کرنسی

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

کرنسی پیتوں دی اک ونڈ اے اے سکہ یا کاغذ ہوسکدا اے اے چیزاں دے لین دین مل لین ویچن ویلے کم اندا اے تے شیواں دے تھاں اینوں دتا لیا جاسکدا اے۔ دنیا دیاں وڈیاں کرنسیاں اے نیں: یورو ڈالر ین۔

اصطلاح term

زر کثیف
زر فرمان

hard currency
fiat currency

چند دیساں کچھ وڈی مالیت دے کاغذی نوٹ

کرنسی نوں مراد ایسی چیز ہوندی اے جس دے بدلے دوسریاں چیزاں خریدیاں یا بیچیاں جا سکن۔ تے تے جے اایہ چیز کاغذ دی بنی ہوئے تاں اایہ کاغذی کرنسی، کاغذی سکّہ یا زر کاغذ کہلاندی اے۔ ماضی چ کرنسی مختلف دھاتاں دی بنی ہندی سی تے ہن وی چھوٹی مالیت دے سِکّے دھاتاں نال ہی بنائے جاندے نیں۔

پاکستانی کاغذی کرنسی اُاُتے تحریری وعدہ
PKR Rs 1000.jpg
بینک دولت پاکستان اک ہزار روپیہ حامل ٰہذا نوں مطالبے اُتے ادا کرے گا
پاکستان دے ہزار روپیہ دے بینک نوٹ اتے لکھے اس ادائیگی دے وعدے دا مطلب کیہ اے؟ وڈے نوٹ دے بدلے چھوٹے چھوٹے نوٹ تاں کوئی وی دے سکدا اے فیر اس دے لئے سرکاری بینک دی ہی کیتا ضرورت اے؟ اس دا مطلب اے ایہ بینک دولت پاکستان ول توں اس دے کول محفوظ اک ہزار روپے مالیت زر (سونا یا چاندی) دی کاغذی رسید اے اس رسید اُتے مطالبہ کرنے والے نوں اوہ ایہی زر دینے دا پابند تے ذمہ دار اے۔

ساڈھے تِن سال دی مدت وچ 5600 میل دا سفر طے کر دے جد مئی، 1275ء وچ مارکو پولو پہلی دفعہ چین پہنچیا تاں چار چیزاں دیکھ دے بہت حیران ہویا۔ ایہ چیزاں سن: جلن والا پتھر( کوئلہ)، نہ جلن والے کپڑے دا دسترخوان (ایسبسٹوس) ،کاغذی کرنسی تے شاہی ڈاک دا نظام۔[1] مارکو پولو لکھدا اے "تسیں کہہ سکدے آں کہ ( قبلائ ) خان نوں کیمیا گری ( یعنی سونا بنانے دے فن ) وچ مہارت حاصل سی۔ بغیر کسی خرچ دے خان ہر سال ایہ دولت اتنی وڈی مقدار وچ بنا لیتا سی جو دنیا دے سارے خزانوں دے برابر ہُندی سی۔ [2]لیکن چین توں وی پہلے کاغذی کرنسی جاپان وچ استعمال ہوئی ۔ جاپان وچ ایہ کاغذی کرنسی کسی بینک یا بادشاہ نے ننیں بلکہ پگوڈا نے جاری دی سی۔

کہیا جاندا اے کہ کاغذی کرنسی موجودہ دنیا دا سب توں وڈا دھوکہ اے۔ [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] جولائی، 2006ء دے اک جریدہ وسہل بلور دے اک مضمون دا عنوان اے کہ ڈالر جاری کرنے والا امریکی سینٹرل بینک "فیڈرل ریزرو اس صدی دا سب توں وڈا دھوکا اے"۔ [10] [11] مشہور برطانوی ماہر معاشیات جان کینز نے کہیا سی کہ مسلسل نوٹ چھاپ کر حکومت نہایت خاموشی تے رازداری توں اپنے عوام دی دولت دے اک وڈے حصے اُتے قبضہ کر لیتی اے۔ ایہ طریقہ اکثریت نوں غریب بنا دیتا اے مگر چند لوگ امیر ہو جاندے نیں۔[12] 1927ء وچ بینک آف انگلینڈ دے گورنر جوسیہ سٹیمپ ( جو انگلستان دا دوسرا امیر ترین فرد سی ) نے کہیا سی کہ"جدید بینکاری نظام بغیر کسی خرچ دے رقم (کرنسی) بناتا اے۔ ایہ غالباً آج تک بنائی گئی سب توں وڈی شعبدہ بازی اے۔ بینک مالکان پوری دنیا دے مالک نیں۔ اگر ایہ دنیا ان توں چھن وی جائے لیکن ان دے کول کرنسی بنانے دا اختیار باقی راے تو اوہ اک جنبش قلم توں اتنی کرنسی بنا لیں گے کہ دوبارہ دنیا خرید لیں۔۔۔ اگر تم چاہندے ہو کہ بینک مالکان دی غلامی کردے رہو تے اپنی غلامی دی قیمت وی ادا کردے رہو تو بینک مالکان نوں کرنسی بنانے دو تے قرضے کنٹرول کرنے دو۔[13][14] بنجمن ڈی اسرائیلی نے کہیا سی کہ ایہ وڈی اچھی بات اے کہ ملک کےعوام بینکاری تے مالیاتی نظام کےبارے وچ کچھ ننیں جانتے کیونکہ اگر اوہ ایہ سب کچھ جانتے تو مینوں یقین اے کہ کل صبح توں پہلے بغاوت ہو جاندی۔[14] روتھسچائلڈ نے 1838 وچ کہیا سی کہ مینوں کسی ملک دی کرنسی کنٹرول کرنے دو۔ پھر مینوں پرواہ ننیں کہ قانون کون بناتا اے۔[15]

سانچہ:علم مسکوکات

کرنسی[لکھو]

کرنسی (English:Curruncy) دا عام شبداں وچ مطلب اے روپیہ- پیسہ جو وستاں جاں سنوجواناں دی خرید جاں ہور وپاری کارجاں لئی وٹاندرے دے زریعہ وجوں ورتوں وچ آؤندی اے۔ اس دی سبھ توں صحیح مثال بینک نوٹ اتے سدے ہن۔[16][17]"مدرا" دی ہور عام تشریح ایہہ اے کہ ایہہ کتوں دیس دا پیتوں نال متعلق پربندھ (مدرک اکائیاں) ہندا اے۔ [18] اس تشریح مطابق، بریٹیش "پونڈ"، امریکی "ڈالر"،اتے یورپیئن "یورو" وغیرہ سبھ مدراواں دیاں مثالاں ہن۔ ایہہ ساریاں مدراواں دام (value) دا زخیرہ ہندیاں ہن جو وکھ وکھ دیس آپس وچ غیرملکی وپار کرن لئی غیرملکی وٹاندرا منڈی وچ وپار لئی ورتدے ہن جسن وکھ وکھ مدرواں دی تلناتمک قیمت مقرر ہندی اے۔[19] اس لحاظ نال مدراواں متعلق دیساں دیاں سرکاراں ولوں متاثر کیتیاں جاندیاں ہن اتے ایہہ مقرر ہداں دیاں سیماواں مطابق پروان ہندیاں ہن۔ بھارت دی مدرا دی مثال اس دا روپیہ اتے پیسا اے۔

اتہاس[لکھو]

سابق دور دی مدرا[لکھو]

عرب وپاری کوڈیاں مدرا دے روپ وچ ورتدے ہوئے(1845)

مدرا ارمبھک دور وچ دو اوشکاراں دے روپ وچ ہوند وچ آئی جو قریب 2000 ق م وچ واپریاں۔ شروع وچ پیسہ اک رسید دے روپ وچ ہندا سی جو پہلاں پرانے میسوپٹامیا دے سمیر اتے بعد وچ پرانے یونان وچلے مندراں وچلے اناج بھنڈاراں وچ جماں اناج دا ملّ درساؤندیاں سن۔

کجھ سمے بعد دھاتاں نوں چیزاں دی مدرا وجوں ورتیا جان لگیا۔ اس ٹیدے نال 1500 سال تک وپار ہندا رہیا۔

سدے[لکھو]

اس طرحاں ہولی ہولی سدے ہوند وچ آئے۔پہلاں چاندی دے سدے، پھر چاندی اتے سونے داوتھے دے سدے،اتے اک سوچ تامبے دے سدے وی چلنے شروع ہوئے۔ دھاتاں نوں کھود دے تولیا جاندا سی اتے اہنا تے موہر لگیا دے سدے دا روپ دتا جاندا سی۔ زیادہ مطلب ووستھاواں تن دھراواں دے روپ وچ سدے ڈاکٹر استعمال کردیاں سن:تانبہ، چاندی اتے سونا۔ سونے دے سکیاں دا استعمال وڈیاں کھریڑ داریاں کرن جاں فوجاں نوں ادائیگی کرن اتے راج دیاں سرگرمیاں لئی ہندا سی۔ چاندی دے سدے درمیانے پدھر دی خرید کرن لئی ورتے جاندے سن جنوے ٹیکس دی ادائیگی،اتے ٹھیدے دی ادائیگی وغیرہ۔ تامبے دے سدے دا استعمال روزانہ لوڑاں دی دی تکمیل کرن لئی کیتا جاندا سی۔ ایہہ پربندھ بھارت وچ مہاجنپداں دے سوچ توں ہندا رہیا اے۔

کاغذ مدرا (بینک نوٹ)[لکھو]

سابق جدید دور چین وچ ادھر لین دین دیاں لوڑاں اتے تامبے دے سکیاں دے بھاری گنتی وچ چکن چکان دیاں سمسیانواں کر دے کاغذ دے نوٹ مطلب بینک نوٹ ہوند وچ آئے۔ اس پربندھ دا پسارا تانگ سلطنت(618 – 907) توں سانگ سلطنت(960-1279) دے سوچ وچکار ہویا۔

سانگ سلطنت جیوزی، دنیا دا پراچینتم کاغذ دا نوٹ

بینک نوٹ-یگ[لکھو]

بینک-نوٹ (امریکہ اتے کینیڈا وچ جس نوں بلّ کیہا جاندا اے) اک مدرا اے جس نوں کنونی مانتا حاصل ہندی اے۔ بینک-نوٹ سکیاں سمیت رل دے نغدی بندی اے۔ بینک نوٹ عامَ طور تے کاغذ دے ہندے ہن اُتے آسٹریلیا وچ 1980 وچ کامنویلتھ سانئیٹیفک اتے صنعتی کھوج سنسسی (Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation) نے پولیمر بینک نوٹ بنائے جو 1988 وچ چالو کیتے گئے۔ایہہ نوٹ کاغذ دے نوٹاں نالوں ودھ چلن والے ہندے ہن اتے اہنا دا نقلی روپ چھاپنا وی ممکن ننیں ہندا۔

مدرا چھاپنا اتے نینترن[لکھو]

زیادہتر کیساں وچ بینک نوٹاں اتے سکیاں نوں چھاپن اتے جاری کرن دا حق مرکزی بینک کول ہندا اے۔ ایہہ مرکزی بینک متعلق دیس جاں دیساں دے سانجھے سماوہ لئی لوڑیندی مقدار وچ مدرا تیار کر دے اس دا دا وستار کردا اے اتے مدرا پالیسی رانیں مدرا دا نینترن کردا اے۔مرکزی بینک دیس دے ہورناں بینکاں ولوں دتے جان والے ادھار قرضیاں نال وی مدرا دے پیداوار نوں نینترت کردا اے۔ بھارت وچ ایہہ کم بھارتی رزرو بینک (RBI) کردا اے۔

وٹاندرا در[لکھو]

وٹادرا در ااوہ قیمت اے جس اتے دو دیساں دی مدرا اک دوجے نال وٹائی جا سکدی اے۔ ایہہ دو دیساں (جاں دو مدرا زوناں) درمیان ہون والے وپار ویلے ورتوں وچ آؤدی اے۔

