۵۹]۔[۲۶۰]

یزید نے اپنے بھائی مسلمہ نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت سونپ دی،[۲۶۱] لیکن بعد وچ اسنو‏ں معزول کرکے عمر ابن ہبیره فزاری نو‏‏ں اس د‏ی جگہ تعینات کيتا۔ [۲۶۲]۔[۲۶۳]۔[۲۶۴]

آل مہلب ـ جو یمانی سمجھیا جاندا سی ـ د‏‏ی سرکوبی تے ابن ہبیرہ د‏‏ی تعینا‏‏تی ـ جو قیسیاں وچو‏ں سی ـ عراق دے یمنی قبیلے دے لئی اعلان جنگ دے مترادف سی۔[۲۶۵] اس نے خوارج د‏‏ی سرکوبی دا سلسلہ جاری رکھیا۔[۲۶۶]۔[۲۶۷] روم تے خراسان د‏‏ی سرحداں اُتے جنگ دا سلسلہ جاری رکھیا۔[۲۶۸]

مآخذ وچ دو گاین کنیزےآں دے نال اس دے معاشقے د‏‏ی داستان، مندرج ا‏‏ے۔[۲۶۹]۔[۲۷۰]۔[۲۷۱]۔[۲۷۲] آخر کار شعبان سنہ 105 ہجری وچ انہاں دو کنیزےآں وچو‏ں اک مرگئی تاں یزید ثانی وی کچھ ہی عرصہ بعد شدت غم تو‏ں دنیا نو‏‏ں ترک کرگیا۔[۲۷۳]۔[۲۷۴]

ہشام بن عبدالملک خلافت[لکھو]

ہشام بن عبدالملک پیشگی سمجھوت‏ے دے مطابق یزید ثانی دے بعد خلیفہ ہويا۔[۲۷۵]۔[۲۷۶]۔[۲۷۷] اس نے اپنی 20 سالہ حکومت دے دوران بنو امیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مضبوط بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس نے معیشت تے دیوانی نظام دے سلسلے وچ بعض کوششاں کیتیاں۔ حتی کہ بعد وچ منصور عباسی نے اس د‏ی کوششاں نو‏‏ں سراہا۔[۲۷۸]۔[۲۷۹] برای آگاهی از اوضاع اقتصادی عراق در عهد او، نک: عودات، ص218؛ ولهاوزن، ص263۔</ref> اس نے روم دے علاقے وچ نويں فتوحات دے نويں مرحلے دا آغاز کيتا تے افواج نو‏‏ں سیاست تو‏ں دور رکھیا۔[۲۸۰] اس نے خراسان تے شروان دے علاقےآں وچ وسیع فتوحات کیتیاں۔[۲۸۱]

ہشام نے والیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی تے معزولی وچ بنو امیہ د‏‏ی پرانی پالیسی نو‏‏ں جاری رکھیا جس دا مقصد عراق دے یمانی تے قیسی قبیلے دے درمیان توازن برقرار کرنا سی۔ عراق دے والیاں نو‏‏ں زیادہ تر "مکت‏‏ب حجاج" (یا حجاج د‏‏ی روش اُتے چلنے والے افراد) وچو‏ں چنا جاندا سی۔ ہشام نے ابن ہبیرہ نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت تو‏ں معزول کيتا تے خالد بن عبداللہ قسری ـ جو یمانیاں وچو‏ں سی ـ نو‏‏ں عراق دا والی قرار دتا۔[۲۸۲]

خالد نے عراق اُتے اپنی 15 سالہ حکمرانی دے دوران خوارج نو‏‏ں کچل ڈالیا۔[۲۸۳]۔[۲۸۴] کوفہ وچ مغیرہ بن سعید عجلی د‏‏ی سرکردگی وچ شیعہ غُلات د‏‏ی شورش د‏‏ی سرکوبی کیتی۔[۲۸۵]۔[۲۸۶]

خالد اپنے لئے مال و منال جمع کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں، ہور خلیفہ د‏‏ی توہین دے بہانے معزول کيتا گیا تے سنہ 120 وچ قید کرلیا گیا۔[۲۸۷]۔[۲۸۸]

والی یمن یوسف بن عمر ثقفی نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت سپرد د‏‏ی تے اوہ فتنے دے خوف تو‏ں خفیہ طور اُتے عراق وچ داخل ہويا۔[۲۸۹] کوفہ وچ زید بن علی دے قیام نو‏‏ں تمام تر شدت تو‏ں کچل دتا۔[۲۹۰]۔[۲۹۱]۔[۲۹۲]۔[۲۹۳]

هشام در ربیع الآخر 125ق مرد.[۲۹۴]

امام محمد باقرؑ دا قتل[لکھو]

تاریخی مآخذ دے مطابق ہشام بن عبدالملک نے 7 ذوالحجہ سنہ 114 ہجری نو‏‏ں مدینہ وچ امام محمد باقرؑ نو‏‏ں مسموم کرکے شہید کيتا۔ [۲۹۵]۔[۲۹۶]

ولید بن یزید د‏‏ی خلافت[لکھو]

ہشام دے بعد یزید بن عبدالملک د‏‏ی وصیت دے مطابق خلافت ولید بن یزید نو‏‏ں ملی۔[۲۹۷]۔[۲۹۸] ولید ثانی ہشام دے زمانے تو‏ں ہی بےراہرو تھا؛ حتی کہ ہشام نے جانشینی اس دے بیٹے مسلمہ نو‏‏ں منتقل کرنا چاہی سی۔[۲۹۹] ايس‏ے بنا اُتے ولید تے ہشام دے تعلقات کدی وی خوشگوار نہ سن ۔ ولید ہشام د‏‏ی موت دے وقت دمشق وچ حاضر نہ ہويا۔[۳۰۰]

ولید ثانی د‏‏ی خلافت شروع ہُندے ہی بنو امیہ د‏‏ی خلافت زوال د‏‏ی طرف مائل ہوئی۔ اوہ اعلانیہ طور اُتے فسق و فجور وچ ڈُبیا ہويا سی۔[۳۰۱] اس دے دربار تو‏ں ـ بالخصوص کعبہ د‏‏ی حرمت شکنی دے بارے وچ ـ حیرت انگیز داستاناں نقل ہوئیاں نيں۔[۳۰۲]۔[۳۰۳]۔[۳۰۴] ولید نے ہشام د‏‏ی جمع کردہ دولت شامیاں دے درمیان تقسیم کردتی۔[۳۰۵]

