ایران

Wikipedia توں
جاو: مدد, کھوج
ایران
Islamic Republic of Iran
اسلامی لوکراج ایران
Flag of Iran.svg
Emblem of Iran.svg
چنڈا
نشان
راجگڑھ: تہران
تھاں: 1,648,195 مربع کلومیٹر
لوک گنتی: 75,330,000
کرنسی: ریال
بولی: فارسی
Iran in its region.svg

اسلامی لوکراج ایران دکھنی لیندے ایشیاء دا اک دیس اے۔ ایدا ناں ایران فارسی دا شبد اے جیدا مطلب اے آریا تھاں تے ایہ ناں ساسانی ویلے توں دیس دے اندر چل ریا سی پر دیس توں باہر 1935 توں چلیا تو اودوں تک بارلی دنیا ایہنوں فارس کیندی سی۔

ایران 1,648,195 مربع کلومیٹر (636,372 مربع میل) تھاں نال دنیا دا 18وڈا دیس اے۔ ایتھے 7 کروڑ 50 لکھ دے نیڑے لوک وسدے نیں۔ ایران دے اتر وچ آذربائیجان, آرمینیا تے ترکمانستان نیں ،چڑھدے وچ پاکستان تے افغانستان لیندے وچ ترکی تے عراق نیں۔ بحیرہ کیسپیئن اک اندر دا سمندر اے تے ایس دے نال پرے روس تے قازقستان وی ایران دے گوانڈی نیں۔

تہران ایران دا سب توں وڈا شہر اے تے دیس دا سیاسی رہتلی تے کم کاج تے بپار دا گڑھ اے۔ ایران کول گیس دا دوجا وڈا تے پٹرول دا چوتھا وڈا ذخیرہ اے۔

اران دنیا دیاں پرانیاں رہتلاں وجوں اک اے۔ 2800 م پ ورے پہلے ایلام دے ٹبر نے ایتھے بادشائی دا مڈ رکھیا۔ 625 م پ وچ ایرانی میڈ نے ایران نوں کٹھا کرکے اک سلطنت بنائی۔ اوہناں مگروں ھخامشی سلطنت بنی۔ یونانی سلیوکس مگروں پارتھی تے ساسانیاں دا ایتھے راج ریا۔ 651 وچ ایتھے عرب آندے نیں تے اموی عباسی سلجوق ایل خانی صفوی ٹبر راج کردے نیں۔ 1906 وچ ایران اک قنونی بادشائی بندا اے تے پہلی پارلیمنٹ بیٹھدی اے۔ 1979 وچ ایران وچ ایرانی انقلاب آندا اے۔

دیس دا سرکاری مذہب شیعہ اسلام اے تے سرکاری بولی فارسی اے ۔ ایران یونائیٹڈ نیشنز تے اوپیک دا سنگی اے۔

ناں

بول ایران پرانی فارسی دا اک بول اے اے زرتشت دی آویستا چ ہیگا اے۔ اے نقش رستم تے ایرانی بادشاہ ارد شیر بابکاں دی لکھوائی ہوئی لکھت تے وی لکھیا ہویا اے۔ تریخ وچ ایران نوں فارس لکھیا تے آکھیا گیا اے۔ 1935 وچ فارس نوں بدل کے ایران کردتا گیا۔

تریخ

ایران وچ کاشافرد تے گنج پار وچ انسان دے پتھر ویلے وچ رہن دے نشان لبے نیں۔ نیاندرتھال ویلے دیاں چیزاں زیگروس وچ وارواسی تے یافتے دیاں غاراں وچوں لبیاں نیں۔

کانسی ویلہ وچ ایران وچ کئی رہتلاں مسیاں۔ کرمان صوبے وچ جیرفت رہتل ایران دیاں پرانیاں رہتلاں وچوں اک سی۔ ایہ 3000 م پ تک دے ویلے دی اے۔ ایلام ایس ویلے وچ سب توں اگے ودویں سی ایہ دکھنی ایران ول پرانی عراقی رہتلاں نال پونگری۔ عراق دی سمیری رہتل نال ایتھے وی 2900 م پ وچ لکھن دے ول دا مڈھ بجیا۔ ایلام دی شائی میڈ دے راج آن تکر رئی۔