مدراواں دا وٹا سٹہ کرنا[لکھو]

مدرا دا وٹا- سٹہ (convertability) کتوں شہری،کارپورٹ جاں سرکار دی لوکل مدرا نوں کتوں ہور مدرا وچ مرکزی بینک / سرکار دی پروانگی جاں بنا پروانگی وٹاؤن دی سمرسی مقرر کردی اے۔

زر[لکھو]

کسی زمانے وچ کوڑی بطور رقم استعمال ہُندی سی

روپیہ، پیسہ، نقدی ، رقم سکّہ یا کرنسی توں مراد اک ایسی چیز ہُندی اے جس دے بدلے

  • دوسری چیز خریدی یا بیچی جا سدے۔
  • خدمت خریدی یا بیچی جا سدے۔ (خدمت دا معاوضہ، اجرت، مزدوری، تنخواہ، فیس، کمیشن ادا کیتا جا سدے۔)
  • کراایہ، قرض، بھتہ تے محصول دتا تے لیا جا سدے۔
  • تحفہ، رشوت، چندہ، خیرات وغیرہ دی تے لی جا سدے۔
  • خون بہا تے مہر ادا کیتا جا سدے۔[20]
  • بچت دی جا سدے۔ ایہ اوہ واحد شرط اے جو بہت کم کرنسیوں وچ ممکن ہُندی اے۔

کرنسی نوں زر یا زرمبادلہ وی کہندے نیں۔ روپیہ دی ایجاد توں پہلے لین دین تے تجارت "چیز دے بدلے چیز" (یعنی بارٹر نظام) دے تحت ہُندی سی مثلاً گندم دی کچھ بوریوں دے عوض اک گائے خریدی جا سکتی سی۔ اسی طرح خدمت دے بدلے خدمت یا کوئی چیز ادا دی جاندی سی۔ لیکن گندم تے گائے دی صورت وچ لمبی مدت دے لئے بچت ممکن ننیں ہُندی۔ اس لئے کسی دوسری کرنسی دی ضرورت موجود سی جس وچ بچت وی آسان ہو۔

کرنسی دی خوبیاں[لکھو]

ہر کرنسی وچ چار خوبیاں ہونی چاہئیں:

  • فوری لین دین دی صلاحیت یعنی وسیلۂ مبادلہ۔ کرنسی وچ ایہ صلاحیت لوگوں دے اعتماد توں آندی اے جو ماضی دے تجربات اُتے منحصر ہُندا اے۔
  • بچت دی صورت وچ قدر دی برقراری یعنی store of value۔ کاغذی کرنسی مبادلے دی صلاحیت تو رکھدی اے مگر قدر دی برقراری ننیں رکھدی ( یعنی وقت گزرنے دے نال اس دی قوت خرید کم ہُندی چلی جاندی اے)۔ اس دے برعکس سونا قدر دی برقراری تو بہت اچھی رکھدا اے مگر چھوٹے لین دین دے لئے مناسب ننیں اے۔
  • منتقلی یا نقل و حمل دی آسانی۔ مکان تے زمین، اثاثہ تو ہُندے نیں مگر غیر منقولہ ہونے دی وجہ توں کرنسی ننیں بن سکتے جبکہ الیکٹرونک کرنسی صرف منتقلی دی آسانی دی وجہ توں مقبول ہُندی جا رہی اے۔ ماضی وچ مویشیوں نوں بطور کرنسی صرف اس لئے استعمال کردے سن کہ اننیں ضرورت دی جگہ اُتے ہانک کر منتقل کرنا آسان تے کم خرچ ہُندا سی۔ دوسرے الفاظ وچ کرنسی قوت خرید نوں منتقل تے موخّر کرنے دا ذریعہ اے۔ (money is a transmitter of value through space and time.)
  • کرنسی قابل تقسیم ہونی چاہیے۔ اگر سونے دے اک ٹکڑے دے دس حصے کر دیے جائیں تو ایہ دس ٹکڑے مل کرلگ بھگ اسی قیمت دے ہونگے۔ لیکن اگر کسی قالین یا ہیرے دے دس ٹکڑے کر دیے جائیں تو ان ٹکڑوں دی مجموعی قیمت بری طرح گر جائے گی۔

روپیہ، ڈالر یا کسی وی کرنسی نوں اگرچہ تبادلے دا وسیلہ (Medium of Exchange) سمجھا جاندا اے مگر کرنسی محض اک خیال دا ناں اے جس اُتے سب نوں اعتماد ہو (Money is an Idea, backed by confidence)۔ لوگوں دا ایہ اعتماد ہی کاغذ، پلاسٹک، دھات یا کریڈٹ کارڈ نوں کرنسی دا درجہ دیتا اے۔[21]
فروری 2010 وچ امریکی فیڈرل ریزرو دے چیرمین بن برناندے نے سینٹ دی فائینینس کمیٹی دے سامنے ایہ بیان دتا سی کہ "کرنسی محض بے معنی سماجی رواج اے"[22] جبکہ حقیقت ایہ اے کہ کاغذی کرنسی دا رواج قانونی جبر دے ذریعے نافذکیتا گیا۔ قانونی اعتبار توں کرنسی دو طرح دی ہُندی نیں۔

  • ایسی کرنسی جتوں قبول کرنے توں انکار کیتا جا سدے مثلاً بینک دا چیک یا انعامی بونڈ
  • ایسی کرنسی جتوں قبول کرنے توں انکار کرنا جرم ہو۔ ایسی کرنسی "لیگل ٹینڈر" کہلاتی اے۔ فرانس وچ کاغذی کرنسی نوں 10 اپریل 1717 وچ لیگل ٹینڈر قرار دتا گیا۔[23]۔ اگلے سال ایہ برطانایہ وچ لیگل ٹینڈر بنی۔ ہندوستانی چاندی دا روپیہ 1818 وچ لیگل ٹینڈربنا[24]۔

ماضی دی کرنسیاں[لکھو]

ماضی وچ بہت ساری مختلف اشیا رقم یا کرنسی دے طور اُتے استعمال ہُندی رہی نیں جنہاں وچ مختلف طرح دی سیپیاں، چاول، نمک، مصالحے، خوبصورت پتھر، اوزار، گھریلو جانور تے انسان (غلام، کنیز) شامل نیں۔[25]

  • حضرت عیسیٰ دی پیدائش دے زمانے تک چین وچ چاقو کرنسی دی حیثیت رکھدا سی۔
  • افریقہ وچ ہاسی دے دانت کرنسی دا درجہ رکھدے سن۔
  • پہلی جنگ عظیم تک نمک تے بندوق دے کارتوس امریکہ تے افریقہ دے بعض حصوں وچ کرنسی دے طور اُتے استعمال ہُندے راے۔
  • دوسری جنگ عظیم دے فوراً بعد آسٹریا وچ فلیٹ دا ماہانہ کراایہ سگریٹ دے دو پیکٹ سی۔[26]
  • جزائر فجی وچ انیسویں صدی تک سفید حوت دے دانت بطور کرنسی استعمال ہُندے سن۔ اک دانت دے بدلے اک کشتی خریدی جا سکتی سی یا خون بہا یا مہر ادا کیتا جا سکتا سی۔ [27]
  • انگولا دی خانہ جنگی (1975ء توں 2002ء) دے دوران بیئر دی بوتلیں بطور کرنسی استعمال ہوئیں۔[28]
  • ایران وچ شاعر کبھار ادائیگی زعفران دی شکل وچ دی جاندی سی۔

تریخ بتاتی اے کہ

  • سونا بادشاہوں دی کرنسی رہیا اے۔
  • چاندی امراء تے شرفاء دی کرنسی ہویا کردی سی۔
  • چیز دے بدلے چیز دا نظام یعنی بارٹر سسٹم کسانوں تے مزدوروں دی کرنسی سی تے
  • قرض غلاموں دی کرنسی ہویا کردی سی۔

ادائیگی دا وعدہ[لکھو]

سونے چاندی یا دوسری دھاتوں دے ذریعہ دی جانے والی لین دین مقایضہ نظام (Barter System) ہی دی اک شکل ہُندی اے جس وچ ادائیگی مکمل ہو جاندی اے (یعنی قوت خرید منتقل ہُندی اے)۔ کاغذی کرنسی توں دی جانے والی ادائیگی درحقیقت ادائیگی ننیں بلکہ محض آئندہ ادائیگی دا وعدہ ہُندی اے جو شاعر پورا ننیں ہُندا۔ یعنی کاغذی کرنسی وچ ادائیگی دراصل قرض دی منتقلی ہُندی اے۔ اس قرض دی ادائیگی دا ضامن سینٹرل بینک ہُندا اے جس دی پشت پناہی حکومت کردی اے ۔
دھاتی کرنسی یا بارٹر سسٹم دے ذریعے اجنبیوں دے درمیان وی لین دین ہو سکتی اے۔
قرض تے ادائیگی دے وعدے دے ذریعے اجنبی اُس وقت تک آپس وچ خرید و فروخت ننیں کر سکتے جدوں تک درمیان وچ کوئی ضامن نہ ہو۔ [29] یعنی اگر کرنسی ہارڈ ہو تو ضامن قدر کھو دیتا اے۔ اس لئے سینٹرل بینک ہارڈ کرنسی دی سخت مخالفت کردے نیں۔
سرماایہ دارانہ نظام (capitalism) دی بنیاد امید اے۔ امید کہ انویسٹر نوں اپنی سرماایہ کاری اُتے زیادہ سود ملے گا۔[30] تے اسی امید اُتے ہی لوگ اپنی اصل دولت بینکاروں دے حوالے کر دیتے نیں جو رقم بڑھا کر ادائیگی دا وعدہ کردا اے۔ [31]

سکّےآں دی تریخ[لکھو]

اصل مضمون: سکّہ
آٹھویں صدی عیسوی توں پہلے جاپان وچ تیر دے سر، چاول تے سونے دا چورا رقم دے طور اُتے استعمال ہُندے سن
قدیم چین دے سدے جنہاں وچ چوکور سوراخ ہُندا سی تے چین وچ ایہ کیش کہلاتے سن۔
600 سال پہلے از مسیح استعمال ہونے والے سدے۔
300 سال پہلے از مسیح دا سکندر اعظم دا سونے دا سکّہ
300 سال پہلے از مسیح دا موریا سلطنت دا ہندوستانی چاندی دا روپیہ جو روپیہ روپا کہلاتا سی۔
قدیم روم وچ استعمال ہونے والا چاندی دا سکہ جو دیناریس کہلاتا سی
سنہ 1540–1545 وچ شیر شاہ سوری دا جاری کردہ سب توں پہلا روپیہ جو تقریباً اک تولے چاندی دا بنا ہویا سی تے تانبے دے بنے 40 پیسوں دے برابر سی۔ اس وقت اک روپے وچ 8 من چاول بکتا سی۔
1565-1575شہنشاہ اکبر دا جاری کردہ روپیہ جو اک تولہ چاندی دا بنا ہویا سی

پنج ہزار سال پہلے چاندی دے خام ڈلے بطور کرنسی استعمال ہوئے۔ هيرودوت دے مطابق سب توں پہلے ترکی دے صوبے مانیسہ دے اک علاقے لیڈیا وچ سونے تے چاندی اُتے مہر لگیا کر سکّے بنانے دا کام 600 صدی پہلے از مسیح شروع کیتا گیا سی۔ سدے بنانے توں تولنے دی ضرورت ختم ہو گئی تے محض گن کر کام چلایا جانے لگیا۔ سکوں اُتے موجود مہر اس دے وزن تے خالصیت دی ضمانت ہُندی سی۔