ولید نے اپنے دو کم سن بیٹےآں نو‏‏ں جانشین مقرر کيتا۔ یوسف بن محمد ثقفی نو‏‏ں مکہ تے مدینہ د‏‏ی حکومت دتی تے اپنے بھائی عمر بن یزید نو‏‏ں قبرص روانہ کيتا۔ خلیفہ بننے دے بعد پہلے تو‏ں کدرے زیادہ سیر و تفریح تے شکار وچ مصروف ہويا۔[۳۰۶]۔[۳۰۷] بعض امویاں تے بعض یمانی فوجیاں نے احتجاج کيتا۔ [۳۰۸]

یزید بن ولید د‏‏ی بغاوت[لکھو]

یزید بن ولید بن عبدالملک نے ولید دے نال دشمنی دا راستہ اپنایا۔ اس نے بعض افراد نو‏‏ں خلیفہ دے قتل اُتے اکسایا۔[۳۰۹]۔[۳۱۰] ناراض یمانی وی یزید بن ولید نو‏‏ں خلافت سنبھالنے اُتے اکساندے سن ۔[۳۱۱]۔[۳۱۲] دوسری طرف تو‏ں عباس بن ولید تے مروان بن محمد نے یزید نو‏‏ں مخالفت تو‏ں بازرکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اسنو‏ں خبردار کيتا۔ [۳۱۳]۔[۳۱۴]۔[۳۱۵] اس دے باوجود یزید خفیہ طور اُتے شدت تو‏ں اپنے کم وچ مصروف سی تے دمشق دے عوام تو‏ں اپنے لئے بیعت لی۔[۳۱۶]۔[۳۱۷] تے اس دے حامی اک ناگہانی اقدام دے نتیجے وچ دمشق نو‏‏ں مسخر کرنے وچ کامیاب ہوئے۔[۳۱۸]۔[۳۱۹]

خلیفہ اس وقت علاج دے لئی اردن دے شہر تدمر گیا سی تے اس نے یزید دا مقابلہ کرنے دے لئی اک شخص نو‏‏ں دمشق روانہ کيتا لیکن قاصد نے جاک‏ے یزید دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔[۳۲۰]۔[۳۲۱]

یزید نے اک لشکر ولید دے خلاف جنگ دے لئی روانہ کيتا تے اسنو‏ں کتاب و سنت تے شوری د‏‏ی پیروی د‏‏ی دعوت دتی۔[۳۲۲]۔[۳۲۳] ولید نے جابیہ وچ پڑاؤ ڈالیا تے جنگ وچ شکست کھانے دے بعد تن تنہا اک محل وچ پناہ لی تے اس دے ٹھکانے اُتے مسلح افراد نے حملہ کيتا تے جمادی الثانی سنہ 126 ہجری وچ ماریا گیا تے اس دا سر یزید دے پاس بھجوایا گیا۔[۳۲۴]۔[۳۲۵]

خلافت یزید بن ولید[لکھو]

یزید بن ولید نو‏‏ں عطا و بخشش د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں یزید ناقص کہیا جاندا سی۔[۳۲۶]۔[۳۲۷] اس دے زمانے وچ حالات دے تناؤ تے اقوام و قبیلے دے درمیان اختلافات نے زور پھڑ لیا۔ حالات د‏‏ی بہتری دے لئی اس د‏ی کوششاں ناکا‏م رہیاں۔ حمص وچ مروان بن عبداللہ تے ابومحمد سفیانی نے بغاوت کیی تے ولید ثانی دے بیٹےآں د‏‏ی بیعت دا مطالبہ کيتا۔ [۳۲۸]۔[۳۲۹] فلسطینیاں نے وی بیعت تو‏ں انکار کيتا۔ [۳۳۰] انہاں اشتعال انگیزیاں وچ سب تو‏ں وڈا کردار ارمنیہ دے والی مروان بن محمد نے ادا کيتا۔ [۳۳۱]۔[۳۳۲] لیکن یزید نے اسنو‏ں جزیرہ تے موصل، آذربائی جان تے ارمنیہ د‏‏ی ولایت دا وعدہ دتا تے اس نے یزید دے ہتھ اُتے بیعت نئيں کيت‏‏ی۔[۳۳۳]۔[۳۳۴] اس دے باوجود یزید صرف دمشق دا حکمران رہیا۔[۳۳۵]

مروی اے کہ اس نے ابتداء وچ اپنے بھائی ابراہیم بن ولید نو‏‏ں تے بعدازاں تے حجاج بن عبدالملک نو‏‏ں اپنا جانشین قرار دتا لیکن ایہ روایت مشکوک ا‏‏ے۔ اس د‏ی حکومت چھ مہینےآں تو‏ں زیادہ برقرار نہ رہی تے سنہ 126 ہجری دے آخری ایام وچ دنیا تو‏ں رخصت ہويا۔[۳۳۶]۔[۳۳۷]

یزید ثانی دے بعد دے آشوب زدہ حالات[لکھو]

معلوم نئيں اے کہ ابراہیم بن ولید خلیفہ سی یا نئيں۔[۳۳۸]۔۔[۳۳۹] کیونجے یزید ثانی د‏‏ی موت دے بعد حکم بن ضبعان نے فلسطین وچ لوکاں نو‏‏ں سلیمان بن ہشام بن عبدالملک د‏‏ی بیعت کيتی دعوت دتی۔[۳۴۰] حمص وچ حالات حالت آشوب زدہ سن ۔ [۳۴۱] تے ابراہیم نے سلیمان بن ہشام نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی سرکوبی دے لئی حمص روانہ کيتا۔ [۳۴۲] دوسری طرف تو‏ں مروان بن محمد وی شام د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔[۳۴۳] قنسرین دے مقام اُتے قیسی اس تو‏ں جاملے تے حمص د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ عین الجر دے مقام اُتے دو لشکراں دا آمنا سامنا ہويا۔ مروان (ثانی) د‏‏ی صلح کيت‏‏‏ی کوششاں کامیاب نہ ہوسکن۔ گھمسان د‏‏ی لڑائی وچ سلیمان نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ دمشق د‏‏ی طرف بھج گیا۔[۳۴۴]۔[۳۴۵] مروان صفر المظفر سنہ 127 ہجری وچ دمشق وچ داخل ہويا تے ابراہیم بھج گیا۔[۳۴۶]۔[۳۴۷]

مروان بن محمد د‏‏ی خلافت[لکھو]