آریا قبیلیاں دیاں ٹولیاں 3 توں 4 ہزار ورے پہلے ایران دے اچے نیویں تھاواں وچ اتر ولوں آۓ۔728 م پ وچ میڈ نے ایران نوں اک راج تھلے کیتا۔ اوناں دی سلطنت تریخ دی پہلی وڈی سلطنت سی۔ 612 وچ اوہناں دا راج پورے ایران تے چڑھدے اناطولیہ تک سی۔ سائیرس نے ایران دی میڈ سلطنت دی تھاں تے ہخامشی سلطنت دی نیو رکھی اودا پتر ایس سلطنت نوں مصر تک ودا لے گیا۔ اودے مگروں دارا ایران دا بادشاہ بنیا اونے ایرانی سلطنت نوں اک بعوت وڈی سلطنت چ پلٹ دتا۔ ایس سلطنت دیاں ولگناں چڑھدے پاسے چ دریاۓ سندھ تے آمو دریا توں لیندے چ بحیرہ روم تے مصر تک تے اپر ترکی تک سن۔ ویلے نال ایران دیاں فوجاں یونان تک اپڑ گیا تے اک واری اوناں نیں ایتھنز نوں وی ساڑ دتا۔

ایرانی سلطنت زرتشت دیاں سوچاں تے پوری وانگوں چل رئی سی۔ اے انسانی حقاں، برابری تے غلامی دے مکان تے چل رئی سی۔ ایس ویلے وچ ایران نے یہودیاں نوں دی قید بابل توں چھڑوایا سی۔ ایران دا اے ویلہ ایدے سلطنت چ خوشحالی لے کے آیا ایسے ویلے چ ای ارسطو تے افلاطون یونان وچ ہوۓ۔

334 م پ چ سکندر یونانی نے ایرانی سلطنت تے ہلہ بول دتا تے 333 م پ وچ اسوس دی لڑائی وچ ایرانی شہنشاہ دارا III نوں ہرا کے ایدے تے مل مار لیا اوہ پنجاب تک آیا۔ اودے مگروں اودے اک جرنیل سلیوکس نے ایران تے راج کیتا۔ اوناں دے مگروں پارتھیا سلطنت دی نیو پئی جیہڑی 5 صدیاں تک چلی اینے روم (رومی سلطنت) دے اگے ودن نوں اناطولیہ چ روک لیا۔ 224 چ پارتھیا سلطنت نوں اردشیر بابکاں نے مکایا تے ساسانی سلطنت دی نیو رکھی۔ ایرانی تے رومی سلطنتاں دی آپسی لڑائیاں نے اوہناں نوں ماڑا کردتا تے ایہ دونویں سلطنتاں 7ویں صدی وچ عرب ہنیری نوں ناں روک سکیاں۔

ساسانی سلطنت عرباں دے ہتھ خلیفہ عمر تے عثمان ویلے آئی۔ عرب فوجاں نے تھوڑے ویلے چ پورے ایران تے مل مار لیا۔ ہولی ہولی ایرانی مسلمان ہون لگ گۓ۔ بنوامیہ ویلے ایران تریخ دی سب توں وڈی اسلامی عرب سلطنت دا اک انگ سی جیہڑی پنجاب توں فرانس تک پھیلی ہوئی سی۔عرب بنو امیہ دے راج نوں مکاں تے بنو عباس نوں اگے لیاں چ ایرانی ابو مسلم خراسانی نے لڑائی لڑی۔ بنو عباس دے ویلے چ ایرانیاں دا سرکار چ کم ود گیا سی۔ ایران چ ہولی ہولی ایران دے کئی ٹبر ایدے وکھرے پاسیاں تے راج چ آ گۓ تے عرب بنو عباس دا زور بغداد دے دوالے تک رہ گیا۔ ایران نوں اپنی بولی تے اپنی رہتل تے بڑا مان سی۔ ایرانی شاعر فردوسی نے ایرانی بولی فارسی نوں اپنی شاعری چ اینج ورتیا اے جینے ایرانی ناں روپ نوں دوبارہ جگادتا۔

10ویں تے 11ویں صدی دا ایران فلاسفی، شاعری، دوائیاں، موسیقی، مورتاں تے ہور کماں وچ اک سنہری رہتلی ویلے چوں لنگیا۔ نصیرالدین طوسی، ابن سینا، عمر خیام تے البیرونی ایس ویلے سرکڈویں ناں نیں۔

10ویں صدی وچ ترک قبیلیاں نیں اپنے دیس وشکارلے ایشیاء توں وڈی گنتی وچ ایران ول آۓ تے ایتھے غزنوی، سلجوقی تے خوارزم شاہی سلطنتاں بنایاں۔ ایہ ترک ایرانی رہتل دے رنگ وچ رنگے گۓ تے ایس ترک ایرانی ملاپ نال نویکلیاں ریتاں جمیاں۔