تاریخی حقائق
  • قدیم چین دے سکّے گول ہُندے سن جنہاں وچ چوکور سراخ ہُندا سی جس دی مدد توں ایہ ڈوری وچ پروے جا سکتے سن۔
  • ڈالر وی کسی زمانے وچ چاندی دا سکہ ہویا کردا سی۔ اسی طرح برطانوی پاونڈ توں مراد اک پاونڈ وزن دی چاندی (Sterling) ہویا کردی سی۔
  • اٹھارویں صدی وچ ہسپانوی ڈالر یورپ امریکہ تے مشرق بعید وچ تجارت دے لئی بہت استعمال ہُندا سی۔ ایہ چاندی دا سکّہ سی جس وچ 25.56 گرام خالص چاندی ہُندی سی۔ اسی دی طرز اُتے بعد وچ امریکی ڈالر بنایا گیا سی۔
  • پہلا امریکی ڈالر 1794ء وچ بنایا گیا جس وچ 89.25% چاندی تے 10.75% تانبہ ہُندا سی۔
  • امریکہ دے 1792ء دے سکوں توں متعلق قانون دے مطابق اک امریکی ڈالر دے سدے وچ 24.1 گرام خالص چاندی ہُندی سی۔ 1792ء توں 1873ء تک سونا چاندی توں 15 گنا مہنگا ہُندا سی[32]۔ امریکہ دی دریافت دے بعد جیتوں جیتوں چاندی دی نئی کانیں دریافت ہُندی چلی گئیں چاندی دی قیمت گرتی چلی گئی۔ اب سونا چاندی توں 50 گنا توں زیادہ مہنگا اے۔
  • سنہ 1900ء وچ امریکہ وچ طلائی معیار (گولڈ اسٹینڈرڈ) دا قانون لاگو ہویا جس اُتے صدر ولیم میک کنلے دے دستخط سن۔ اس قانون دے تحت صرف سونا کرنسی قرار پایا تے چاندی توں سونے دا تبادلہ روک دتا گیا کیونکہ چاندی دی قیمتیں گر رہی سن تے چاندی دی دستیابی بڑھنے دی وجہ توں وڈے بینکوں دے لئے چاندی اُتے اجارہ داری برقرار رکھنا مشکل ہُندا جا رہیا سی تے کاغذی کرنسی دے رواج نوں مستحکم کرنے دی ان دی کوششیں کامیاب ننیں ہو پا رہی سن۔ اس قانون دے مطابق 20.67 ڈالر اک ٹرائے اونس (31.1 گرام) سونے دے برابر قرار پائے۔ 25 اپریل 1933ء نوں امریکہ تے کینیڈا نے معیار سونا ترک کر دتا کیونکہ اس سال امریکہ وچ عوام پہ سونا رکھنے اُتے پابندی لگیا دی گئی سی۔
  • پہلے سکّے اپنی اصل مالیت دے ہویا کردے سن یعنی ان وچ جتنے دی دھات ہُندی سی اتنی ہی قدر ان اُتے لکھی ہُندی سی۔ لیکن رفتہ رفتہ سکّے جاری کرنے والی حکومتیں کم قیمت دی دھات اُتے زیادہ قدر لکھنے لگیں۔ آجکل سِکّوں اُتے لکھی ہوئی قدر ان دی اصل قیمت توں کنیں زیادہ ہُندی اے۔ ایتوں سدے ٹوکن منی کہلاتے نیں۔
  • اگر کسی وجہ توں سکّوں اُتے لکھی ہوئی رقم دھات دی مالیت توں کم ہو جائے تو لوگ سکّے پگھلا کر استعمال دی دوسری دھاتی چیزیں بنا لیتے نیں۔ 1920ء وچ ہندوستانی روپیہ پگھلا کر لوگوں نے وڈی مقدار وچ چاندی ایکسپورٹ دی۔
  • 1947ء وچ جدوں آزادی برطانوی ہند عمل وچ آئی تو پاکستانی کرنسی دا وجود نہ سی اس لئے برطانوی ہند دے روپیہ اُتے پاکستان دی مہر لگیا کر استعمال کیتا گیا۔ 1948 وچ پاکستان نے اپنی کاغذی کرنسی چھاپی تے دھاتی سکّے وی جاری کیتے۔ اس وقت اک روپیہ وچ سولہ آنے ہُندے سن تے ہر آنے وچ چار پیتوں۔ اک پیسہ تن پائ دے برابر سی یعنی اک روپے وچ 64 پیتوں یا 192 پائی ہُندی سن۔

سکّے[لکھو]

ہزاروں سال پہلے جو رقم دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ مگر ایسی چیزوں نوں رقم دے طور اُتے استعمال کرنے وچ ایہ خرابی سی کہ اننیں عرصے تک محفوظ ننیں رکھیا جا سکتا سی اس لئے دھاتوں دا رقم دے طور اُتے استعمال شروع ہویا جو لمبے عرصے تک محفوظ رکھی جا سکتی سن۔ سونے وچ ایہ خوبی ہُندی اے کہ ایہ موسمی حالات توں خراب ننیں ہُندا ( جیتوں زنگ لگنا ) تے ایہ کمیاب وی اے۔ اسی وجہ توں دنیا بھر وچ اتوں دولت نوں ذخیرہ کرنے دے لئے (یعنی بچت کرنے دے لئے) چُنا گیا۔

کرنسی بننے دے لئے ایسی چیز موزوں ہُندی اے جو پائیدار ہو، کمیاب ہو، تے ضخیم نہ ہو۔ ایہی وجہ اے کہ پچھلی کچھ صدیوں وچ سونے چاندی تانبے کانسی وغیرہ دے سکّے استعمال ہُندے راے۔ دھاتوں دی اپنی قیمت ہُندی اے تے ایتوں سکّے نوں پگھلا کر دھات دوبارہ حاصل دی جا سکتی اے۔ ایتوں سکّے نہ کسی حکومتی یا ادارتی سرپرستی دے محتاج ہُندے نیں نہ کسی سرحد دے پابند۔ ایہ زرِ کثیف یعنی ہارڈ کرنسی کہلاتے نیں۔ اس دے برعکس کاغذی کرنسی دی اپنی کوئی قیمت ننیں ہُندی بلکہ ایہ حکومت دی سرپرستی دی وجہ توں اوہ قدر رکھدی اے جو اس اُتے لکھی ہُندی اے۔ ایہ زرِ فرمان یعنی fiat کرنسی کہلاتی اے تے جیتوں ہی حکومتی سرپرستی ختم ہُندی اے ایہ کاغذ دے ڈھیر وچ تبدیل ہو جاندی اے۔

بنگلہ دیش دے قیام دے وقت اوتھے پاکستانی کرنسی رائج سی جو اپنی قدر کھو چدی سی۔ اسی طرح صدام حسین دے ہتھوں سقوط کوِیت دے بعد کویتی دینار دی قدر آسمان توں زمین اُتے آ گئی سی۔ اس توں پتہ چلتا اے کہ ہر کاغذی کرنسی دے پیچھے اک فوجی طاقت کتنی ضروری اے۔

  • آج وی بھارت دا کاغذی روپیہ نیپال تے بھوٹان وچ چلتا اے کیونکہ نیپال تے بھوٹان دے مقابلے وچ بھارت کنیں زیادہ وڈا ملک اے تے اس وجہ توں اس دی کرنسی زیادہ اعتبار رکھدی اے۔ مضبوط فوجی طاقت کاغذی کرنسی نوں وی مستحکم کردی اے۔ نیپال تے بھوٹان دی کرنسی بھارت وچ ننیں چلتی۔
  • 1791ء توں 1857ء تک ہسپانایہ دا سکّہ متحدہ امریکہ وچ قانونی سکّے دے طور اُتے چلتا سی کیونکہ ایہ چاندی دا بنا ہویا سی تے اپنی قدر خود رکھدا سی۔
  • 1959ء تک دبئی تے قطر دی سرکاری کرنسی ہندوستانی روپیہ سی جو چاندی دا بنا ہویا ہُندا سی۔

عالمی کرنسی دی تریخ[لکھو]

  • 1450 توں 1530 تک عالمی تجارت پہ پرتگال دا سکّہ چھایا رہیا۔
  • 1530 توں 1640 تک عالمی تجارت پہ ہسپانیہ دا سکّہ حاوی رہیا۔
  • 1640 توں 1720 تک عالمی تجارت ولندیزی سکّے دے زیر اثر رہی۔
  • 1720 توں 1815 تک فرانس دے سکّے دی حکومت رہی۔ 1815 وچ فرانس دے بادشاہ نپولین نوں شکست ہوئی۔
  • 1815 توں 1920 تک برطانوی پاونڈ حکمرانی کردا رہیا۔
  • 1920 توں اب تک امریکی ڈالر نے راج کیتا لیکن اب اسدی مقبولیت تیزی توں گرتی جا رہی اے۔[33] ماضی دی کرنسیوں دے برخلاف ایہ چاندی دی ننیں بلکہ کاغذ دی کرنسی اے تے محض امریکی حکومت اُتے اعتماد تے اسدی فوجی دھونس اُتے قائم اے۔[34][35][36]

بینک نوٹ[لکھو]

اصل مضمون: رقعہ مصرف
1892 دی Imperial Ottoman Bank دی اک تصویر۔ قسطنطنایہ دے اس بینک وچ محافظوں دی نگرانی وچ 13 ٹن سونے دے سدے منتقل کیتے جا راے نیں۔ بینک نے افریقہ دی سونے دی کانوں دے یورپی شئیر بیچنا شروع کیتے۔ صرف 3 سال بعد ایتھے بینک رن ہویا تے لوگوں دا خطیر سرمائایہ ڈوب گیا جبکہ بینک مالکان نے خوب خوب کمایا۔
فائل:Fu2hellf.jpg
مردے دی روح نوں رقم پہنچانے دے لئے چین وچ تدفین دے موقع اُتے ایتوں نوٹ جلائے جاندے نیں۔ اس نوٹ دی مالیت اگرچہ اک ارب اے مگر ایہ بہت سَستا ملدا اے۔ اس اُتے دوزخ دے داروغہ دی تصویر بنی ہوئی اے۔
دسمبر 1930۔ اپنے پیتوں واپس لینے دے لئے بینکِ آف یونائیٹڈ اسٹیٹ دے باہر مجمع لگیا اے۔

سکّوں دے نظام توں دنیا دا روگٹھ دا کاروبار نہایت کامیابی توں چل رہیا سی مگر اس وچ ایہ خرابی سی کہ بہت زیادہ مقدار وچ سکّوں دی نقل و حمل مشکل ہو جاندی سی۔ وزنی تے ضخیم ہونے دی وجہ توں وڈی رقوم چور ڈانوںوں دی نظروں وچ آ جاندی سن تے سرماایہ داروں دی مشکلات دا سبب بنتی سن۔ اسدا قابل قبول حل ایہ نکالا گیا کہ سکّوں دی شکل وچ ایہ رقم کسی ایتوں قابل اعتماد شخص دی تحویل وچ دے دی جائے جو قابل بھروسہ وی ہو تے اس رقم دی حفاظت وی کر سدے۔ ایسا شخص عام طور اُتے اک امیر سونار ہُندا سی جو اک بہت وڈی تے بھاری بھرکم تجوری دا مالک وی ہُندا سی تے اسدی حفاظت دے لئے مناسب تعداد وچ محافظ وی رکھدا سی۔ اس شخص توں اس جمع شدہ رقم دی حاصل کردہ رسید (نوٹ) دی نقل و حمل آسان وی ہُندی سی تے مخفی وی۔ سونار دی ان رسیدوں اُتے وی ادائیگی دا ایسا ہی وعدہ لکھیا ہُندا سی جیتوں اب وی بہت توں بینک نوٹوں اُتے لکھیا ہُندا اے۔ اگر ایسا شخص بہت ہی معتبر ہُندا سی تو اسدی جاری کردہ رسید نوں علاقے دے بہت توں لوگ سکّوں دے عوض قبول کر لیتے سن تے ضرورت پڑنے اُتے وہی رسید دکھا کر اس سونار توں اپنے سکّے وصول کر لیتے سن۔ اس زمانےوچ سنار لوگوں توں رقم دی حفاظت کرنے دا معاوضہ وصول کیتا کردے سن۔ اس طرح رسید دے طور اُتے کاغذی کرنسی (بینک نوٹ) دا قیام عمل وچ آیا جبکہ سنار معتبر ادارے دے طور اُتے بینکوں وچ تبدیل ہو گئے۔[37] ایسی رسیدیں زر نمائندہ کہلاتی نیں کیونکہ ان دی پشت پناہی دے لئے بینکوں وچ اتنا ہی سونا موجود ہُندا اے جتنی رسیدیں بینک جاری کردا اے۔ ایتوں بینکوں وچ شاعر 'بینک رن' ننیں ہُندا۔[38]