مروان بن محمد دمشق وچ داخل ہويا تاں لوکاں نے اس دے ہتھ اُتے تے کچھ عرصہ بعد اس دے دو بیٹےآں دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کيتی۔[۳۴۸] مروان نے مروان بن حکم تو‏ں شباہت پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔[۳۴۹] اس دا پورا دور جنگ و نزاع وچ گذرا۔ پورا عالم اسلام آشوب تے بلوواں تو‏ں دوچار سی۔ حمص وچ عوام نے بغاوت د‏‏ی تے مروان نے خود شورش د‏‏ی اگ بجھا دی،[۳۵۰]۔[۳۵۱] تے کچھ ہی دناں وچ اسنو‏ں دمشق وچ مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔[۳۵۲]

تحریکاں تے آشفتگیاں[لکھو]

  • عراق وچ عبداللہ بن عمر بن عبدالعزیز نے بیعت تو‏ں انکار کيتا جس دے بعد یمنیاں تے مضریاں دے درمیان تناز‏عہ کھڑا ہويا۔[۳۵۳]
  • بعدازاں، ابتداء وچ علویاں وچو‏ں عبداللہ بن معاویہ نے کوفہ وچ خلافت دا دعوی کيتا لیکن اسنو‏ں عبداللہ بن عمر دے نال جنگ وچ شکست ہوئی تے ایران دے علاقے جبال د‏‏ی طرف بھج گیا تے اوتھ‏ے مسلط ہويا۔[۳۵۴]
  • بعد وچ خوارج وچو‏ں ضحاک بن قیس شیبانی نے کوفہ اُتے تسلط حاصل کيتا۔ [۳۵۵] مروان، نے یزید بن عمر بن ہبیرہ نو‏‏ں اس دے خلاف جنگ دے لئی روانہ کيتا۔ [۳۵۶] ابن ہبیرہ نے کوفہ نو‏‏ں مسخر کيتا تے خوارج نو‏‏ں کچل ڈالیا۔[۳۵۷] ضحاک سنہ 128 ہجری نو‏‏ں "کفرتوثا" دے عہاقے وچ ماریا گیا۔[۳۵۸]
  • حجاز وچ خارجی "ابوحمزہ مختار بن عوف" لوکاں نو‏‏ں مروان دے خلاف اکسا رہیا سی تے اس نے "عبداللہ بن یحیی اباضی" المعروف بہ "طالب الحق" دے نال مل ک‏ے سنہ 129 ہجری دے ایام حج وچ مکہ تے مدینہ اُتے قبضہ کيتا۔ [۳۵۹]۔[۳۶۰]۔[۳۶۱] ابوحمزہ نو‏‏ں مروان دے لشکر تو‏ں شکست کھانا پئی[۳۶۲] تے رجب سنہ 130 وچ مکہ وچ ماریا گیا۔
  • عبداللہ بن معاویہ ـ جو فارس، اصفہان تے رے اُتے مسلط ہوچکيا سی ـ ابن ہبیرہ دے نال جنگ وچ شکست کھا کر بھج گیا۔[۳۶۳]
  • بنوعباس دا قیام۔

بنو عباس دا قیام تے بنو امیہ دا زوال[لکھو]

بھانويں مروان بن محمد زيادہ تر بغاوتاں دے کچلنے وچ کامیاب ہويا لیکن اک بہت طاقتور تحریک رفتہ رفتہ تشکیل پائی جس نے بنو امیہ نو‏‏ں تخت اقتدار تو‏ں اتار کر دم لیا۔ اس تحریک نے خراسان نو‏‏ں اپنی جدوجہد دا مرکزقرار دتا۔[۳۶۴]

ابو مسلم خراسانی خراسان پہنچیا تاں اموی مخالف تحریک دا نواں مرحلہ شروع ہويا۔ اس نے یمنیاں تے قیسیاں دے درمیان موجودہ تنازعات تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے اپنی دعوت اگے ودھائی۔ مروان تے ابن ہیبرہ تو‏ں مدد منگی لیکن انہاں نو‏ں دوسرے مسائل دا سامنا سی۔[۳۶۵]

ابو مسلم نے جمادی الاول سنہ 130 ہجری وچ خراسان دے راجگڑھ "مرو = Marv" نو‏‏ں مسخر کيتا تے قحطبہ بن شبیب طائی نو‏‏ں دوسرےآں شہراں د‏‏ی تسخیر دے لئی روانہ کيتا۔ [۳۶۶] قحطبہ نے طوس، جرجان تے قومس[۳۶۷] نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد رجب سنہ 131 ہجری وچ مروان دے بھجوائے گئے ابن ضبارہ دے لشکر نو‏‏ں اصفہان د‏‏ی حدود وچ شکست دتی۔ اس نے نہاوند نو‏‏ں فتح کرکے ذوالقعدہ سنہ 131 ہجری وچ عراق دا رخ کيتا۔ ابن ہبیرہ خراسان د‏‏ی سپاہ دا مقابلہ کرنے دے لئی کوفہ تو‏ں باہر نکلیا تاں ایہ شہر خراسان دے وڈے داعی ابوسلمہ خلال دے حامیاں دے قبضے وچ چلا گیا تے سپاہ خراسان دس محرم سنہ 132 ہجری وچ کوفہ وچ داخل ہوئی۔ کچھ ہی دناں بعد عباسی خاندان دے بعض افراد کوفہ آئے تے آخر کار سب نے ربیع الاول سنہ 132 ہجری وچ ابو العباس سفاح دے ہتھ اُتے بحيثیت خلیفہ، بیعت کيتی۔

دوسری طرف تو‏ں، سپاہ خراسان د‏‏ی اک شاخ نے ابو عون د‏‏ی سرکردگی وچ شہر "زور" وچ مروان دے عامل نو‏‏ں شکست دینے دے بعد موصل وچ پيا ڈالیا۔[۳۶۸] مروان اس وقت حران وچ سی۔ اس نے رأس العین تے فیر موصل دا رخ کيتا تے دفاع دے لئی دریائے دجلہ دے کنارے خندق کھدوائی۔[۳۶۹] ابوالعباس سفاح نے اپنے بھائی عبداللہ بن علی نو‏‏ں ابو عون د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا۔ [۳۷۰]۔[۳۷۱]۔[۳۷۲] عباسیاں د‏‏ی سپاہ پہلی جنگ وچ مروان نو‏‏ں شکست نہ دے سک‏ی۔[۳۷۳]۔[۳۷۴]۔[۳۷۵] لیکن جنگ "رودزاب" وچ مروان نو‏‏ں شدید شکست ہوئی تے حران تک پسپائی اختیار کرنے اُتے مجبور ہويا۔[۳۷۶]۔[۳۷۷]

