محقق کرکی

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
محقق کرکی
معلومات شخصیت
جم تریخ 1461  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of birth (P569) ویکی ڈیٹا پر
جم تھاں لبنان  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of birth (P19) ویکی ڈیٹا پر
موت تریخ 29 جون 1534  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of death (P570) ویکی ڈیٹا پر
موت تھاں نجف  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of death (P20) ویکی ڈیٹا پر
شہریت Mameluke Flag.svg مملوک سلطنت  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں country of citizenship (P27) ویکی ڈیٹا پر
عملی زندگی
پیشہ لکھاری،  faqih  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں occupation (P106) ویکی ڈیٹا پر
P islam.svg باب اسلام

محقق کرکی یا علی بن حسین بن عبدالعالی کَرَکی جبل عامِلی یا محقق ثانی (پیدائش: 1461ء— وفات: 29 جون 1534ء) صفوی سلطنت دے اک شیعی عالم، محدث تے فقیہ سن ۔وہ صفوی سلطنت دے عہد وچ مشہور ترین مجتہد سن ۔چوہدويں صدی تے پندرہويں صدی دے بیشتر شیعی مجتہدین اُنہاں دے شاگرد سن ۔نعمۃ الله الجزائری تے حسین بن عبدالصمد الحارثی اُنہاں دے مشہور شاگرد نيں۔اُنہاں دی وجہ ٔ شہرت تصنیف جامع المقاصد فی شرح القواعد ا‏‏ے۔

سوانح[لکھو]

نام علی بن حسین بن عبدالعالی اے ۔محقق کرکی دی پیدائش 865ھ مطابق 1461ء نو‏‏ں کرک وچ ہوئی۔سید محسن الامین العاملی نے سال پیدائش 868ھ (مطابق 1463ء) لکھیا ا‏‏ے۔[1] شیخ جعفر المہاجر نے سال پیدائش 870ھ (مطابق 1466ء) لکھیا ا‏‏ے۔[2] کرک اَب لبنان دے محافظہ بقاع وچ واقع اک پنڈ اے جو نبی اللہ نوح علیہ السلام دی آخری آرام گاہ دی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

تحصیل علم[لکھو]

محقق کرکی نے کرک، جزین، عیناندا الارز دے علما تو‏ں علم حاصل کیتا۔بعد ازاں مذاہب اربعہ دی فقہی تحصیل دی خاطر مصر چلے گئے۔مصر روانگی دے دوران دمشق وچ فقہ شافعی دی تعلیم حاصل کيتی۔مصر وچ شیخ عبدالرحمن ابن ابانہ الانصاری تو‏ں فقہ پڑھیا۔ دمشق وچ علاء الدین البصروی تو‏ں فقہ دی تعلیم حاصل کيتی۔ محقق کرکی نے تحصیل علم دے لئی متعدد علما دے ہمراہ دور دراز دے سفر اختیار کیتے جنہاں وچ علی بن ہلال الجزائری، محمد بن داؤد الجزینی، السید حیدر العاملی تے ابی یحییٰ زکریا الاانصاری (سنی عالم) شامل نيں۔ابتدائی تعلیم دے بعد محقق نے کرک دے علما تو‏ں تحصیل علم کیتا۔ کرک وچ محمد بن محمد بن خاتون، شمس الدین محمد الجزینی، شمس الدین محمد احمد السہیونی، علی بن ہلال الجزائری تو‏ں علم حاصل کیتا۔ بعد ازاں جبل عامل چلے گئے جتھ‏ے اوہ درس و تدریس وچ مشغول ہو گئے۔

بحیثیت استاد[لکھو]

جبل عامل وچ ہی زين الدين بن نورالدین علي بن أحمد العاملي الجُبَعی نے اُنہاں دے سامنے زانوئے تلمذ اختیار کیتا۔ زين الدين بن نورالدین علي بن أحمد العاملي الجُبَعی نے محقق کرکی تو‏ں علامہ حلی دی تصنیف شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام پڑھی۔[3] 908ھ مطابق 1502ء تک مصر وچ مقیم رہے جدو‏ں کہ 909ھ مطابق 1503ء وچ واپس نجف چلے آئے۔

صفوی سلطنت وچ طلبی[لکھو]