اس نمائندہ کاغذی کرنسی (زرکاغذ نمائندہ) دا تصور نیا ننیں سی بلکہ ہزاروں سال پہلے وی موجود سی۔ جاپان تے آس کول دے علاقوں وچ مذہبی عبادت گاہوں (پگوڈا) وچ اناج ذخیرہ کرنے دے وڈے وڈے گودام موجود ہویا کردے سن جنہاں وچ لوگ اپنا اناج جمع کردے کاغذی رسید حاصل کر لیتے سن تے پھر منڈی وچ لین دین دے لئے ان ہی رسیدوں دا آپس وچ تبادلہ کر لیتے سن۔ پگوڈا وچ اناج جمع کرانے والے نوں وی اجرت ادا کرنی پڑتی سی۔

شروع شروع وچ تو بینک اتنی ہی رسیدیں جاری کردے راے جتنی رقوم دھاتی سکّوں دی شکل وچ ان دے کول جمع دی جاندی سن مگر بعد وچ جدوں لوگوں دا اعتماد ان رسیدوں اُتے بڑھتا چلا گیا تے بینک توں اپنے سکّے طلب کرنے دا رجحان کم ہُندا چلا گیا تو بینک اپنے کول جمع شدہ دھات توں زیادہ مالیت دی رسیدیں جاری کرنے لگے جو اندی اپنی اضافی آمدنی بن جاندی سن۔ اس طرح ماضی وچ بینکوں نے خوب خوب لُوٹا تے مناسب وقت آنے اُتے اوہ ساری دولت سمیٹ کر منظر عام توں غائب ہو گئے۔ امریکہ دی تریخ ایتوں بینک فراڈوں توں بھری پئی اے (11 دسمبر 1930 نوں نیویارک دا تیسرا سب توں وڈا بینک، بینک آف یونائیٹڈ اسٹیٹ، بند ہو گیا۔ اگلے سال ستمبر اکتوبر دے دو مہینوں وچ 800 مزید بینک بند ہوئے۔[39])۔ صرف بینکوں نے ہی ننیں بلکہ حکومتوں نے وی عوام تے دوسرے ممالک دی حکومتوں نوں خوب اُلّو بنایا۔ اسدی تازہ ترین مثال پہلے تو حکومت امریکہ دا 24 جون 1968 نوں سلور سرٹیفیکٹ دے بدلے چاندی واپس کرنے توں انکار کرنا تے پھر اگست 1971 وچ 35 ڈالر وچ اک اونس سونا واپس کرنے دے وعدے توں مُکرنا سی۔

پاکستانی کاغذی کرنسی اُتے تحریر وعدہ
بینک دولت پاکستان اک ہزار روپیہ حامل ٰہذا نوں مطالبے اُتے ادا کرے گا
PKR Rs 1000.jpg Pakistani one rupee coin 1948.JPG
پاکستان دے ہزار روپیہ دے بینک نوٹ اُتے لکھے اس وعدے دا مطلب ایہ اے کہ اسٹیٹ بینک کاغذ دی اس رسید یا نوٹ دے بدلے چاندی دے 1000 روپے ادا کرے گا۔ چاندی دا روپیہ پاکستان بنتے وقت رائج سی۔ لیکن اب لوگ وی چاندی دا روپیہ بھول چدے نیں تے اسٹیٹ بینک وی چاندی دے سکّے دی ادائیگی ننیں کر سکتا۔ پاکستان دا 1948ء دا بنا ہویا اک روپے دا دھاتی سکّہ اگرچہ ماضی دے دھاتی روپے دی طرح چاندی دا ہی سمجھا جاندا سی مگر درحقیقت اوہ نکّل دا بنا ہویا سی تے وزن وچ اک تولے توں قدرے کم، 11.1 گرام دا سی۔ لفظ روپیہ سنسکرت زبان دے لفظ روپا توں ماخوذ اے جسدے معنی نیں چاندی۔

ہندوستان تے کاغذی کرنسی[لکھو]

ہزاروں سال توں کرنسی سونے چاندی دے سکّوں اُتے مشتمل ہویا کردی سی کیونکہ لوگ اپنی مرضی دی چیز بطور کرنسی استعمال کرنے دا حق رکھدے سن۔ لیکن بعد وچ حکومتیں قانون بنا کر لوگوں نوں مخصوص کرنسی استعمال کرنے اُتے مجبور کرنے لگیں۔ ایہ سلسلہ آج وی جاری اے۔

جدوں بینکاری نوں عروج ہویا تو بینکوں نوں اندازہ ہویا کہ کاغذی کرنسی دے رواج نوں فروغ دینے توں بینکوں نوں کس قدر زیادہ منافع ہو سکتا اے۔ مرکزی بینک چونکہ سونا تے چاندی بنا ننیں سکتے اس لئے اوہ سونے چاندی توں بنی کرنسی نوں کنٹرول وی ننیں کر سکتے۔ اس لئے مرکزی بینک سونے چاندی نوں بطور کرنسی استعمال کرنے دے سخت خلاف ہُندے نیں۔ مرکزی بینک ہمیشہ اک ایسی کرنسی چاہندے نیں جتوں اوہ پوری طرح کنٹرول کر سکیتیاں تاکہ بے حد امیر تے طاقتور بن سکیتیاں تے ایہ کرنسی صرف کاغذی کرنسی ہو سکتی سی کیونکہ کاغذی کرنسی جتنی چانیں اتنی چھاپی جا سکتی اے۔ اس طرح دولت تخلیق کرنے دا اختیار بینکاروں دے ہتھ وچ آ جاندا اے۔ لیکن مشکل ایہ سی کہ برطانایہ وچ تو بادشاہ نے قانون بنا کر لوگوں نوں بینک آف انگلینڈ دی چھاپی ہوی کاغذی کرنسی استعمال کرنے اُتے مجبور کر دتا سی جو بعد وچ اوتھے پوری طرح رائج وی ہو گئی سی لیکن دنیا دے کئی ممالک وچ کاغذی کرنسی مقبول نہ ہو سدی کیونکہ اوتھے لوگ سونے چاندی اُتے زیادہ اعتبار کردے سن تے کاغذی نوٹ نوں شک دی نگاہوں توں دیکھدے سن۔ اس وچ چین ، ہندوستان تے امریکہ وی شامل سن۔برطانایہ وچ بینک آف انگلینڈ دی کاغذی کرنسی نوں 1718 توں "لیگل ٹینڈر" (قانونی کرنسی) دا درجہ حاصل سی۔[40] ان بینکوں نے بہت آہستہ آہستہ لوگوں نوں کاغذی کرنسی دے استعمال دی عادت ڈال دی تے مختلف مواقع اُتے ایتوں قوانین نافذ کروائے جو لوگوں نوں کاغذی کرنسی استعمال کرنے اُتے مجبور کرو۔ مختلف طلائی معیار (گولڈ اسٹینڈرڈ) اِنہاں ہی قوانین دی مثالیں نیں۔

جدوں انگریز ہندوستان آیا تو ایتھے دی دولت لوٹنے دے لئی کاغذی نوٹ نوں رواج دینے دی کوشش وچ لگ گیا۔ ہندوستان باقی دنیا نوں بہت زیادہ مالیت دا سامان تجارت برآمد کردا سی جبکہ درآمدات کم سن۔ یعنی تجارت دا توازن ہندوستان دے حق وچ سی۔ انگریزوں نوں اس مال دے بدلے ہندوستان دے لوگوں نوں سونا یا چاندی ادا کرنی پڑتی سی جو اوہ ننیں دینا چاہندے سن۔ انگریزوں دی خواہش سی کہ اگر ہندوستان وچ وی کاغذی نوٹ دا رواج پڑ جائے تو صرف کاغذ چھاپ چھاپ کر مال خریدا جا سکتا اے۔ اس وقت ہندوستانیوں نوں بینکاری تے کاغذی نوٹوں دا بالکل تجربہ ننیں سی جبکہ انگریز اس وچ ماہر سی۔ ہندوستان دے لوگوں نوں بینکاری دی عادت ڈالنے دے لئے ایسٹ انڈیا کمپنی دے زمانے توں ہی ڈاک خانوں وچ پوسٹل سیونگ بینک بنائے گئے جنہاں توں متوسط تے نچلے طبقے دے کول محفوظ سونا چاندی بٹورنا ممکن ہو گیا۔ 1879 وچ ان پوسٹل سیونگ بینکوں دی جانب توں 4 فیصد توں زیادہ سود دتا جاندا سی جو بعد وچ کم ہُندا چلا گیا۔ اس زمانے وچ افراط زر بہت کم ہونے دی وجہ توں ایہ اک معقول منافع سی۔

1841 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دا جاری کردہ گولڈ مہر۔ اس اُتے فارسی وچ اک اشرفی لکھیا اے۔ جدوں انگریز ہندوستان وچ آیا سی تو سونا ہندوستانیوں دے کول سی تے کاغذی کرنسی انگریزوں دے کول سی۔ جدوں انگریز ایتھے توں گیا تو سونا انگریزوں دے کول سی تے کاغذی کرنسی ہندوستانیوں دے کول سی۔

سلور اسٹینڈرڈ[لکھو]

انگریز چونکہ ہندوستان توں سونا بٹورنا چاہندا سی اس لئے اس نے صرف چاندی دے روپے نوں سرکاری کرنسی قرار دتا حالانکہ اس وقت برطانایہ وچ گولڈ اسٹینڈرڈ نافذ سی۔ 1835 وچ انہاں نے معیارِ نقرہ دا قانون (سلور اسٹینڈرڈ) نافذ کیتا جس دے مطابق چاندی دا روپیہ سرکاری سکّہ بن گیا۔ ایہ سکّہ پہلے ہی توں بمبئی تے مدراس وچ رائج سی۔ سونے تے چاندی دے ان سکوں دا وزن اک تولہ یعنی 180 گرین (grain) ہُندا سی تے ایہ 22 قیراط دے ہُندے سن۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دے جاری کردہ ان چاندی دے سکوں نے جلد ہی مقبولیت حاصل کر لی تے پہلے توں رائج دو درجنہاں طرح دے چاندی دے روپے معدوم ہو گئے[41]۔ حکومت عوام توں سونے دا سکّہ قبول تو کر لیتی سی مگر عوام نوں سونا دینے دی پابند ننیں سی۔ اسی قانون وچ اشرفی (گولڈ مُہر) دی قیمت 15 چاندی دے روپے دے برابرطے کیتی گئی مگر پھر وی اس قانون دا ناں گولڈ اسٹینڈرڈ ننیں رکھیا گیا۔ اس قانون دے ذریعے لوگوں دی توجہ چاندی اُتے مرکوز کروا کر انگریز حکومت نے وڈی مالیت وچ زیر گردش سونے دے سدے اپنے کول ذخیرہ کر لئی جو بعد وچ انگلستان بھجوا دیے گئے۔