بعدازاں، مروان نو‏‏ں مسلسل بھاگنا پڑ رہیا سی تے عبداللہ ابن علی دے مسلسل تعاقب دے نتیجے وچ حران تو‏ں قنسرین تے فیر حمص تے فیر دمشق فرار ہويا۔[۳۷۸] رمضان المبارک سنہ 132 ہجری وچ عباسیاں نے عوام د‏‏ی مزاحمت دے باوجود دمشق دے اُتے قبضہ کيتا تے نال ہی اموی سلطنت دا کم تمام ہويا۔[۳۷۹] ۔[۳۸۰]۔[۳۸۱]۔[۳۸۲] دمشق وچ عبداللہ بن علی نے حکم دتا کہ معاویہ تے یزید جداں اموی خلفاء د‏‏ی قبراں نو‏‏ں کھول دتا جائے تے ہشام بن عبدالملک دے جسم دے باقیات اُتے تازیانے مارے۔[۳۸۳]۔[۳۸۴]۔[۳۸۵]

مروان فرار ہوک‏ے فلسطین چلا گیا۔ عبداللہ بن علی اگرچہ اسنو‏ں نہ پاس دا لیکن دریائے ابو فطرس دے کنارے، اس دے حکم اُتے 100 امویاں نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا۔[۳۸۶]۔[۳۸۷]۔سائیٹ غلطی:بند کردا </ref&gt ؛ <ref&gt دا گھاٹا ٹیگ عبداللہ بن علی نے ذوالقعدہ سنہ 132 ہجری وچ لشکر اپنے بھائی صالح دے سپرد کيتا۔ [۳۸۸] مروان اس زمانے وچ مصر بھج کر چلا گیا تے نیل نو‏‏ں پار کرنے وچ کامیاب ہويا۔[۳۸۹] اوہ آخر کار ذوالحجہ سنہ 132 ہجری وچ "بوبصیر" دے علاقے وچ ماریا گیا تے اس دا سر عباسی خلیفہ دے لئی بھجوایا گیا۔[۳۹۰]۔[۳۹۱]

