ابن الہیشم

Wikipedia توں
جاو: مدد, کھوج
ابن الہیشم


پیدائش : 965ء

وفات : 1039ء


ابن الہیشم عراق دے تریخی شہر بصرہ چ جمئیا ۔ اوہ طبیعات ، ریاضی ، انجیئرنگ ، فلکیات تے دواواں (ادویات) دا مایہ ناز محقق سی ۔ 996ء چ اوہ مصر دی سلطنت فاطمیہ دے دربار نال منسلک ہو گئیا ۔ اس نے دریاۓ نیل تے اسوان دے مقام تے تن پاسےاوں بند بنھ کے پانی ذخیرہ کرن دی تجویز پیش کیتی پر ناکافی وسائل پاروں ایہہ اسنوں ترک کرنا پئیا ۔ ہن اس تھاں تے مصر دا سبتوں وڈا ڈیم یعنی اسوان ڈیم قائم اے ۔


جیون[لکھو]

ابن الہیشم ، عظیم مسلم سائنسدان

اس دا پورا ناں "ابو علی الحسن بن الہیشم " اے پر الہیشم دے ناں نال مشہور اے ۔ اسدی پیدائش عراق دے شہر بصرہ چ 354ھ تے وفات 430ھ چ ہوئی ۔ اوہ مصر چلئیا گئیا سی تے اپنی موت تک اوتھے ای رہئیا ۔ قفلی دی "اخبار الحکماء" چ ابن الہیشم دی زبانی ایہہ الفاظ نقل کیتے گئے نیں :


" جے میں مصر چ ہندا تے اس دے نیل نال اوہ عمل کردا کہ اسدے زیادہ تے نقصان دے سارے حالات چ نفع ہندا " ۔

اسدے کہنے دا مقصد ایہہ سی کہ اوہ دریاۓ نیل دے پانی نوں آبپاشی لئی 12 مہینے دستیاب کر سکدا سی ۔ اس دا ایہہ قول مصر دے فاطمی خلیفہ الحاکم بامر اللہ تک پہنچئیا تے اسنے خفیہ طور تے کجھ مال بھیج کے اسنوں مصر آن دی دعوت دتی جہڑی اسنے قبول کر لئی تے مصر آ گئیا ۔ الحاکم نے اسنوں اپنی آکھی گل تے عمل درآمد کرن دا آکھئیا ۔ الہیشم نے دریاۓ نیل دا سروے شروع کیتا تے جدوں اوہ اسوان دے مقام تک پہنچئیا ، جتھے ایس ویلے "السد العالی"(السد العالی ڈیم) قائم اے اسنے اسدا بھر پور جائزہ لینے دے مگروں اسنوں ایہہ اندازہ ہوئیا کہ اوس ویلے دے امکانات دے حساب نال ایہہ کم ناممکن اے تے اسنے جلد بازی چ اک ایہوجہا دعوی کردتا جسنوں اوہ پورا نئیں کر سکدا سی ۔ چنانچہ اسنے الحاکم دے کول جا کے معذرت کر لئی جسنوں الحاکم نے قبول کے کے اسنوں کوئی منصب وی دے دتا ۔ الہیشم نے الحاکم بامر اللہ دی اس نال رضامندی نوں ظاہری رضا مندی سمجھئیا تے اسنوں ایہہ ڈر پئے گیا کہ ایہہ الحاکم دی کوئی چال ناہوئے ۔ ایس لئی اسنے پاگل پن دا ڈراما شروع کر دتا تے الحاکم دی موت تک ایہہ ڈراما جاری رہئیا تے اسدے مگروں اسنے ایہہ ختم کر دتا ۔ تے اپنے گھر توں نکل کے جامعہ الازہر دے نیڑے اک کمرے چ رہائش اختیار کر لئی تے اپنی بافی زندگی نوں تحقیق تے تصنیف لئی وقف کر دتا ۔

ابن ابی اصیبعہ "عیون الانباء فی طبقات الاطباء" چ لکھدا اے " ابن الہیشم فاضل النفس ، سمجھدار تے علوم دا فن کار سی ، ریاضی چ اسدے ویلے دا کوئی سائنسدان اسدے پاسنگ وی نئیں سی ۔ اوہ ہمیشہ کم چ رجھئیا رہندا ، اوہ ناصرف کثیر التصنیف سی بلکہ زاہد وی سی " ۔

