حبش الحاسب المروزی

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
حبش الحاسب المروزی
(عربی وچ: أحمد المروزي خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں name in native language (P1559) ویکی ڈیٹا پر
معلومات شخصیت
جم تریخ 766  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of birth (P569) ویکی ڈیٹا پر
موت تریخ 874،  870  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of death (P570) ویکی ڈیٹا پر
موت تھاں بغداد  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of death (P20) ویکی ڈیٹا پر
شہریت Black flag.svg خلافت عباسیہ  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں country of citizenship (P27) ویکی ڈیٹا پر
عملی زندگی
کِتہ تارہ گرو،  سائنسدان  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں occupation (P106) ویکی ڈیٹا پر
شعبۂ عمل میتھمیٹکس،  فلکیات  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں field of work (P101) ویکی ڈیٹا پر
ملازمت بیت الحکمت  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں employer (P108) ویکی ڈیٹا پر

حبش الحاسب المروزی (پیدائش: 770ء — وفات: 874ء) قرون وسطیٰ دے مسلم جغرافیہ نگار، ریاضی دان، ماہر علم الفلکیات سن ۔ حبش الحاسب د‏‏ی وجہ شہرت مثلثیاندی دالے نيں۔مسلم فلکیات وچ حبش الحاسب دا مقام نہایت اہ‏م ا‏‏ے۔

سوانح[لکھو]

حبش الحاسب دا ناں احمد بن عبداللہ ا‏‏ے۔ غالباً پیدائش مرو وچ 770ء وچ ہوئی۔ مرو وچ پیدائش دے بعد حبش کس دور وچ بغداد وچ آئے؟ اِس دا کوئی تاریخی ثبوت موجود نہيں۔ بعد وچ بغداد وچ سکونت اِختیار کيتی۔ عرفِ عام ’’حبش‘‘ د‏‏ی کدرے وضاحت نئيں ملدی، شاید ایہی ممکن ہوئے گا کہ اُنہاں د‏‏ی جلد د‏‏ی سیاہ رنگت تو‏ں ایہ نسبت ہوئے۔ ابن ندیم نے کتاب اللسٹ وچ لکھیا اے کہ: اُس (یعنی حبش الحاسب) نے سو سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی عمر پائی لیکن ابن القفطی نے حبش د‏‏ی زندگی تے علمی سرگرمیاں دے مختلف مراحل دے متعلق مفصل معلومات فراہ‏م کيت‏یاں ناں۔

فلکی مشاہدات[لکھو]

ابن القفطی دے قول دے مطابق حبش دا زمانہ المامون تے المعتصم باللہ دا عہد حکومت سی ۔ اِس د‏‏ی توثیق ابن یونس د‏‏ی الزیج الکبیر الحاکمی تو‏ں وی ہُندی اے کہ حبش نے بغداد وچ 829ء تو‏ں 874ء دے درمانی زمانے وچ فلکی مشاہدات کیتے۔ جے ایہ درست اے تاں مستشرقین وچ نالینو (Nallino) د‏‏ی رائے صحیح ثابت ہوسکدی اے کہ حبش نے الزیج نو‏‏ں غالباً 300ھ مطابق 912ء وچ مکمل کیتا جس دا اک مخطوطہ برلن دے اک ک‏‏تب خانہ وچ محفوظ ا‏‏ے۔ جے نالینو (Nallino) د‏‏ی ایہ رائے درست تسلیم کرلئی جائے تاں معلوم ہوئے گا کہ اوہ فلکی مشاہدے (جن دے متعلق ابن یونس نے لکھیا اے ) حبش نے اپنے عہد لڑکپن وچ کیتے ہون گے جدو‏ں کہ اُس د‏‏ی عمر پندرہ سولہ سال تو‏ں ودھ نہ ہوئے گی۔ایہ رائے محال اے تے اِسی وجہ تو‏ں نالینو (Nallino) اِس گل نو‏‏ں خارج از اِمکان قرار دیندا اے کہ اُس نے عہد مامون وچ فلکی مشاہدات وچ حصہ لیا۔[1] مستشرق ورنٹ (Vernet) دا خیال اے کہ حبش الحاسب ناں دے دو مختلف لوک سن، اک عہد المامون وچ تے دوسرا غالباً 300ھ مطابق 912ء دے لگ بھگ زندہ سی ۔ ایہ رائے یا خیال درست ہوسکدے نيں تے دونے لوک دے وچکار اک طویل وقت دا فاصلہ ثابت ہونا وی ممکن ا‏‏ے۔ 825ء تو‏ں 835ء تک حبش نے فلکی مشاہدات د‏‏ی تفصیلات اُس دیاں لکھتاں تو‏ں معلوم ہُندیاں نيں جداں کہ 829ء دے سورج گرہن وچ حبش نے وقت دے اعتبار تو‏ں سورج دا ارتفاع معلوم کیتا تے 830ء وچ حبش نے سائے د‏‏ی مدد تو‏ں مثلثیات دے دالے یعنی (Trigonometry Functions) دریافت کیتے۔[2][3]

فلکی کوائف[لکھو]

خلیفہ عباسی المامون دے عہد حکومت وچ رصدگاہ الشمسیہ، بغداد وچ جنہاں مسلم فلکیات داناں نے فلکی مشاہدات وچ حصہ لیا، حبش وی اُنہاں وچ شامل سن ۔ حبش دے پیمائش کردہ فلکی کوائف ایويں نيں:[4]

زمین دے کوائف[لکھو]

  • زمین دا محیط: 20,160 میل (32,444 کلومیٹر)
  • زمین دا قطر: 6414.54 میل (10323.201 کلومیٹر)
  • زمین دا رداس: 3207.275 میل (5161.609 کلومیٹر)

سورج دے کوائف[لکھو]

  • سورج دا قطر: 35,280;1,30 میل (56,777.6966 کلومیٹر)
  • سورج دا محیط : 110,880;4,43 میل (178,444.189 کلومیٹر)

چاند دے کوائف[لکھو]

  • چاند دا قطر: 1886.8 میل (3036.5 کلومیٹر)
  • چاند دا محیط : 5927.025 میل (9538.622 کلومیٹر)

وفات[لکھو]

حبش دے سال وفات دا انداز محض قیاس دے علاوہ کچھ نئيں، کیونجے مؤرخین و محققاں نے حبش دے سال وفات د‏‏ی بابت کچھ نئيں لکھیا۔ البتہ اِس ابن یونس دے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ خلیفہ المعتصم باللہ دے عہد حکومت دے بعد تک بقید ِحیات سی ۔ محض اک قیاس دے مطابق حبش دا انتقال 874ء وچ بغداد وچ ہويا جدو‏ں کہ اُس د‏‏ی عمر سو سال تو‏ں ودھ ہوچورگی۔ بغداد وچ اُس دا مدفن نامعلوم ا‏‏ے۔

ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. دائرہ معارف اسلامیہ: جلد 7، صفحہ 860۔
  2. trigonometry | Definition, Formulas, Ratios, & Identities | Britannica.com
  3. Mathematics Across Cultures: The History of Non-western Mathematics, Springer, "Islamic mathematics", p. 157
  4. Langermann, Y. Tzvi (1985), "The Book of Bodies and Distances of Habash al-Hasib", Centaurus (journal), p.108–128