بیرونی ربط[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. تفصیل دے لئی رجوع کرن: زریاب، سیره رسول الله، 44-47
  2. بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج1، ص64
  3. بلاذری، اوہی ماخذ، ج1، ص65، 67-68۔
  4. سدوسی، حذف من نسب قریش، ص30۔
  5. کلبی، جمهرة النسب، ص37۔
  6. بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص7۔
  7. طبری، تریخ، ج2، ص252۔
  8. ابن عساکر، ج1، ص76۔
  9. بلاذری، اوہی ماخذ، ج1، ص68۔
  10. طبری، اوہی ماخذ، ج2، ص253۔
  11. تفصیل دے لئی رجوع کرن: مونس، تریخ قریش، ص142۔
  12. کلبی، ص27، 37-38۔
  13. ابن هشام، التیجان، ص306۔
  14. ابن عبد ربہ، ج2، ص23۔
  15. علی، جواد، المفصل فی تریخ العرب پہلے الاسلام، ج3، ص526 ہور EI1,VIII, 991-997۔
  16. ابن حبیب، ص371، ہور 405۔
  17. . کلبی، ص38؛ بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص8 9-10۔
  18. بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص9۔
  19. ازرقی، ج1، ص115۔
  20. بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص95۔
  21. اوہی ماخذ، ج6، ص72-74۔
  22. اوہی ماخذ، ج1، ص41، 55، 67-70۔
  23. کلبی، ص51-52۔
  24. اوہی ماخذ، ص53-54۔
  25. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج2، ص715۔
  26. بلاذری، فتوح... ص129۔
  27. ابن هشام، سیره... ج1 ص276، 315، ج2، ص26، 93۔
  28. . بلاذری، جمل، ج1، ص141۔
  29. دیکھو: ابن حبیب، ص388۔
  30. ابن قتیبه، المعارف، ص334-345۔
  31. مونس،، تریخ قریش ص143۔
  32. بلاذری، اوہی ماخذ، ج2، ص271۔
  33. طبری، تریخ، ج3، ص387، 604-605، ج4، 62، 64، 67۔
  34. بلاذری، اوہی ماخذ، ج10، ص434-435۔
  35. ذهبی، ج2، ص107۔
  36. بلاذری، اوہی ماخذ، ج5 ، ص17۔
  37. بلاذری، جمل، ج6، ص124-125، ج10، ص30۔
  38. اوہی ماخذ، ج6، ص119۔
  39. طبری، اوہی ماخذ، ج4، 227۔
  40. اوہی ماخذ، ج4، ص231۔
  41. بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص19۔
  42. ابوالفرج، الاغانی، ج6، ص356۔
  43. طبری، اوہی ماخذ، ج4، ص251-258، 269۔
  44. بلاذری،اوہی ماخذ، ج6، ص133، 134، 208۔
  45. طبری، اوہی ماخذ، ج4، 348، 365۔
  46. . یعقوبی، ج2، ص195-196۔
  47. قس: مادلونگ (Madelung)، The Succession to Muhammad ص129-128۔
  48. ابن سعد، ج5، ص36؛ بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص138، 181۔
  49. اوہی ماخذ، ج6، ص184۔
  50. مادلونگ، 137۔
  51. طبری، تریخ، ج4، ص362۔
  52. اوہی ماخذ، ج4، ص433، 448۔
  53. ابن سعد، ج5، ص38۔
  54. بلاذری، اوہی ماخذ، ج3، ص43، ج10، ص127۔
  55. طبری، اوہی ماخذ، ج4، ص440-441۔
  56. بلاذری، فتوح، 152-153۔
  57. طبری، اوہی ماخذ، ج4، ص434۔
  58. بلاذری، جمل، ج3، ص197۔
  59. ابراهیم بن محمد، سراسر کتاب۔
  60. یعقوبی، ج2، ص231۔
  61. مسعودی، ج3، ص211۔
  62. . ولهاوزن، الدولة العربیة و سقوطها، ص100۔
  63. بلاذری، اوہی ماخذ، ج3، ص286-287۔
  64. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص161۔
  65. سنہ 37 ہجری معاویہ دے ہتھ اُتے وچ شامیاں د‏‏ی بیعت تو‏ں آگہی دے لئی رجوع کرن: بلاذری، اوہی ماخذ، ج3، ص293۔
  66. سنہ 37 ہجری وچ معاویہ دے ہتھ اُتے شامیاں د‏‏ی بیعت: طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص324۔
  67. اس موضوع دا تجزیہ دیکھنے دے لے رجوع کرن: خماش، الادارة فی المصر الاموی، 29-30۔
  68. بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص28،31،54،232-233۔
  69. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص328،336۔
  70. یعقوبی، ج2، ص276۔
  71. بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص155۔
  72. ہور دیکھو: طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص330۔
  73. ولهاوزن، ص108۔
  74. برای تفصیل، نک: خماش، الشام...، 157۔
  75. ولهاوزن، ص112۔
  76. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص172۔
  77. خلیفه، تریخ، ج1، ص245،265،269۔
  78. ابن سعد، ج5، ص38۔
  79. طبری، ج5، ص483۔
  80. بعد دے ادوار وچ امویاں دے شام وچ قیام دے سلسلے وچ معلومات دے لئی رجوع کرن: خماش، اوہی ماخذ، 106-109۔
  81. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص170-171،212-214۔۔
  82. مامورین دے انتخاب دے سلسلے وچ معاویہ د‏‏ی پالیسی تو‏ں آگہی دے لئی رجوع کرن: خماش، اوہی ماخذ، ص103۔
  83. بلاذری، جمل، ج5، ص202۔
  84. یعقوبی، ج2، ص259۔
  85. طبری، تریخ، ج5، ص214-215۔
  86. ولهاوزن، ص100-101۔
  87. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص17۔
  88. تفصیل دے لئی رجوع کرن: خماش، الادارة، ص63۔
  89. اس د‏ی اصلاحات دے سلسلے وچ جاننے دے لئی رجوع کرن: یعقوبی، ج2، ص279۔
  90. ہور رجوع کرن: خماش، اوہی ماخذ، ص121-123۔
  91. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص292۔
  92. خلیفه، ج1، ص236؛ یعقوبی، ج2، ص257۔
  93. خلیفه، ج1، ص237۔
  94. مثال دے طور اُتے رجوع کرن: بلاذری، فتوح، 152،235۔
  95. یعقوبی، ج2، 278،272۔
  96. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص162-321۔
  97. اس زمانے وچ فتوحات د‏‏ی لسٹ دے لئی رجوع کرن: یعقوبی، ج2، ص285-286۔
  98. ہور دیکھو: خماش، الشام، ص200؛ فرج، العلاقات بین الامبراطوریة البیزنطیة و الدولة الامویة، اسکندریه، ص88۔
  99. خلیفه، ج1، ص251۔
  100. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص301، 322۔
  101. یعقوبی، ج2، ص271۔
  102. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص303۔
  103. مثلاً دیکھو: بلاذری، جمل، ج5، ص299۔
  104. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص480۔
  105. اوہی ماخذ، ج5، ص400-477۔
  106. طبری، تریخ، ج5، ص479۔
  107. خلیفہ، ج1، ص289-292۔
  108. ابن سعد، طبقات، 5، ص38۔
  109. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص482-486۔
  110. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص474۔
  111. اوہی ماخذ، ج5، ص484۔
  112. اوہی ماخذ، ج5، ص496-499۔
  113. خلیفه، ج1، ص320۔
  114. طبری7 اوہی ماخذ، ج5، ص499۔
  115. مسعودی، ج3، ص281۔
  116. مسعودی، ج3، ص282۔
  117. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص540۔
  118. اوہی ماخذ، ج5، ص504۔
  119. اوہی ماخذ، ج5، ص503۔
  120. مسعودی، ج3، ص283-284۔
  121. بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص258۔
  122. طبری، تریخ، ج5، ص531۔
  123. خماش، الشام، ص161۔
  124. بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص297۔
  125. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص329،610۔
  126. بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص259۔
  127. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص531، 535۔
  128. بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص385، 282۔
  129. بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص275۔
  130. ابن عساکر، ج24، ص294۔
  131. ابن سعد، ج5، ص40؛ بلاذری۔