اسدی کتاب "کتاب المناظر" بصریات دی دنیا چ اک کلیدی حیثیت رکھدی اے ، کیونکہ ابن الہیشم نے بطلیموس دے نظریات قبول نئیں کیتے ، بلکہ اسنے بطلیموس دے روشنی دے حوالے نال بوہت سارے نظریات دی مخالفت کیتی تے اینہاں نوں رد کر دتا ۔ اسدیاں روشنی دے حوالے نال دریافتاں جدید سائنس دیاں بنیاداں بنئیاں ، مثال دے طور تے بطلیموس دا نظریہ سی کہ ویکھنا اودوں ای ممکن ہندا اے جدوں شعاع اکھ توں کسے جسم نال ٹکراندی اے ، بعد دے سائنسداناں نے اس نظریئے نوں من و عن قبول کر لئیا ، پر ابن الہیشم نے کتاب المناظر چ اس نظریہ نوں غلط ثابت کیتا تے ثابت کیتا کہ معاملہ اسدے بالکل الٹ اے تے شعاع اکھ توں نئیں بلکہ کسے جسم توں ویکھن آلی اکھ نال ٹکراندی اے ۔

ابن الہیشم نے 1021ء چ لکھی اپنی کتاب المناظر چ جدید سائنسی طریقے نال ثابت کیتا کہ روشنی سدھی لین چ سفر کردی اے

ابن الہیشم نے روشنی دا انعکاس تے روشنی دا انعطاف یعنی مڑنا دریافت کیتا ، اسنے نظر دی خرابی دور کرن لئی عدسےآں دی ورتوں کیتی ۔ اسدیاں اہم دریافتاں چ اکھ دی مکمل تشریح وی اے ۔ اسنے اکھ دے ہر حصے دا کم پوری تفصیل نال بیان کیتا اے ، جس چ جدید سائنس وی رتی بھر تبدیلی نئیں کر سکی ۔

ابن الہیشم نے اکھ دا دھوکھا یا وہم وی دریافت کیتا جس چ مخصوص حالات چ نیڑے دی چیز دور تے دور دی چیز نیڑے آ جاندی اے ۔


کتاباں دی فہرست[لکھو]

جداں کہ ابن ابی اصیبعہ نے آکھئیا اوہ واقعی کثیر التصنیف سن ۔ اسدیاں سائنس دے مختلف شعبےآں چ 237 کتاباں گنیاں گئیاں نیں ۔ جنہاں چ کجھ ایہہ نیں :

کتاب المناظر ۔

2۔ کتاب الجامع فی اصول الحساب ۔

3۔ کتاب فی حساب المعاملات ۔

4۔ کتاب شرح اصول اقلیدس فی الہندسہ و العدد ۔

5۔ کتاب فی تحلیل المسائل الہندسہ ۔

6۔ کتاب فی اشکال الہلالیہ ۔

7۔ مقالہ فی التحلیل و الترکیب ۔

8۔ مقالہ فی برکار الدوائر والعظام ۔

9۔ مقالہ فی خواص المثلث من جہہ العمود ۔

10۔ مقالہ فی الضوء ۔

11۔ مقالہ فی المرایا المحرقہ بالقطوع ۔

12۔ مقالہ فی المرایا المحرقہ بالدوئر ۔

13۔ مقالہ فی الکرہ المحرقہ ۔

14۔ مقالہ فی کیفیہ الظلال ۔

15۔ مقالہ فی الحساب الہندی ۔

16۔ مسئلہ فی الحساب ۔

17۔ مسئلہ فی الکرہ ۔

18۔ کتاب فی الہالہ و قوس قزح ۔

19۔ کتاب صورہ الکسوف ۔

20۔ اختلاف مناظر القمر ۔

21۔ رؤیہ الکواکب و منظر القمر ۔

22۔ سمت القبلہ بالحساب ۔

23۔ ارتفاعات الکواکب ۔

24۔ کتاب فی ہیئہ العالم ۔

کجھ محققاں دا خیال اے کہ ابن الہیشم نے طب ، فلسفہ تے الہیات تے وی کتاباں لکھئیاں نیں ۔

اسنے سبتوں پہلاں روشنی نوں حرارتی توانائی قرار دتا ۔ روشنی دی شعاع دی اوہ نہایت صحیح تعریف کردا اے ۔ سوئی چھید کیمرہ یعنی ثقالہ وی اسنے ایجاد کیتا ۔


روشنی دے بارے چ نظریہ[لکھو]

اس نے نظر دیاں کرناں دے قدیم مفروضہ نوں غلط ثابت کیتا کہ جدوں روشنی کسے جسم تے پیندی اے تے کجھ کرناں پلٹ کے فضا چ پھیل جاندیاں نیں ، تے اینہاں چوں کجھ شعاعواں ویکھن آلی اکھ چ وی داخل ہو جاندیاں نیں جس نال اوہ شے نظر آندی اے ۔

اسدی مشہور کتاب کتاب المناظر اے ۔ اسنے ہہلی وار اکھ دا تراشہ وی بنائیا ۔

بارلے جوڑ[لکھو]