1219 -1221 چ خوارزم شاہی ایران منگول چنگیز خان ہتھوں برباد ہوگیا۔ ایس ویلے چ ایران دی ادھی توں ودھ لوک گنتی ماری گئی۔ ایس دے مگروں تیمور نے ایران نوں تباہ کیتا۔ اصفہان چ اونے 70000 بندے قتل کردتے۔ ایران نوں برباد کرن والے منگول تے ترک نال ای ایرانی دی ودیا رہتل ہتھوں تھلے لگ گۓ تے ایرانی رہتل نوں اپنا بنا لیا۔

صفوی سلطنت

16ویں صدی تک ایران اک سنی دیس سی۔ 1501 چ ایران تے صفوی ٹبر دا راج ہویا ایدا پہلا بادشاہ اسماعیل صفوی سی۔ اسماعیل صفوی نے بیرحمی، ملوزوری تے وڈا ٹکی نال ایران دی سنی اکثریتی لوک گنتی نوں شیعہ بنایا۔ ایس کم لئی ایہ ول ورتے گۓ:

  • شیعہ اسلام نوں ایران دا سرکاری مزہب بنایا گیا تے ایران دی سنی اکثریتی لوکاں نوں شیعہ بدوبدی بنایا گیا۔
  • صدر ناں دا ادارہ بنایا گیا جیدا کم شیعہ اداریاں نوں بنانا لوکاں نوں سرکاری ول نال شیعہ بنانا تے شیعہ سوچاں نوں اگے ودھانا سی۔
  • سنی مسیتاں نوں توڑ دتا گیا۔ ٹومی پارز، ایران وچ پرتگیزی سفیر نے ایہ گل 1511–12 وچ چین جاندیاں ایران بارے ایہ گل آکھی،" اوہنے () ساڈے گرجیاں نوں سدا رکھیا تے اوہناں مسلماناں دیگھر توڑے جیہڑے محمد پچھے ٹردے نیں۔
  • شیعہ رواجاں تعزیہ نوں زبردستی ہر تھاں تے لاگو کیتا گیا۔ سنی مسیتاں تے قبرستان مکادتے گۓ۔ سنی لوکاں تے مولویاں لئی تن راہواں سن: شیعہ ہونا، دیس چذڈنا یا فیر قتل ہوجانا (اوس ویلے سپین وچ سائی وی اندلسی مسلماناں نال ایہو کم کر رۓ سن۔) ۔ ترک سلطان بایزید II نے ایرانی سرکار نوں ایس کم توں روکیا پر اوہ ناں رکے۔ مذہب پلٹن دا ایہ کم سارے صفوی بادشاہواں ویلے چلیا۔ باقر مجلسی اک ایرانی شیعہ عالم نے وی ایدے وچ وادا کیتا۔ ایس کم نے ایران تے دوالے دیساں دے ساک پکے پلٹ دتے۔

پہلے ویلے ایران دا راجگڑھ تبریز سی۔ ایران دیاں لڑائیاں سلطنت عثمانیہ ازبک مغل سلطنت تے پرتگیزاں نال ریاں۔ تبریز دے مگروں ایدا راجگڑھ اصفہان سی۔ شاہ عباس صفوی سلطنت دا اک وڈا بادشاہ سی۔ صفوی سلطنت اوس ویلے مکی جدوں اینے افغانیاں دا وی مزہب پلٹن دی کوشش کیتی۔ ہزارہ نے پلٹ لیا پر قندھار اپنے مزہب تے اڑ گیا۔

1722 چ افغانیاں نے تنگ آکے ایران تے ہلہ بول دتا تے صفوی سلطنت مک گئی ایران نوں اپنی مذہبی انتہا پسندی دا اے پھل لبیا جے افغانستان اوس توں وکھرا ہوگیا۔ ایران چ نادر شاہ افشار نے افشار ٹبر دی نیو رکھی۔ 1738 چ ہندستان آیا تے ایتھے لٹ مار کردا ہویا کوہ نور ہیرا تخت طاؤس تے ان گنت مال لے گیا۔ 1794 چ ایران چ قاچار ٹبر دا راج ٹریا۔ ایران نے روس تے برطانیہ ہتھوں ایران دے کئی پاسے کھواۓ۔ 1871-1870 چ ایران چ قحط آیا جیدے آ 20 لکھ دے نیڑے ایرانی مارے گۓ۔ 1906 چ ایران چ آئینی بادشاہی ٹری۔