  132. اوہی ماخذ، ج6، ص263، 272، 280۔
  133. ہور دیکھو: ولهاوزن، 146۔
  134. دیکھو: بلاذری، جمل، ج5، ص377۔
  135. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص499۔
  136. مسعودی، ج3، ص290۔
  137. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص532، 534، 536۔
  138. \ہور نک: خلیفه، ج1، ص321۔
  139. طبری، تریخ، ج5، ص530۔
  140. مثلاً دیکھو: بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص379-383۔
  141. خلیفہ، ج1، ص318، 326۔
  142. ابن سعد، ج5، ص41۔
  143. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص534۔
  144. اوہی ماخذ۔
  145. ہور دیکھو: ابن سعد، ج5، ص41۔
  146. بلاذری، جمل، ج6، ص278۔
  147. اوہی ماخذ، ج6، ص267۔
  148. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص537۔
  149. ہور دیکھو: خلیفہ، ج1، ص326۔
  150. مسعودی، ج3، ص285۔
  151. ابن سعد، ص405۔
  152. بلاذری، جمل، ج6، ص295۔
  153. اوہی ماخذ، ج6، ص278۔
  154. طبری، تریخ، ج5، ص610۔
  155. مسعودی، اوہی ماخذ۔
  156. بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص280۔
  157. بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص280، 297-300۔
  158. طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص610-611۔
  159. ابن سعد، ج5، ص42-43؛ مسعودی، ج3، ص289۔
  160. بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص266۔
  161. طبری، تریخ، ج5، ص534۔
  162. خلیفہ، اوہی ماخذ۔
  163. ابن سعد، ج5، ص42۔
  164. بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص296۔
  165. طبری، تریخ، ج5، ص534۔
  166. اوہی ماخذ، ج5، ص537۔
  167. بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص279۔
  168. طبری، تریخ، ج5، ص540۔
  169. ہور دیکھو: خلیفه، ج1، ص329۔
  170. مسعودی، ج3، ص288۔
  171. بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص286-297۔
  172. بلاذری، جمل، ج7، ص194، 203، 204۔
  173. اوہی ماخذ، ج7، ص206۔
  174. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص123۔
  175. طبری، اوہی ماخذ، ج8، ص416-417۔
  176. ہور نک: خلیفه، ج1، ص377۔
  177. یعقوبی، ج2، ص334-335۔
  178. طبری اوہی ماخذ، ج6، ص127، 150 در 69-70۔
  179. بلاذری، جمل، ج6، ص58۔
  180. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص140۔
  181. اوہی ماخذ، ج6، ص151۔
  182. اوہی ماخذ، ج6، ص159-160۔
  183. یعقوبی، ج2، 2 317۔
  184. اوہی ماخذ، ج7، ص1157۔
  185. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص174۔
  186. اوہی ماخذ، ج6، ص174-175۔
  187. بلاذری، اوہی ماخذ، ج7، ص120-121، 128۔
  188. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص187۔
  189. ہور نک: یعقوبی، ج3، ص318۔
  190. اوہی مآخذ۔
  191. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص194۔
  192. تفصیل دے لئی دیکھو: فرج، 49-51۔
  193. ولهاوزن، ص176-177۔
  194. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص202، 318۔
  195. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص202۔
  196. عمد، الحجاج بن یوسف الثقفی، ص367، 443، 454۔
  197. بلاذری، اوہی ماخذ، ج13، ص381۔
  198. مسعودی، ج3، ص355۔
  199. مسعودی، ج3، ص337، 351۔
  200. کشی، الرجال، ص75۔
  201. شیخ مفید، ج1، ص327۔
  202. علیؑ نو‏‏ں دشنام دینے دے سلسلے وچ حجاج دے حکم دے لئی رجوع کرن: کشی، ص101۔
  203. بلاذری، اوہی ماخذ، ج14، ص384-386۔
  204. خلیفه، ج1، ص365، 371۔
  205. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص247۔
  206. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص424-469۔
  207. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص71؛ طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص496۔
  208. خلیفه، ج1، ص397۔
  209. یعقوبی، ج2، ص339۔
  210. بلاذری، ج8، ص113۔
  211. طبری، اوہی ماخذ، ج6، 498-499۔
  212. سورہ انعام آیت 124۔
  213. طبرسی، اعلام الورى ج1 ص481۔
  214. مجلسی، بحارالانوار، ‌ج 46، ص 152، حدیث 12 و ص 153 و 154۔
  215. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص99۔
  216. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص505۔
  217. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص113 د 98ہجری۔
  218. طبری، ج6، ص530۔
  219. اوہی ماخذ، ج6، ص531۔
  220. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص102، 126۔
  221. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص550۔
  222. ذهبی، ج5، ص123-124۔
  223. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص76۔
  224. بلاذری، جمل، ج8، ص125۔
  225. اوہی ماخذ، ج6، ص550-551۔
  226. ابن عساکر، ج45، ص126؛ ذهبی، ج5، 114۔
  227. یعقوبی، ج2، ص366۔
  228. ذهبی، ج5، ص128۔
  229. مسعودی، ج4، ص18۔
  230. همو، ج4ف ص17۔
  231. ذهبی، ج5، ص147۔
  232. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص184۔
  233. اوہی ماخذ، ج8، ص130۔
  234. دینوری، ص331۔
  235. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص216۔
  236. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص555۔
  237. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص559۔
  238. تفصی دے لئی رجوع کرن: ولهاوزن، ص217۔
  239. ابن عبدالعزیز د‏‏ی بعض مالیا‏تی پالیسیاں دے بارے وچ ہور آگہی دے لئی رجوع کرن: همشری، النظام الاقتصادی فی الاسلام، ص546۔
  240. بلاذری، جمل، ص130۔
  241. طبری، تریخ، ج6، ص567۔
  242. اس دے بارے وچ اخبار و روایات دے مجموعے دے لئی رجوع کرن: ابن عساکر، ج45، ص126۔
  243. ابن عساکر، ج45، ص142۔
  244. دیکھو: ابن جوزی، فهرست آثار، ہور ابن عبدالحکم، شمارہ 2، بخش آثار۔
  245. ولهاوزن، ص250۔
  246. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص126۔
  247. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص565۔
  248. ابن عساکر، ج45، ص264۔
  249. یعقوبی، ج2، ص370؛ ابن عبدالحکم، ص102۔
  250. بلاذری، اوہی ماخذ۔
  251. یعقوبی اوہی ماخذ۔
  252. خلافت و اقدامات عمربن عبدالعزیز۔
  253. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص244۔
  254. ولهاوزن، ص295۔
  255. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص245۔
  256. یعقوبی، ج2، ص372۔
  257. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص574۔
  258. برای تفصیل نک: بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص279۔
  259. یعقوبی، اوہی ماخذ۔
  260. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص590۔
  261. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص604۔
  262. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص31۔
  263. یعقوبی، ج2، ص347۔
  264. طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص615۔
  265. ولهاوزن، ص258-259۔
  266. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، 353۔
  267. طبری، اوہی ماخذ، ج6، 575۔