اس وقت کاغذی کرنسی "پریزیڈنسی بینک آف بنگال" جاری کردا سی۔ در حقیقت ایہ بینک 1809 توں کاغذی کرنسی جاری کر رہیا سی مگر اوہ ہندوستان وچ مقبول ننیں ہو رہی سی تے قانونی کرنسی دا درجہ ننیں رکھدی سی۔ بمبئی وچ کاغذی کرنسی 1840 وچ تے مدراس وچ 1943 وچ جاری کیتی گئی۔ اس وقت اک علاقے دی کاغذی کرنسی دوسرے علاقے وچ ننیں چلتی سی۔ 1903 وچ پہلی دفعہ تجرباتی طور اُتے 5 روپے دے نوٹ نوں (جو سب توں چھوٹا نوٹ سی) پورے ہندوستان وچ قابل قبول بنایا گیا۔ پھر 1910 توں دس روپے تے پچاس روپے دا نوٹ وی پورے ہندوستان وچ قبول کیتا جانے لگیا۔ 1911 وچ سو روپے دا نوٹ وی ہر علاقے وچ چلنے لگیا۔[42] اُسی وقت توں ہی عالمی بینکاروں دی خواہش اے کہ پوری دنیا وچ اک ہی کرنسی رائج ہو جائے مگر یورپ دے علااوہ کنیں کامیابی ننیں ملی اے۔ یورپ دے وی سارے ممالک یورو اپنانے اُتے آمادہ ننیں نیں۔

سنہ پاونڈ دا ایکسچینج ریٹ 24 قیراط سونے دی قیمت
1835 10 روپے دا اک پاونڈ
نومبر 1864 10 روپے دا اک پاونڈ 15.93 روپیہ فی تولہ
26 جون 1893 15 روپے دا اک پاونڈ 23.90 روپیہ فی تولہ
1917 10 روپے دا اک پاونڈ
1927 ساڑھے 13 روپے دا اک پاونڈ

1861 وچ ہندوستان وچ کاغذی کرنسی دا قانون نافذ ہویا۔ اس قانون دے ذریعے دوسرے بینکوں دا کاغذی نوٹ چھاپنے دا اختیار ختم کر دتا گیا تے اب ایہ حق حکومت دے کول آگیا[43] تے ہندوستانی حکومت مارچ 1935 تک نوٹ چھاپتی رہی۔ اسدے بعد پہلی اپریل 1935 توں نوٹ چھاپنے دا اختیار نئے بنے ریزرو بینک آف انڈیا نوں بخش دتا گیا جو اک نجی مرکزی بینک سی تے عملی طور اُتے بینک آف انگلینڈ دی ہندوستانی شاخ سی۔[44] اس دے بعد ہندوستان دی برطانوی حکومت دے کول صرف اک روپے دے نوٹ چھاپنے دا اختیار باقی رہیا۔

چاندی دا روپیہ بنانے وچ برطانوی حکومت نوں 42 فیصد منافع (Seigniorage) ہُندا سی۔ 1913 وچ جان مینارڈ کینز نے لکھیا کہ ایہ روپیہ بینک نوٹ ہی سی مگر کاغذ دی بجائے چاندی اُتے چھاپا جاندا سی۔
1848 توں 1855 دے درمیان امریکہ وچ کیلیفورنیا دے مقام توں 2200 ٹن سونا نکالا گیا جس توں سونے دی قیمتیں عارضی طور اُتے گر گئیں۔ لیکن بعد دے سالوں وچ چاندی دی بے شمار کانیں دریافت ہوئیں تے 1873 توں چاندی دی قیمت گرنے لگی۔ 1892 وچ امریکہ نے چاندی دا قانونی کرنسی دا درجہ ختم کر دے صرف سونے نوں قانونی کرنسی قرار دتا۔ اسدے پیچھے بینک آف انگلینڈ دا ہتھ سی۔

ٹکسالوں دی بندش[لکھو]

26 جون 1893 وچ ہندوستان دی برطانوی حکومت نے چاندی دا سکّہ بنانے والی ٹکسال بند کروا دیں تاکہ نہ چاندی دا سکہ مناسب مقدار وچ دستیاب ہو نہ لوگ اتوں استعمال کر سکیتیاں۔ سونے دا سکہ (اشرفی) انگریز پہلے ہی سمیٹ کر غائب کر چدا سی۔ اب ہندوستان وچ لوگوں دے کول لین دین دے لئے کاغذی کرنسی استعمال کرنے دے سوا کوئی چارہ نہ رہیا۔ اس طرح 1835 وچ سرکار دا بنایا ہویا سلور اسٹینڈرڈ 1893 وچ بحقِ کاغذی کرنسی ختم کر دتا گیا۔ اس دے باوجود عوام وچ سونے تے چاندی دے سکوں دی طلب برقرار رہی۔ حکومت ول توں کئی بار ایہ عندایہ دتا گیا کہ حکومت چاندی دا سکہ بحال کرنے دا ارادہ رکھدی اے مگر اس اُتے عمل نہ کیتا گیا۔
ٹکسالوں دی بندش دی وجہ توں چاندی دے روپے دی دستیابی کم ہو گئی تے اس دے نتیجے وچ پاونڈ دے مقابلے وچ روپیہ مہنگا ہونے لگیا۔ اس طرح ہندوستانی مال برطانایہ دے لیئے مہنگا ہونے لگیا۔ روپے دی قدر گرانے دے لیئے 1998 تک پنج سالوں وچ حکومت نے 4 کروڑ چاندی دے روپے جاری کیئے۔[45]

پوسٹ کارڈ اُتے چھپی ممبئی دی ٹکسال دی تصویر
سنہ چاندی دی قیمت۔ پنس فی اونس
1892–93 40 پنس(3 شلنگ 4 پنس)
1893–94 33.3 پنس
1894–95 29 پنس
1895–96 30 پنس(2 شلنگ 6 پنس)
ستمبر 1917 55 پنس

پہلی جنگ عظیم شروع ہُندے ہی ہندوستان وچ لوگوں دا کاغذی کرنسی اُتے شک بڑھ گیا تے اگست 1914 وچ صرف چار دنوں وچ حکومت نوں کاغذی نوٹوں دے بدلے 20 لکھ پاونڈ (3 کروڑ روپے) دی مالیت دے سونے دے سدے عوام نوں ادا کرنے پڑے۔ اسدے بعد سونے وچ ادائیگی روک دی گئی لیکن چاندی دی ادائیگی جاری رہی۔ صرف پنج سالوں وچ حکومت ہند نوں دوسرے ممالک توں 53 کروڑ اونس (16600 ٹن) چاندی خریدنی پئی تے دیڑھ ارب چاندی دے روپے جاری کرنے پڑے۔ کاغذی کرنسی نوں مزید مقبول بنانے تے چاندی اُتے توں بوجھ ہٹانے دے لئے 1917 وچ حکومت ہند نے اک روپے تے ڈھائی روپے دے نوٹ جاری کیتے۔ اس توں پہلے سب توں چھوٹا نوٹ پنج روپے دا سی۔ ستمبر 1917 وچ چاندی دی قیمت (جو 1893 توں 34 پنس فی اونس توں کم رہی سی) بڑھ کر 55 پنس فی اونس ہو گئی تے لوگوں نے سدے پگھلا کر چاندی دے زیورات بنانے شروع کر دیے۔ 1835 توں اِس وقت تک پنج ارب (یعنی 60 ہزار ٹن) چاندی دے سدے بنائے جا چدے سن جنہاں دے پگھلا دیئے جانے دا خطرہ موجود سی۔ اس لئے حکومت نوں مجبوراً ہندوستانی روپے دی قیمت وچ اضافہ کرنا پڑا تے اس طرح اک پاونڈ 15 روپے توں گر کر 10 روپے کےبرابر ہو گیا۔[46] 23 اپریل 1918 نوں امریکی حکومت نے Pittman Act بنا کر امریکی عوام دی تقریباً 52 کروڑ اونس چاندی ضبط کر لی (بہ عوض کاغذی کرنسی) تے اتوں ہندوستان بھیج دتا تاکہ ہندوستان وچ کاغذی کرنسی دی ساکھ بہتر ہُندی جائے تے چاندی اُتے توں بوجھ کم ہو جائے۔

ہندوستانی کرنسی- لکھ روپے [47]
کل کرنسی وچ کاغذی کرنسی دی فیصد مقدار کتنے کاغذی روپے گردش وچ سن کتنے چاندی دے روپے گردش وچ سن کتنے نئے چاندی دے روپے جاری ہوئے مالی سال
16 2379 12859 1360 1900–1901
16 2424 12649 204 1901–1902
19 2887 12428 60 1902–1903
19 3154 13565 1142 1903–1904
19 3373 14247 688 1904–1905
20 3790 15569 1611 1905–1906
19 4120 17241 2288 1906–1907
18 3865 17592 1548 1907–1908
20 3923 16075 2 1908–1909
21 4651 17242 8 1909–1910
21 4568 17404 -42 1910–1911
22 5324 18441 -7 1911–1912

برطانایہ وچ 1821 توں سونے دے سکّے قانونی کرنسی دا درجہ رکھدے سن۔ امریکہ آسٹریلیا تے کینیڈا وچ وی ایہ بہت مقبول سن۔ فرانس تے جرمنی دی جنگ (1870–1871) وچ فرانس دی شکست دے بعد جرمنی نے فرانس توں تاوان جنگ 5 ارب فرانک دا لگ بھگ 20 فیصد (تقریباًًً 325 ٹن) سونے دی شکل وچ وصول کیتا تے اپنی کرنسی نوں چاندی توں ہٹا کر سونے دی کرنسی اختیار دی کیونکہ چاندی دی مقبولیت گِرانی سی۔ لیکن اسی دوران ہندوستان وچ برطانوی راج صدیوں توں رائج سونے دی کرنسی ہٹا کر چاندی دی تے پھر کاغذ دی کرنسی نافذ کرنے وچ مصروف رہیا۔ جولائی 1926 وچ حکومت ہی دے بنائے ہوئے Hilton Young Commission نے وی ہندوستان وچ حقیقی گولڈ اسٹینڈرڈ دی سفارش دی مگر حکومت نے نظر انداز کر دی۔

چاندی دی کرنسی دی موجودگی وچ مرکزی بینکاروں نوں کاغذی کرنسی دا رواج عام کرنے وچ سخت دشواری دا سامنا سی۔ بینکار جانتے سن کہ صدیوں توں لوگ چاندی وچ بچت کردے آئے نیں۔ 1869 وچ بیرون الفانسو ڈی روتھشیلڈ نے کہیا سی کہ "ہوچ چاندی دی کرنسی نوں مکمل طور اُتے ختم کرنا پڑے گا تاکہ دنیا دے سرمائے (capital) دا وڈا حصہ برباد کیتا جا سدے۔ایہ بہت وڈی تباہی ہو گی۔" [48] اس دے بعد جرمنی وچ چاندی دی ٹکسالیں 1871 وچ بند دی گئیں۔ امریکہ وچ ایہ 1873 وچ بند ہوئیں جس دے بعد 1874 توں چاندی دی قیمت گرنا شروع ہوئی۔ 1879 وچ یورپ وچ Latin Monetary Union نے وی چاندی دی آخری ٹکسال بند کر دی تے اسی سال امریکہ وچ حکومت نے کاغذی کرنسی دے بدلے چاندی دی بجائے سونا واپس کرنا شروع کیتا۔ ہندوستان وچ چاندی دی ٹکسالوں نوں 1893 وچ بند کیتا گیا۔ چین نے چاندی دی ٹکسالیں بند کرنے توں انکار کر دتا تے اوتھے چاندی دی ٹکسالیں 1935 تک سدے بناتی رنیں۔ 1879 توں 1935 تک چاندی دی قیمت سونے دے مقابلے وچ پنج گنا کم ہو گئی۔[49] چاندی دی کرنسی نوں ختم کر دے کاغذ نوں کرنسی بنانے وچ اک خفایہ تنظیم The Pilgrims Society نے نہایت اہم کردار ادا کیتا سی۔[50]

پہلی جنگ عظیم دے بعد 1932 وچ ہندوستان دی برطانوی حکومت نے ہندوستان دی ساری چاندی جمع کر دے یک لخت بین الاقوامی مارکیٹ وچ چھڈ دی جس توں چاندی دی قیمت بہت گر گئی تے اس طرح چین نوں وی ٹکسالیں بند کرنے اُتے مجبور کیتا جا سدا۔[51]