1921 - ہن تک

1925 چ رضاشاہ نے راج تے مل مار لیا تے بادشاہ بن گیا۔ اونے ایران نوں نواں بنایا۔ ریل سڑک بنائی کارخانے لاۓ۔ پر اودے جوڑ جرمنی نال ودن نال روس تے برطانیہ نوں کن ہوگۓ۔ دوجی وڈی لڑائی ج شاہ نوں روس تے برطانیہ نے لا دتا تے اودے پتر نوں ایران دا شاہ بنا دتا۔

برج آزادي

1951 چ ڈاکٹر مصدق ایران دا وزیراعظم بندا اے۔ برطانیہ تے امریکہ مصدق نوں پسند نیں کردے تے اونوں 1953 چ لا دتا جاندا اے۔ 1979 چ شاہ ایران دے خلاف لوک اٹھ کھڑے ہوندے نیں اونوں ایران چھڈنا پیندا اے تے مزہبی سردار امام خمینی ایران واپس اجاندا اے۔ نومبر 1979 نوں ایرانی پڑھاکو امریکی ایمبیسی دے لوکاں نوں ترغمال بنا لیندے نیں۔ اینآں نوں 444 دناں مکروں چھڈیا جاندا اے۔ 1980 چ ایران عراق جنگ چھڑ جاندی اے۔ جیہڑی کناں جڑ لگی ریندی اے۔

جغرافیہ

ایرانی جغرافیہ

ایران لیندے ایشیا چ وسدا اے تے اسدے اتر وچ ترکمانستان ، آذربائیجان ، آرمینیا تے بحیرہ کیسپین ،چڑھدے چ پاکستان تے افغانستان ، دکھن چ خلیج فارس تے خلیج اومان تے لیندے چ ترکی تے عراق نیں ۔ دیس دے چڑھدے تے وشکارلے پاسے دشت کاویر تے دشت لوط دیاں روہیاں نیں۔

ایران اک پہاڑی دیس اے۔ ایدا وڈا انگ ایرانی اچا نیواں تھاں نال بندا اے تے بحیرہ کیسپین دا کنڈا تے خوزستان چھڈ کے ایدا سارا تھاں پہاڑی اے۔ البرز، زیگروس تے قفقاز ایران دے وڈے پہاڑی سلسلے نیں۔ البرز وچ ایران دا سب توں اچا پہاڑ دماوند (18,406 فٹ/5,610 میٹر) اے۔ شط العرب دا منہ، خوزستان تے بحیرہ کیسپین دا کنڈا کھلے ویہڑے نیں۔

سیاسی ونڈ

Entertainment garden Louvre OA3340.jpg

ایران نوں انتظامی طور تے 31 صوبے یا استان چ ونڈیا اے۔

بولی

ایرانی بولیاں

ایرانی دی سرکاری تے بس توں چمکھی بولی جان والی بولی فارسی اے۔ 2012 دی گنتی باجوں ایران دی لوک کنتی 75,149,669 اے۔ جیدے وچوں 66٪ فارسی بولدے نیں۔ آزری 18%، کردی 10%، بلوچی 2٪، عربی 2٪ تے ہور نکیاں بولیاں 2٪ بندیاں نیں۔

قدرتی آفات

ایران انتہائی متحرک زلزلے دی پٹی تے واقع اے جس دی وجہ توں ایتھے زلزلے آئے رہندے نیں ۔ 1991ء توں لے کے ہن تک ملک چ 10 ہزار زلزلے دے جھٹکے ریکارڈ کیتے جا چکے نین جنہاں چ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 17 ہزار 6 سو جاناں ضائع ہوئیاں نیں ۔ 2003ء چ جنوب مشرقی ایران آئے زلزلے نے تباہی مچادتی اسدی شدت ریکٹر سکیل تے 6.3 سی ، اس زلزلے نے قدیم قصبے بام نوں صفحہ ہستی توں مٹا دتا اس زلزلے چ 30 ہزار افراد ہلاک ہوئے ۔

نوبل انعام

امن دا2003ء دا نوبل انعام جتن والی وکیل شیریں عبادی دا تعلق وی ایران نال اے تے اوہ ایہہ اعزاز حاصل کر والی پہلی ایرانی تے مسلم خاتون نیں ۔