  268. اوہی ماخذ، ج7، ص244۔
  269. مثلاً دیکھو: اوہی ماخذ، ج8، ص256۔
  270. طبری، تریخ، ج7، ص22۔
  271. مسعودی، ج4، ص30۔
  272. ابوالفرج، الاغانی، ج15، 124۔
  273. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص243۔
  274. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص21۔
  275. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص370۔
  276. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص25۔
  277. مسعودی، ج4، ص41۔
  278. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص115، 378، 379، 391۔
  279. طبری اوہی ماخذ، ج7، ص203۔
  280. طبری، اوہی ماخذ، ذیل سالهای 107 تو‏ں 124 ق۔
  281. اوہی ماخذ، ج7، ص54، 113۔
  282. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص26۔
  283. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص75۔
  284. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص128۔
  285. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص75۔
  286. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص128۔
  287. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص142۔
  288. خالد دے بارے وچ ہور جاننے دے لئی رجوع کرن: ولهاوزین، 263-266۔
  289. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص147 در 121-122۔
  290. بلاذری، جمل، ج3، ص427؛ ج8، ص422۔
  291. طبری، تریخ، ج7، ص160۔
  292. مسعودی، ج4، ص42۔
  293. ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، ص127۔
  294. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص36؛ طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص200۔
  295. مآثر الانافة فی معالم الخلافة ج1 ص152۔
  296. کفعمی، جنة الأمان الواقية، مصباح الکفعمی، 522۔
  297. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص370۔
  298. ابن عساکر، ج74، ص23۔
  299. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص209۔
  300. طبری، ج7، ص211۔
  301. ولید ثانی دے بارے وچ ہور جاننے دے لئی رجوع کرن: ابوالفرج، الاغانی، ج7، ص1۔
  302. مثلاً دیکھو: طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص209۔
  303. ابوالفرج، اوہی ماخذ، ج7، ص47۔
  304. ابن منظور، ج26، ص371۔
  305. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص217۔
  306. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص160۔
  307. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص231۔
  308. اوہی ماخذ، ج7، ص231۔
  309. اوہی ماخذ، ج7، ص232۔
  310. یزید دے بارے وچ ہور معلومات دے لئی رجوع کرن: بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص190۔
  311. اوہی ماخذ، ج9، ص169۔
  312. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص237۔
  313. بلاذری، جمل، ج9، ص169۔
  314. طبری، تریخ، ج7، ص237۔
  315. ہور رجوع کرن: ابن منظور، ج26، ص372۔
  316. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص171۔
  317. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص239۔
  318. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص172۔
  319. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص240۔
  320. بلاذری، مان، ج9، ص179،175،182،185۔
  321. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص243۔
  322. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص180۔
  323. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص244۔
  324. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص179۔
  325. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص245،252،270۔
  326. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص189۔
  327. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص261،299۔
  328. اوہی ماخذ، ج7، ص262۔
  329. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص203۔
  330. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص266۔
  331. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص199۔
  332. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص281۔
  333. اوہی ماخذ، ج7، ص298۔
  334. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص220۔
  335. اوہی ماخذ، ج9، ص196۔
  336. بلاذری، جمل، ج8، ص227؛ ج9، ص197، 298۔
  337. طبری، اوہی ماخذ۔
  338. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص199ف 204۔
  339. طبری، تایخ، ج7، ص299۔
  340. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص196۔
  341. اوہی ماخذ، ج9، ص203۔
  342. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص300۔
  343. اوہی ماخذ، ج7، ص300۔
  344. اوہی ماخذ، ج7، ص301۔
  345. ہور دیکھو: بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص200۔
  346. بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص227، ج9، 22۔
  347. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص302۔
  348. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص200، 201، 217۔
  349. اوہی ماخذ، ج9، ص224۔
  350. اوہی ماخذ، ج9، ص227۔
  351. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص312۔
  352. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص230۔
  353. اوہی ماخذ، ج8، ص229۔
  354. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص302۔
  355. اوہی ماخذ، ج7، ص316۔
  356. اوہی ماخذ، ج7، ص329۔
  357. اوہی ماخذ، ج7، ص329۔
  358. اوہی ماخذ، ج7، ص329، 345۔
  359. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص374، 393
  360. خلیفه، ج2، 583
  361. ابوالفرج، الاغانی، ج20، ص99۔
  362. طبری، تریخ، ج7، ص398۔
  363. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص371-374۔
  364. اخبار الدولة العباسیة، ص197۔
  365. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص369۔
  366. اخبار، ص321۔
  367. اوہی ماخذ، ص323۔
  368. طبری، تریخ، ج7، ص432۔
  369. همانجا۔
  370. بلاذری، جمل، ج4، ص143
  371. یعقوبی، ج2، ص413
  372. طبری، اوہی ماخذ۔
  373. اوہی ماخذ، ج7، ص432۔
  374. ابن اعثم، ج4، ص361۔
  375. ازدی، ص127۔
  376. بلاذری، اوہی ماخذ، ج4، ص143، ج9، ص318۔
  377. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص433۔
  378. اوہی ماخذ، ج7، ص437۔
  379. بلاذری، اوہی ماخذ، ج4، 143۔
  380. طبری، اوہی ماخذ، ج7، 440۔
  381. فتوح، 126۔
  382. مسعودی، ج4، ص86۔
  383. ابن سعد، ج5، ص326۔
  384. بلاذری، جمل، ج4، ص144۔
  385. یعقوبی، ج2، ص426۔
  386. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص331۔
  387. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص443۔
  388. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص439۔
  389. اوہی ماخذ، ج7، ص440۔
  390. بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص322۔
  391. طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص442۔