ٹکسالوں دی بندش توں پہلے ٹکسالیں اجرت دے عوض عوام توں چاندی لے کر اتوں سکوں وچ تبدیل کر دتا کر تی سن تے اتوں Free silver کہندے سن کیونکہ سدے بنوانے دی کوئی حد مقرر نہ سی۔ بندش دے بعد ایہ سہولت عوام توں چھین لی گئی لیکن حکومت دے کول ایہ حق برقرار رہیا۔

گولڈ اسٹینڈرڈ[لکھو]

گولڈ اسٹینڈرڈ توں مراد ایسی کاغذی کرنسی سی جتوں سونے وچ تبدیل کیتا جا سدے[52]۔ یا دوسرے الفاظ وچ گولڈ اسٹینڈرڈ مالیاتی نظام دی اک قسم سی جس وچ اک کاغذی روپیہ،(یا ڈالر، پاونڈ وغیرہ) سونے دی اک مخصوص مقدار دی نمائندگی کیتا کردا سی۔[53] یعنی کاغذی روپیہ سونے دے سدے دی رسید یا ٹوکن دی حیثیت رکھدا سی نہ کہ fiat کرنسی دی۔
گولڈ اسٹینڈرڈ دا قانون مرکزی بینکوں دی جانب توں ان سونے دے سکّوں دی بجائے کاغذی کرنسی دا استعمال زیادہ توں زیادہ قابل قبول بنانے دی غالباً پہلی تے وڈی حد تک کامیاب کوشش سی۔ لوگ ایہ سمجھ کر کاغذی کرنسی قبول کرنے لگے کہ اسدے بدلے جدوں چانیں بینک توں سونے دے سکّے حاصل کر سکتے نیں۔

گولڈ اسٹینڈرڈ کب نافذ ہویا [54]
ملک سال
برطانیہ 1821
جرمنی 1871
سوئیڈن 1873
فرانس 1874
بیلجیئم 1874
اٹلی 1874
سویٹزرلینڈ 1874
ہولینڈ 1875
آسٹریا 1892
جاپان 1897
روس 1898
امریکہ (عملاً) 1873
امریکہ (قانوناً) 1900

گولڈ اسٹینڈرڈ دی اقسام[لکھو]

لگ بھگ 500 سال پہلے تک گولڈ اسٹینڈرڈ توں مراد اوہ قوانین ہُندے سن جو سونے دے سدے دا صرف وزن تے خالصیت (قیراط) بیان کردے سن۔ لیکن بعد وچ گولڈ اسٹینڈرڈ دے ناں توں ایتوں قوانین بنائے جانے لگے جو کاغذی کرنسی نوں سونے دا متبادل قرار دیتے سن۔

  • طلائی نقدی معیار: (Gold specie standard) اتوں کلاسیدی گولڈ اسٹینڈرڈ وی کہندے نیں۔ اس وچ اک کاغذی روپیہ اک چاندی دے روپے دے برابر ہُندا سی تے 15 چاندی دے روپے اک سونے دے سکّے (طلائی مہر یا اشرفی) دے برابر سن۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدوں برطانوی ہندوستان وچ صرف سونے چاندی تانبے وغیرہ دے سکّے چلتے سن تے انگریز حکومت کاغذی کرنسی دا رواج شروع کر رہی سی۔ کاغذی کرنسی پہ اعتبار بڑھانے دے لئی شروع شروع وچ تو لوگوں نوں بینک توں کاغذی روپیہ دے بدلے سونا یا چاندی دے دی جاندی سی مگر رفتہ رفتہ ایہ مشکل تر ہُندا چلا گیا تے بالآخیر بالکل ہی ختم ہو گیا۔ برطانایہ وچ ایہ نظام 1821 توں پہلی جنگ عظیم (اگست 1914) تک چلا۔ 1914 وچ امریکہ وچ فیڈرل ریزرو دے آغاز دے بعد کلاسیدی گولڈ اسٹینڈرڈ دا خاتمہ ہو گیا۔

کلاسیدی گولڈ اسٹینڈرڈ وچ مندرجہ ذیل چھ خوبیاں موجود سن جو رفتہ رفتہ ختم ہُندی چلی گئیں تے گولڈ اسٹینڈرڈ محض فراڈ بن کر رہ گیا۔

  1. کاغذی کرنسی دا تعلق سونے دے طے شدہ وزن توں سی۔
  2. سونے دے سدے گردش وچ سن۔
  3. کاغذی کرنسی سونے دے سکّوں وچ با آسانی تبدیل دی جا سکتی سی۔
  4. دوسرے سدے (مثلاً چاندی دے سدے) سونے دے سکوں دے ماتحت سن۔
  5. سونے دے سدے پگھلانے اُتے کوئی پابندی ننیں سی۔
  6. سونے دی کسی وی شکل وچ درآمد تے برآمد اُتے کوئی پابندی یا ٹیکس ننیں سی۔[54]

ہندوستان وچ قانون تو گولڈ اسٹینڈرڈ دا بنا سی لیکن چند سالوں بعد ہی عملی طور اُتے "گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ" رواج دے دتا گیا تے حقیقی گولڈ اسٹینڈرڈ دے تقاضے شاعر وی پورے نہ ہو سدے۔[55] حقیقی طلائی معیار وچ سونا چاندی بغیر کسی روک ٹوک دے عوام دی دسترس وچ ہُندا اے کیونکہ سونے چاندی دے سدے گردش وچ ہُندے نیں۔ برطانایہ وچ طلائی معیار دا قانون 1816 وچ بنا سی جس دے بعد اگلے سال سونے دا سکہ "سوورین" (sovereign) جاری کیتا گیا جو 22 قیراط سونے توں بنا سی تے اس وچ 7.322 گرام خالص سونا ہُندا سی۔ ایہ اک پاونڈ یعنی 20 چاندی دے شلنگ دے برابر سی۔ نومبر 1864 وچ اسدی قیمت 10 ہندوستانی روپے دے مساوی قرار دی گئی سی۔ (یعنی سوورین دی شکل وچ 24 قیراط سونے دی قیمت لگ بھگ 15.93 روپیہ فی تولہ سی )۔ 26 جون 1893 نوں سوورین دی قیمت بڑھا کر 15 روپے قرار دی گئی۔ (یعنی لگ بھگ 24 روپے فی تولہ)

  • طلائی تبدل معیار: (Gold exchange standard)۔ اپنے ناں دی مماثلت دے باوجود گولڈ اسٹینڈرڈ تے گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ وچ زمین آسمان دا فرق اے لیکن دونے اک ہی سلسلے دی کڑیاں نیں یعنی قابل تخلیق کرنسی نوں رائج کرنا ۔ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ دے نظام وچ صرف امریکہ تے برطانایہ نوں “ریزرو ممالک“ دا درجہ دتا گیا جندے لیئے سونے دا ذخیرہ رکھنا “ضروری“ سی جبکہ باقی ممالک دے لیئے ڈالر یا پاونڈ دا ذخیرہ سونے دے ذخیرے دے مساوی قرار دتا گیا[56] وجہ ایہ دسی گئی کہ دنیا وچ اتنا سونا دستیاب ننیں اے کہ ہر ملک دا سینٹرل بینک اپنا سونے دا ذخیرہ بنا سدے۔[57]
    اس حکمت عملی نوں “سونے دی کفایت شعاری“ دسیا گیا۔

گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ دے نظام وچ سونے چاندی دے سکّے گردش وچ ننیں ہُندے سن تے حکومت اس بات دی ضمانت دیتی سی کہ کاغذی روپیہ دے بدلے اک مقررہ مقدار وچ سونا یا چاندی دی جائے گی جو حکومت (یا مرکزی بینک) دے کول محفوظ رکھی ہُندی سی۔ اس زمانے وچ لوگوں دا بینک توں کاغذی روپیہ دے بدلے سونا یا چاندی حاصل کرنا بہت مشکل بنا دتا گیا سی۔ اب سونا چاندی عوام دی دسترس توں نکل گیا سی کیونکہ اب بینک دی روک ٹوک درمیان وچ آ گئی سی۔ تریخ گواہ اے کہ اس ضمانت دی آڑ وچ امریکہ تے برطانایہ دے مَرکزی بینکوں نے دنیا بھر دے عوام دا سونا چاندی وڈی مقدار وچ ہڑپ کر لیا۔ ہندوستان دی برطانوی حکومت نے اس دوران وڈی مقدار وچ سونا ہندوستان توں انگلستان بھیجا تے اس طرح ہندوستان وچ سونے دی قلّت پیدا ہو گئی سی جس نوں چھپانے دے لئے اصلی سکّوں دی جگہ کاغذی کرنسی نوں ہی قانونی کرنسی قرار دتا گیا۔ ہندوستان وچ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ 1898 وچ Fowler Report دے بعد باضابطہ طور اُتے نافذ کیتا گیا تے اک ہندوستانی روپیہ اک شلنگ تے چار پینس (1s 4d) دے برابر قرار دتا گیا۔ ایہ درحقیقت اسٹرلنگ ایکسچینج اسٹینڈرڈ سی۔

1845 توں 2013 تک مرکزی بینکوں دے کول کُل سونا (میٹرک ٹن وچ)۔ جیتوں جیتوں کاغذی کرنسی دا رواج بڑھتا چلا گیا عوام دے کول موجود سونے دے سدے مرکزی بینکوں دی تجوریوں وچ منتقل ہُندے چلے گئے۔ عالمی جنگوں تے گریٹ ڈپریشن دے دوران وی مرکزی بینکوں دا سونا بڑھتا ہی رہیا۔ 1965 وچ ایہ مقدار لگ بھگ 38500 ٹن سی۔1875 وچ امریکی بینکوں دے کول کل سونا محض 50 ٹن سی۔

برطانایہ وچ اس نظام نوں لانے دی وجہ ایہ سی کہ پہلی جنگ عظیم دے بعد برطانایہ پہ 85 کروڑ پاونڈ دا قرضہ چڑھ چدا سی تے حکومت دے اخراجات دا 40 فیصد سود ادا کرنے اُتے خرچ ہُندا سی۔ (سو سال بعد آج برطانایہ پہ 31 ارب پاونڈ دا قرضہ اے)۔ برطانایہ وچ ایہ نظام صرف 6 سال (1925 توں 1931 تک) چل سدا۔ مئی 1931 وچ آسٹریا دے سب توں وڈے بینک وچ بینک رن ہویا تے اوہ بینک ناکام ہو گیا۔ ایہ بینک رن اسی سال جرمنی تے برطانایہ تک پہنچ گیا۔ 19 ستمبر 1931 وچ برطانایہ نے ایہ نظام ختم کر دتا جس توں برطانوی پاونڈ دی قیمت وڈی تیزی توں گری۔ چونکہ ہندوستانی روپیہ پاونڈ توں منسلک سی اس لئے روپے دی قدر وی بہت کم ہو گئی۔ صرف تن چار مہینوں وچ ہندوستان وچ سونے دی قیمت 45 فیصد اضافہ دے بعد لگ بھگ 32 روپے تولہ ہو گئی۔ ایہ سب مرکزی بینکوں دی جانب توں ذخیرہ شدہ سونے دی مالیت توں کنیں زیادہ نوٹ چھاپنے دا نتیجہ سی۔ اس سارے بحران وچ مرکزی بینکوں نے خوب خوب کمایا۔
جیمز ریکارڈز اپنی کتاب “کرنسی دی موت“ وچ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ دے بارے وچ لکھدے نیں: [58] گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ اک جانب حقیقی گولڈ اسٹینڈرڈ دی سنہری نقل سی تو دوسری جانب اک بہت ہی وڈا فراڈ وی سی۔ …