محقق کرکی اوہ پہلے مجتہد شیعی عالم سن جنہاں نو‏ں صفوی سلطنت دے شہنشاہ اسماعیل صفوی دی جانب تو‏ں فقہ شیعہ دے فروغ دے لئی اصفہان طلب کیتا گیا، حالانکہ اِس تو‏ں قبل شہید ثانی نو‏‏ں وی اصفہان طلب کیتا گیا سی ۔[2]

خاندان[لکھو]

محقق کرکی دے 2 فرزند تے 2 دختر سن۔ وڈا فرزند شیخ عبدالعالی سی جو کاشان وچ مقیم شیعی عالم سی ۔ دوسرا فرزند حسن سی جو ایران وچ مقیم رہیا۔ اک دختر دا عقد جبل عامل وچ ہويا سی جس دا اک بیٹا میر سید حسین الحُسینی سی جس نے اردبیل وچ اقامت اختیار کيتی تے اوتھ‏ے اسلامی موضوعات اُتے درس و تدریش وچ مشغول رہیا۔ دوسری دختر دی شادی میر شمس الدین محمد استرآبادی تو‏ں ایران وچ ہوئی سی جس تو‏ں اک بیٹا پیدا ہويا جو میر داماد دے نام تو‏ں مشہور ہويا تے اوہ ملا صدرا دے مشہور ترین تلامذہ وچو‏ں سی ۔[4]

وفات[لکھو]

تاریخ وفات وچ اختلاف اے، سید محسن الامین العاملی نے اعیان الشیعہ وچ متعدد اقوال اِس بابت نقل کیتے نيں:

اِنہاں تمام تر اختلافی تواریخ وچ میرمحمد اسماعیل خاتون آبادی دا قول زیادہ راجح اے کہ 18 ذوالحجہ 940ھ مطابق 29 جون 1534ء مطابق پیر دے سی ۔محقق کرکی نے 75 سال قمری دی عمر وچ 29 جون 1534ء نو‏‏ں نجف وچ وفات پائی۔

لکھتاں[لکھو]

محقق کرکی نے متعدد رسائل تصنیف کیتے نيں مگر اُنہاں دی مشہور تصنیف جامع المقاصد فی شرح القواعد ا‏‏ے۔

جامع المقاصد فی شرح القواعد[لکھو]

ایہ علامہ حلی (متوفی 27 دسمبر 1325ء) دی تالیف شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام (6 جلداں) دی شرح اے جو 13 جلداں وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔

محقق مشاہیر دی نظر وچ[لکھو]

علامہ حلی نے خاندان زہرہ نو‏‏ں دیئے ہوئے اپنے اجازت نامے وچ انہاں دے بارے وچ لکھیا اے:

"کان هذا الشیخ افضل اهل عصره فی الفقه
ترجمہ: ایہ بزرگ عالم فقہ وچ اپنے زمانے دے بہترین فقیہ سن ۔[5]

محدث نوری انہاں دی ایويں تعریف کردے نيں:

"وہ ایسے باریک تے ظریف نکات دے نال حقائق شریعت دے کشف کنندہ سن جنہاں تو‏ں اج تک کوئی وی انسان یا جنہاں روشناس نہ سی ۔ اوہ علماء دے رئیس، حکماء دے فقیہ، فضلاء دا تابندہ سورج، عرفاء دے لئے چوہدويں شب دا چاند (= بدر) سن تے انہاں دا نام تے انہاں دی دانش، داستان جزیرہ خضرا دی بیان کرنے والی اے جدو‏ں کہ اوہ معصوم پیشواؤں تے عالمین اُتے اللہ دی حجتاں دے علوم دے وارث نيں۔ انھاں نے عالمین اُتے تحقیق دا پرچم لہرایا، خداوند متعال اپنی آشکار تے نہاں رحمتاں دی شعاعاں انہاں دی قبر دی نذر کردے تے جنت وچ انہاں نو‏ں شائستہ تے مناسب مقام عطا کرے تے مقام عالی انہاں نو‏ں عنایت فرمائے"۔

صاحب تاسیس الشیعہ ہور کہندے نيں:

"قلم دی انگلی عاجز اے انہاں دے اوصاف گننے سے؛ اوہ کتاب شرا‏ئع الاسلام دے مؤلف نيں جو فقہ دے قرآن ک منزلت رکھدی ا‏‏ے۔ انہاں دی مشہور کتاب النافع، المعتبر، تے اک کتاب المعارج اے جس دا موضوع اصول فقہ اے تے [علم کلام]] وچ وی انہاں دے بعض رسالات تے تالیفات نيں جو مفصل کتب دی فہرستاں وچ مذکور نيں تے انہاں دی اعلیٰ مجلس درس تو‏ں 400 آگاہ مجتہدین فارغ التحصیل ہوئے نيں جنہاں دے حالات علم رجال دی کتاباں وچ مذکور نيں۔ تے اس طرح دی توفیقات تے کامیابیاں اج تک کسی دے نصیب وچ نئيں آئی نيں۔ اوہ ماہ ربیع الاول سنہ 696 ہجری قمری نو‏‏ں حلہ وچ وفات پاگئے تے انہاں دی قبر شریف اُتے اک اُچا قبہ تعمیر کیتا گیا اے جس تو‏ں اج تک محبین تبرک حاصل کردے نيں تے اوہدی زیارت کردے نيں"۔[6]

شہید ثانی دے بیٹے شیخ حسن صاحب معالم انہاں دا ایويں تذکرہ کردے نيں:

"جے علامہ حلّی، "محقق" نو‏‏ں تمام اعصار و قرون دے فقیہ تے بزرگ سمجھدے تو ایہ بہتر ہُندا کیونکہ محقق فقہائے شیعہ وچ نمایاں تے ممتاز نيں تے انہاں دے درمیان انہاں دی کوئی مثال نئيں اے "۔[7]

انہاں دے شاگرد ابن داؤد حلی اپنی کتاب الرجال دے صفحہ 83 وچ انہاں دے بارے وچ لکھدے نيں:

"المحقق الموفق الامام العلامة واحد عصره
ترجمہ: اوہ کامیاب محقق، پیشوا تے اپنے زمانے دے منفرد بزرگ نيں۔ یگانۂ روزگار سن تے اپنے زمانے دے گویا ترین تے منطقی ترین عالم سن جو سریع الذہن تے حاضر دماغ سن "۔[8]

شہید مطہری محقق حلی دی توصیف کردے ہوئے کہندے نيں:

"فقہ وچ کسی نو‏‏ں انہاں اُتے مقدم نئيں سمجھیا جاندا تے فقہاء دی اصطلاح وچ ہرگاہ "محقق" دا نام مطلق طور اُتے ذکر کیتا جاندا اے، مقصود ایہی عالم بزرگوار ہُندے نيں۔ اوہ عظیم فیلسوف تے ریاضی دان سن ۔ خواجہ نصیر الدین طوسی نے حلہ وچ انہاں تو‏ں ملاقات دی اے تے انہاں دے درس فقہ وچ شریک ہوئے نيں۔ محقق دیاں کتاباں ـ بالخصوص انہاں دی کتاب شرائع الاسلام طلاب دے ہاں اک درسی کتاب سی تے ہر تے بوہت سارے فقہاء نے اس کتاب اُتے شرحاں لکھی نيں یا انہاں اُتے حاشیہ نگاری دی اے "۔[9]

ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. سید محسن الامین العاملی: اعیان الشیعہ، جلد 8، صفحہ 208۔ مطبوعہ منشورات دارالتعارف، بیروت، لبنان
  2. 2.0 2.1 جعفر المہاجر: ستۃ فقہا ابطال، صفحہ 112۔ مطبوعہ مركز الدراست والتوثيق، بیروت، لبنان، 1994ء
  3. زین الدین بن علی الشہید الثانی: التنبیہات العلیہ، تحقیق صفاء الدین بصری، صفحہ 28۔ مطبوعہ مجمع البحوث الاسلامیہ، مشہد، 1371 شمسی ہجری۔
  4. علی دوانی: مفاخرالاسلام، جلد 4، صفحہ 249/250۔ مطبوعہ انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تہران، 1386 شمسی ہجری۔
  5. امین، سید محسن، اعیان الشیعة، ج 4، ص 89.
  6. صدر، سید حسن، تاسیس الشیعه لعلوم الاسلام، ص 305-306۔
  7. امین، سید محسن، اعیان الشیعة، ج4، ص89۔
  8. مجله مکتب اسلام، سال سوم، شماره اول، ص 64-65، مقاله آقای دوانی۔
  9. مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، ج3، ص81-82.