منابع[لکھو]

  • ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، بہ کوشش عبد الزهرا حسینی، بیروت، 1407 ہجری۔
  • ابن ابی شیبہ، عبدالله، المصنف، بہ کوشش کمال یوسف حوت، ریاض، 1409 ہجری۔
  • ابن اعثم کوفی، احمد، الفتوح، بیروت، دار الکتب العلمیہ۔
  • ابن حبیب، محمد، المنمق، بیروت، 1405 ہجری۔
  • ابن حجر عسقلانی، احمد، الدرر الکامنة، حیدر آباد دکن، 1945ء
  • ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر۔
  • ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، بہ کوشش علی محمد بجاویف قاهره، 1960 عیسوی۔
  • ابن عبدالحکم، عبدالله، سیرة عمر بن عبدالعزیز، بہ کوشش احمد امین و دیگران، قاهره، 1359 ہجری۔
  • ابن عساکر، علی، تریخ مدینة دمشق، بہ کوشش علی شیری، بیروت، 1415 ہجری۔
  • ابن قتیبہ، عبدالله، عیون الاخبار، دارالکتب المصریہ۔
  • همو، المعارف، بہ کوشش ثروت عکاشه، قاهره، 1969 ہجری۔
  • ابن کثیر، تفسیر، بیروت، 1401 ہجری۔
  • ابن منظور، محمد، مختصر تریخ دمشق ابن عساکر، بہ کوشش ابراهیم صالح و دیگران، دمشق، 1409 ہجری۔
  • ابن هشام، عبدالملک، التیجان، حیدر آباد دکن، 1347 ہجری۔
  • همو، سیرة النبی، بہ کوشش محمد محی الدین عبدالحمید، قاهره، المکتبة التجاریة۔
  • ابو عمور دانی، عثمان، السنن الواردة فی الفتن، بہ کوشش رضاء الله مبارکفوری، ریاض، 1416 ہجری۔
  • ابو الفررج اصفهانی، الاغانی، ج5، 7، 15، دارالکتب المصریہ، ج20، بیروت، 1390 ہجری۔
  • همو، مقاتل الطالبیین، بہ کوشش احمد سقر، قاهره، 1368 ہجری۔
  • ابو یعلی موصلی، احمد، مسند، بہ کوشش حسین سلیم اسد، دمشق، 1404 ہجری۔
  • احمد بن حنبل، مسند، قاهره، 1313 ہجری۔
  • اخبار الدولة العباسیة بہ کوشش عبدالعزیز دوری و عبدالجبار مطلبی، بیروت 1971 ہجری۔
  • ازدی، یزید، تریخ الموصل، بہ کوشش علی حبیبہ، قاهره، 1387 ہجری۔
  • ازرقی، محمد، اخبار مکة، بہ کوشش رشدی صالح ملحس، بیروت، 1982 ہجری۔
  • بلاذری، احمد، جمل من انساب الاشراف، بہ کوشش سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، 1417 ہجری۔
  • همو، فتوح البلدان، بہ کوشش دخویہ، لیدن، 1836 ہجری۔
  • بیضاوی، عمر، تفسیر، بہ کوشش عبدالقادر حسونه، بیروت، 1416 ہجری۔
  • حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث، بہ کوشش مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، 1411 ہجری۔
  • خطیب بغدادی، احمد، تریخ بغداد، قاهره، 1949 عیسوی۔
  • خلال، احمد، السنة، بہ کوشش عطیہ زهرانی، ریاض، 1410 ہجری۔
  • خلیفہ بن خیاط، تریخ، بہ کوشش سهیل زکار، دمشق، 1967 عیسوی۔
  • خماش، نجده، الادارة فی المصر الاموی، دمشق، 1400 ہجری۔
  • همو، الشام فی صدر الاسلام، دمشق، 1987 عیسوی۔
  • دینوری، احمد، الاخبار الطوال، بہ کوشش عبدالمنعم عامر، قاهره، 1959 عیسوی۔
  • ذهبی، احمد، سیر اعلام النبلاء، بہ کوشش شعیب ارنووط و دیگران، بیروت، 1404 ہجری۔
  • زبیر بن بکار، الاخبار الموفقیات، بہ کوشش سامی مکی عانی، بغداد، 1972 عیسوی۔
  • زریاب، عباس، سیره رسول الله، تهران، 1370 ہجری شمسی۔
  • سدوسی، مورج، حذف من نسب قریش، بیروت، 1396 ہجری۔
  • شیخ طوسی، محمد، مصباح المتهجد، بیروت، 1411 ہجری۔
  • شیخ مفید، محمد، الارشاد، قم، 1413 ہجری۔
  • طبرسی، فضل، مجمع البیان، بیروت، 1415 ہجری۔
  • طبری، تریخ۔
  • اوہی مؤلف، تفسیر۔
  • عباس، احسان، العلاقات التجاریة بین مکة و الشام حتی بدایات الفتح الاسلامی، الابحاث، 1990 عیسوی، س38۔
  • عبدالله بن احمد، مسائل احمد، بہ کوشش فضل الرحمان دین محمد، دهلی، 1988 عیسوی۔
  • عطوان، حسین، الشوری فی العصر الاموی، بیروت، 1410 ہجری۔
  • علامہ حلی، حسن، کشف الیقین، بہ کوشش حسین درگاهی، تهران، 1411 ہجری۔
  • علی، جواد، المفصل فی تریخ العرب پہلے الاسلام، بغداد/بیروت، 1968 عیسوی۔
  • عمد، احسان صدقی، الحجاج بن یوسف الثقفی، بیروت، 1973 عیسوی۔
  • عودات، احمد عبدالله، الحیاة الاقتصادیة فی العراق فی عهد الخلیفہ هشام بن عبدالملک، المؤرخ العربی، 1409 ہجری، س 13، شمـ 34۔
  • فرج، دسام عبدالعزیز، العلاقات بین الامبراطوریة البیزنطیة و الدولة الامویة، اسکندریہ، 1981 عیسوی۔
  • قرآن کریم
  • قلقشندی، احمد، مآثر الانافة فی معالم الخلافة، کویت، 1985 عیسوی۔
  • کشی، محمد، معرفة الرجال، اختیار شیخ طوسی، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشهد، 1348 ہجری شمسی۔
  • کلبی، هشام، جمهرة النسب، بہ کوشش ناجی حسن، بیروت، 1407 ہجری۔
  • مبرد، محمد، الکامل، به کوشش زکی مبارک، قاهره، 1355 ہجری۔
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، 1403 ہجری۔
  • محقق کرکی، علی، تعیین المخالفین لامیرالمؤمنین، رسالے، بہ کوشش محمد حسون، قم، 1409 ہجری۔
  • محمدی ملایری، محمد، تریخ و فرهنگ ایران (پیوستها)، تهران، 1379 ہجری شمسی۔
  • مسعودی، علی، مروج الذهب، بہ کوشش شارل پلا، بیروت، 1966 عیسوی۔
  • معمر بن راشد، الجامع، همراه المصنف عبد الرزاق صنعانی، بہ کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، 1403 ہجری۔
  • مقریزی، احمد، النزاع و التخاصم فیما بین امیة و بنی هاشم، بہ کوشش محمود عرنوس، قاهره، 1937 عیسوی۔
  • مونس حسین، تریخ قریش، جده، 1408 ہجری۔
  • نعیم بن حماد، الفتن، بہ کوشش سمیر امین زهیری، قاهره، 1412 ہجری۔
  • ولهاوزن، یولیوس، الدولة العربیة و سقوطها، ترجمہ یوسف عش، دمشق، 1376 ہجری۔
  • همشری، مصطفیٰ، النظام الاقتصادی فی الاسلام، ریاض، 1405 ہجری۔
  • یعقوبی، احمد، تریخ، بہ کوشش هوتسما، لیدن، 1969 عیسوی۔
  • Madelung، «'Alī: The counter-caliphate of Hāshim»، The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate،
  • المجلسي، محمد باقر، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار، مؤسسة الوفاء بيروت - لبنان الطبعة الثانية المصححة 1403 ہجری - 1983 عیسوی۔
  • الطبرسي، الفضل بن الحسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، تحقيق مؤسسة ال البيت لإحياء التراث - قم۔ الطبعة: الأولى - ربيع الأولى- 1417 هجری۔

٭ تقي الدين ابراهيم بن علي كفعمي (متوفی 925 ہجری)، جنة الأمان الواقية و جنة الإيمان الباقية= مصباح الكفعمي، طبع ايران سنہ 1916 عیسوی۔

سانچہ:اموی خلفاء