مالیات دی دنیا وچ مبہم تے ذو معنی اصطلاحات دا استعمال بہت عام اے۔ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ وچ لفظ ایکسچینج توں مراد بل آف ایکسچینج سی جو اک بینک ڈرافٹ ہُندا سی تے اس زمانے وچ بین الاقوامی ادائیگیوں وچ بہت استعمال ہُندا سی۔[59] گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ دا لب لباب ایہ سی کہ سونے دے بدلے کاغذ لے لو۔ عوام نوں اگرچہ کاغذی رسید دے بدلے سونا ننیں دتا جاندا سی مگر اب وی عوام دا سونے اُتے حق تسلیم کیتا جاندا سی۔

  • طلائی سلاخ معیار: (Gold bullion standard) اس نظام وچ عام آدمی دے لئے کاغذی کرنسی دے بدلے بینک توں سونے دا سکہ لینے دا حق ہی ختم کر دتا گیا۔ صرف چند امیر لوگوں دے کول ایہ حق باقی رہ گیا جو دوسرے ممالک توں تجارت کردے سن تے یک مشت 400 اونس (لگ بھگ ساڑھے بارہ کلو) دی سونے دی اٹ خرید سکتے سن۔ اس نظام نوں پہلی دفعہ رکارڈو نے تجویز کیتا سی مگر ان تجاویز اُتے عمل اسدی موت دے سو سال بعد ہویا۔


بعد وچ ریزرو بینک آف انڈیا دے گورنر بننے والے سر چنتا من راو دیشمکھ نے ہندوستان وچ برطانوی حکومت دی پالیسیوں اُتے تنقید کردے ہوئے کہیا سی کہ "ایسی اصلاحات دے بعد انڈیا آفس اس طرح دا نا ممکن کاروبار ہو سکنے دے بارے وچ اندھا اے تے بے چارے مالیاتی حکام نوں اسمبلی وچ کھڑے ہو کر اُنہاں پالیسیوں دا دفاع کرنا پڑتا اے جننیں اوہ خود وی غلط سمجھتے نیں تے جندے نقصانات وڈے واضح ہُندے نیں"۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق اپریل 1932 توں مارچ 1941 تک ہندوستان دی برطانوی حکومت نے 1337.5 ٹن سونا برطانایہ بھیجا جسدی اُس وقت مالیت 375 کروڑ روپے سی۔ اُس وقت اس سونے دی اوسط قیمت 33 روپے فی تولہ توں وی کم سی۔ اس سونے توں بینک آف انگلینڈ نوں سونے دا ذخیرہ بنانے وچ وڈی مدد ملی۔[60] اگر آج دے سونے دے نرخ توں دیکھا جائے تو ایہ 50 ارب ڈالر توں زیادہ مالیت دا سونا سی۔ مشہور ماہر معاشیات Ludwig von Mises (1881–1973) اپنی تصنیف Beware the Alchemists وچ لکھدے نیں کہ حکومت نوں ایہ حق اے کہ اوہ جتوں چااے گھوڑا کاے۔ اوہ چوزے نوں وی گھوڑا کہہ سکتی اے۔ اس وقت تو لوگ حکومت نوں پاگل یا کرپٹ سمجھیں گے۔ لیکن تن صدیوں وچ حکومتیں کاغذ دے ٹکڑے نوں کرنسی بتے کرانے وچ کامیاب ہو چدی نیں۔ تے ایہی مہنگائی دی اصل وجہ اے۔ [61]

کرنسی دا رتبہ مالیاتی نظام فوائد نقصانات[62][63]
بہترین “ہارڈ کرنسی“ یعنی جدوں اصل مالیت

دے دھاتی سدے زیر گردش ہوں

  • Honest money۔ کوئی تخلیق ننیں کر سکتا
  • بین الاقوامی کرنسی
  • فکسڈ ایکسچینج ریٹ
  • بچت دی برقراری
  • آنے والی نسل اُتے کوئی ٹیکس ننیں ہُندا
  • نہ بینک رن ممکن ہُندا اے، نہ سینٹرل بینک دی ضرورت ہُندی اے[64]
  • عوام دے لئے بہترین، بینکاروں تے حکومت دے لئے بد ترین کرنسی
  • نقل و حمل دی مشکلات
  • کھرے کھوٹے دی پہچان دی مشکلات
اچھی “گولڈ اسٹینڈرڈ“ یعنی ایسی کاغذی کرنسی

جو سونے وچ تبدیل دی جا سدے[65]

  • نقل و حمل تے استعمال وچ آسانی
  • ہمیشہ جاری کنندہ دی جانب توں بہت زیادہ چھاپی گئی تے

پہلے افراط زر اورپھر مکمل تباہی توں دوچار ہوئی

  • جاری کنندہ دے فراڈ دی وجہ توں بینک رن ممکن ہُندا اے
خراب حکومت دی جانب توں چھپنے والی Fiat کرنسی

(جیتوں چین دی کاغذی کرنسی)[66] (fiat money)

  • دولت تخلیق ہونے توں عوام اُتے قرض ننیں چڑھتا
  • بینک رن ممکن ننیں ہُندا کیونکہ بے حساب تخلیق دی جا سکتی اے
  • حکومت دے لئے بہترین کرنسی
بدترین نجی بینکوں دی جانب توں جاری ہونے والی Fiat

کرنسی (جیتوں ڈالر، پاونڈ، یورو) (debt money)

  • بینکاروں دے لئے بہترین، عوام دے لئے بدترین کرنسی
  • بینک رن ممکن ننیں ہُندا کیونکہ بے حساب تخلیق دی جا سکتی اے
  • مخفی انفلیشن ٹیکس دی وجہ توں بچت اپنی قوت خرید کھو دیتی اے
  • دولت تخلیق ہونے توں عوام اُتے قرض چڑھتا اے جس توں
  • آنے والی نسل اُتے وی ٹیکس لگ جاندا اے[67]

"Because gold is honest money, it is disliked by dishonest men" Dr. Ron Paul

گریشام دا قانون[لکھو]

Gresham's law معیشت دا اک بنیادی اصول اے جو بتاتا اے کہ اچھی (مہنگی) کرنسی ہمیشہ بُری (سستی) کرنسی توں شکست کھا جاندی اے۔(Bad money drives out good, because good and bad coin cannot circulate together)۔ ایہی اصول بتاتا اے کہ سونےیا چاندی دی کرنسی تے کاغذی کرنسی اک نال ننیں چل سکتے۔[68] چونکہ کرنسی دی شکست ملک دی شکست ہُندی اے اس لئے دوسرے الفاظ وچ اگر کسی ملک وچ اچھی کرنسی (مثلاً ہارڈ کرنسی) رائج ہو تے پڑوس دے ملک وچ کاغذی کرنسی رائج ہو تو ہارڈکرنسی والے ملک دی شکست یقینی اے۔ اگر ہم تریخ اُتے نظر ڈالیں تو پتہ چلتا اے کہ پہلے گولڈ اسٹینڈرڈ نے ہارڈ کرنسی نوں مات دی۔ پھر فی ایٹ کرنسی نے گولڈ اسٹینڈرڈ نوں اُکھاڑ پھیندا۔ اسدے بعد debt money نے فی ایٹ منی نوں شکست دی۔ تے اگر مستپہلے وچ debt money توں وی بدتر کوئی کرنسی ایجاد ہو گئی تو اوہ دنیا بھر وچ چھا جائے گی مثلاً ڈیجیٹل کرنسی۔(دیکھیئے کیش دے خلاف جنگ)
گریشام دے اصول نوں موثّر بننے دے لیئے ضروری اے کہ حکومت دو قانون بنائے۔

  • گھٹیا کرنسی نوں لیگل ٹینڈر (قانونی کرنسی) دا درجہ حاصل ہو۔
  • گھٹیا کرنسی تے بہتر کرنسی دے درمیان فکسڈ ایکسچینج ریٹ ہو۔[69]

گولڈ اسٹینڈرڈ دے قوانین درحقیقت ان ہی دونے شرائط نوں پورا کردے نیں۔ بریٹن ووڈز کانفرنس (1944) دے ذریعے ایہ ہی دونے قوانین عالمی سطح اُتے نافذ کیئے گئے سن۔

گریشام دا قانون صرف اُسی صورت وچ فیل ہو سکتا اے جدوں دنیا بھر دے عوام کاغذی کرنسی یا ڈیجیٹل کرنسی قبول کرنے توں انکار کر دیں۔

امریکہ تے گولڈ اسٹینڈرڈ[لکھو]

ابتدا ہی توں امریکہ وچ دو دھاتی نظام (bimetallic standard) قائم سی یعنی 1792ء توں ڈالر دی قیمت سونے تے چاندی دونے دے وزن تے خالصیت (قیراط) دے لحاظ توں بیان دی جا سکتی سی تے ڈالر دا سکہ سونے دا وی ہُندا سی تے چاندی دا وی۔ اس وقت امریکہ وچ چاندی دی قیمت 1.293 ڈالر فی اونس سی تے سونا چاندی توں 15 گنا مہنگا سی۔ لیکن اس وقت باقی دنیا وچ سونا چاندی توں پندرہ دی بجائے ساڑھے پندرہ گنا مہنگا سی۔ دوسرے الفاظ وچ امریکہ وچ سونا باقی دنیا توں سستا سی تے اسی وجہ توں سونے دے امریکی ڈالر دا سکہ وڈی مقدار وچ دوسرے ممالک وچ چلا گیا تے امریکہ وچ عملاً چاندی دے ڈالر دا سکہ گردش وچ رہیا[70]۔
اس خامی نوں دور کرنے دے لئے 1834 وچ امریکی سونے دے ڈالر دے سدے وچ سونے دی مقدار گھٹا دی گئی تے اب ایہ سکہ چاندی توں 16 گنا مہنگا کر دتا گیا۔ اب چونکہ چاندی دا ڈالر سستا ہو گیا سی اس لئے امریکہ توں چاندی باہر جانے لگی تے سونا واپس آنے لگیا۔ امریکہ وچ سونے دی نئی کانیں وی دریافت ہوئیں تے سونے دی فراوانی مزید بڑھ گئی۔ اک وقت ایسا وی آیا جدوں چاندی دے سدے بالکل ہی نایاب ہو گئے۔ نوبت ایتھے تک آ گئی کہ دکاندار ریزگاری واپس کرنے توں قاصر ہو گئے۔
اس مشکل نوں دور کرنے دے لئے 1853 وچ چاندی دے ایتوں سدے جاری کیتے گئے جنہاں وچ چاندی تو کم ہُندی سی مگر ان اُتے قدر زیادہ لکھی ہُندی سی تاکہ ریزگاری وی واپس دی جا سدے تے سکہ اسمگل ہو کر ملک توں باہر وی نہ جائے۔ ایتوں سدے ٹوکن منی کہلاتے نیں تے دھاتی ہونے دے باوجود fiat کرنسی ہُندے نیں۔
امریکہ دی سول وار دے دوران (1862) حکومت نے ایسی کاغذی کرنسی جاری دی جس دی پشت پناہی دے لئے نہ سونا ہُندا سی نہ چاندی۔ اسی سال امریکہ وچ پہلی دفعہ انکم ٹیکس نافذ کیتا گیا۔
1859 وچ نیویڈا ، امریکہ وچ اک چاندی دی بہت وڈی کان دریافت ہوئی جتھے توں 1874 تک وڈی مقدار وچ چاندی نکالی گئی۔

برطانایہ 1819 وچ[71] ، کینیڈا 1853 وچ تے نیو فاونڈ لینڈ 1865 وچ [72] گولڈ اسٹینڈرڈ اپنا چدے سن۔ جرمنی نے 1871 وچ گولڈ اسٹینڈرڈ اپنا لیا سی۔ امریکہ وچ 1873 وچ سکوں توں متعلق قانون وچ ترمیم کر دے چاندی دا لفظ ہٹا دتا گیا تے عملاً گولڈ اسٹینڈرڈ اپنا لیا گیا جتوں عوام نے crime of 1873 دا ناں دتا۔ (تے جتوں عین سو سال بعد ترک کر دتا گیا)۔ اس قانون توں امریکہ وچ سرکاری سطح اُتے دو دھاتی نظام دا خاتمہ ہو گیا۔

جدوں وی اثاثوں توں زیادہ کرنسی چھپتی اے نتیجہ معاشی بحران ہُندا اے۔ 4 اکتوبر 1873۔ نیویارک سٹی وچ ہونے والے اک "بینک رن" دی یاد گار تصویر۔

1879 وچ امریکہ بظاہر دوبارہ دھاتی کرنسی اُتے واپس آ گیا لیکن اس دفعہ چاندی نوں کرنسی ننیں قرار دتا گیا بلکہ صرف سونے نوں کرنسی قرار دتا گیا۔ عوام نوں کاغذی نوٹوں دے بدلے سونے دے سدے دیے جانے لگے جس توں عوام دا کاغذی کرنسی اُتے اعتبار بحال ہو گیا تے اکثریت نے کاغذی نوٹوں نوں ہی استعمال کرنے نوں ترجیح دی۔ عوام دا وڈی شدت توں اصرار رہیا کہ چاندی نوں وی کرنسی بنایا جائے مگر 1900 وچ دوبارہ صرف سونے نوں ہی قانوناً کرنسی قرار دتا گیا۔
1862 توں پہلے ہارڈ کرنسی دے اُس دور وچ وی امریکہ وچ سونے چاندی دے سکوں دے نال نال کاغذی نوٹ وی وڈی مقدار وچ گردش کردے راے۔ ان نوٹوں دی حیثیت سونے چاندی دی رسید یا representative money جیسی سی۔ ایہ نوٹ بہت توں مختلف پرائیوٹ بینکوں ول توں وی جاری ہُندے سن تے حکومت دے محکمہ خزانہ ول توں وی لیکن ان وچ توں کسی نوں وی لیگل ٹینڈر دی حیثیت حاصل نہ سی۔ 8000 توں زیادہ مختلف نجی بینک کاغذی کرنسی جاری کردے سن۔ 25 فروری 1863 نوں صدر ابراھم لنکن نے نیشنل کرنسی ایکٹ منظور کیتا جس دے بعد بینکوں دا ایہ اختیار ختم ہو گیا تے اب ایہ حق صرف حکومت دے کول آ گیا ۔[73] ۔ (ہندوستان دی برطانوی حکومت نے ایہی کام 1861 وچ کیتا سی)۔ چونکہ اس زمانے وچ "بینک رن" بہت عام سن اس لئے 1913 وچ فیڈرل ریزرو سسٹم بنایا گیا تاکہ چیک تے نوٹ دے بدلے عوام نوں سونے چاندی دی ادائیگی نوں یقینی بنایا جا سدے لیکن جو کچھ ہویا اوہ اسدے عین برعکس سی۔ 1933 وچ امریکی عوام توں سونا رکھنے دا حق ہی چھین لیا گیا تے ان دا سونا ضبط کر لیا گیا (بہ عوض کاغذی کرنسی)۔ 1934 وچ سلور پرچیز ایکٹ بنا کر چاندی وی بحساب پچاس سینٹ فی اونس ضبط کر لی گئی۔ سونا جو چاندی توں 16 گنا مہنگا ہویا کردا سی اب 27 گنا مہنگا کر دتا گیا۔ 1934 توں 1965 تک امریکہ وچ داخلی سطح اُتے سلور اسٹینڈرڈ تے خارجی سطح اُتے گولڈ اسٹینڈرڈ نافذ رہیا۔ 1934 توں 1973 تک گولڈ اسٹینڈرڈ دے ناں اُتے جو سسٹم چلانے دی کوشش کیتی گئی اوہ ہرگز گولڈ اسٹینڈرڈ نہ سی۔ [74]
امریکہ وچ 1930 تک سونے دے سدے زیر گردش راے جبکہ چاندی دے سدے 1970 تک گردش وچ سن۔[75]
امریکہ وچ 173 سالوں تک ڈالر سونے یا چاندی وچ تبدیل کیتا جا سکتا سی۔ 1965 دے بعد توں ڈالرصرف اک حساب دی اکائی (unit of account) بن کر رہ گیا اے۔[76]

عرصہ ڈالر دی قانونی شکل
1792 توں 1873 چاندی دا ڈالر جو سونے توں منسلک سی
1873 توں 1934 کاغذی ڈالر جو سونے توں منسلک سی
1934 توں 1965 کاغذی ڈالر جو چاندی توں منسلک سی
1965 توں اب تک کاغذی/ڈیجیٹل ڈالر جو کسی توں وی منسلک ننیں

انگلینڈ تے گولڈ اسٹینڈرڈ[لکھو]

انگلینڈ دے سنار لوگوں دے سونے دی حفاظت کرنے دی ہزار سالہ شہرت رکھدے سن۔ اندی جاری کردہ رسیدیں ان دے علاقے دی کرنسی بن جاندی سن۔ اوہ فریکشنل ریزرو بینکنگ دے سارے گُر جانتے سن۔ سب توں پہلے انہاں نے ایہ راز جان لیا کہ اگر چاندی دا کرنسی دا درجہ ختم کر دتا جائے تو سونے دی بجائے سونے دی رسید توں ہی کام چل سکتا اے کیونکہ چاندی روگٹھ دی لین دین وچ استعمال ہونے والی دھاتی کرنسی اے جبکہ سونے دا سکہ شاعر کبھار ہی استعمال ہُندا اے۔ اس طرح ہارڈ کرنسی دی جگہ کاغذی کرنسی دا نظام لایا جا سکتا اے جس توں اندی دولت تے اقتدار وچ بے انتہا اضافہ ہو سکتا اے۔
1780 توں انگلینڈ وچ سکوں دی قلت بڑھتی چلی گئی جس توں کاغذی کرنسی نوں پھلنے پھولنےدا خوب موقع ملا۔نپولین دی جنگوں دی وجہ توں سکوں دی قلت وچ تے وی اضافہ ہویا۔ 1796 توں برطانوی ٹکسالوں نے سدے ڈھالنے بالکل بند کر دیے تے اگلے 20 سالوں تک ایہ کام بند رہیا۔[77]

انگلینڈ وچ 1377 توں 1816 تک سونا چاندی توں 16 گنا مہنگا ہویا کردا سی[78] جبکہ اس وقت فرانس (جو اس زمانے وچ ساُتے پتے سی) تے باقی یورپ وچ سونا چاندی توں ساڑھے پندرہ گنا مہنگا سی۔ اس طرح سونا انگلینڈ آنے لگیا تے چاندی باہر جانے لگی۔ 1816 تک بینک آف انگلینڈ اتنا سونا جمع کر چدا سی کہ اس نے دنیا وچ سب توں پہلے گولڈ اسٹینڈرڈ نافذ کر لیا تے اس طرح قانونی طور اُتے چاندی دا کرنسی دا درجہ ختم کر دتا۔ ایہ بینکار اس راز توں اچھی طرح واقف سن کہ گولڈ اسٹینڈرڈ آخر کار کاغذی اسٹینڈرڈ وچ تبدیل ہو جاندا اے (دیکھیے گریشام دا قانون)۔ (1717 وچ برٹش ٹریژری وچ اک اونس دا سونے دا سکہ 21 شلنگ دے عوض دستیاب سی۔)
انگلینڈ نے سونے دے مقابلے وچ چاندی وچ لیئے گئے قرض اُتے شرح سود بڑھا دی جس توں دوسرے ممالک جو چاندی دے اسٹینڈرڈ اُتے سن ان اُتے وی گولڈ اسٹینڈرڈ اپنانے تے چاندی نوں ترک کرنے دے لئے دباو بڑھ گیا ورنہ ان دی تجارت متاثر ہُندی۔ 1815 وچ فرانس دی واٹر لو وچ شکست دے بعد انگلینڈ نوں کرنسی دے معاملات وچ واضح برتری حاصل ہو گَئی تے اوہ ساری دنیا نوں قرضے جاری کرنے دی پوزیشن وچ آگیا۔اس طرح تجارتی خسارے دے دنوں وچ وی انگلینڈ کاغذی کرنسی (کیپیٹل) ایکسپورٹ کر دے سونا حاصل کردا رہیا۔

1844 وچ حکومت برطانایہ نے Bank Charter Act 1844 منظور کیتا جس توں بینکوں دی بے تحاشہ کرنسی نوٹ چھاپنے دی آزادی ختم ہو گئی۔ لیکن بینکوں نے فوراً اس قانون دا توڑ دریافت کر لیا تے چیک تے ڈرافٹ دے ذریعے تخلیق دولت دا کام جاری رکھیا جو اس قانون دی زد وچ ننیں آندا سی۔

1834 توں 1914 تک اک برٹش پاونڈ 4.867 امریکی ڈالر دے برابر سی۔ 1914 وچ امریکہ وچ فیڈرل ریزرو بننے توں دنیا بھر نوں قرض دینے دا حق انگلینڈ دے ہتھ توں نکل کر امریکہ دے ہتھ وچ چلا گیا تے 1933 تک پاونڈ دی قیمت گر کر 2.214 ڈالر رہ گئی جو اگست 2008 نوں محض 1.853 ڈالر ہو گئی۔[79]

افراط زر[لکھو]

اصل مضمون: افراط زر
کدوں کیہڑی کرنسی ڈب گئی[80]
سنہ ملک دا ناں
2009 شمالی کوریا
2008 زمبابوے
2002 ارجنٹینا
1996 بلغاریہ
1994 یوگوسلاویہ
1994 برازیل
1992 سویت یونین
1991 پولینڈ
1990 نکاراگوا
1982 میکسیکو
1955 چین
1949 تائیوان
1946 ہنگری
1944 یونان
1923 جرمنی
1865 متحدہ امریکہ
فائل:Hundred billion dollars and eggs.jpg
زمبابوے وچ انے زیادہ نوٹ چھاپے گئے کہ سنہ 2008 وچ 100 ارب ڈالر وچ صرف تن انڈے خریدے جا سکتے سن
1993 دا یوگوسلواکیہ دا بینک نوٹ جس دی مالیت 5 کھرب دینار اے۔

کاغذی کرنسی پہلے تو حکومت دے کول موجود سونے چاندی دی مالیت دے برابر مقدار وچ چھاپی جاندی سی لیکن 1971 وچ بریٹن ووڈ معاہدہ ٹوٹنے دے بعد ایسی کوئی روک ٹوک باقی ننیں رہی اے۔ ایہی وجہ اے کہ کرنسی کنٹرول کرنے والے ادارے تے حکومتیں اپنی آمدنی بڑھانے دے لئے زیادہ توں زیادہ کرنسی چھاپنے دے خواہشمند ہُندے نیں۔ لیکن اگر کرنسی زیادہ چھاپی جائے تو افراط زر دی وجہ توں اس دی قدر لامحالہ کم ہو جاندی اے ( یعنی اس دی قوت خرید کم ہو جاندی اے) اس طرح لوگوں دا تے باقی دنیا دا اعتبار اس کرنسی اُتے کم ہونے لگتا اے۔ جو کرنسی چھاپنے والے ادارے یا حکومت دے لئے نقصان دہ ثابت ہُندا اے کیونکہ لوگ اب دوسری کرنسی ول رجوع کرنے لگتے نیں۔ اس لئے حکومتیں اک حد توں زیادہ کرنسی ننیں چھاپ پاتیں۔ اسدی مثال سونے دا انڈا دینے والی مرغی دی طرح اے جتوں ذبح نہ کرنا ہی سود مند رہندا اے۔ لیکن تھوڑی تھوڑی مقدار وچ وی مسلسل کاغذی کرنسی چھپتے رہنے توں اس کرنسی دی قوت خرید کم ہُندی چلی جاندی اے۔ اس دے بر عکس دھاتی کرنسی دی قدر وقت دے نال بڑھتی چلی جاندی اے۔ اسی لئے بین الاقوامی مالیاتی فنڈ اپنے رکن ممالک نوں اس بات اُتے مجبور کردا اے کہ اوہ اپنی کرنسی نوں سونے توں منسلک نہ کرو۔[81] اگر کوئی کرنسی سونے توں منسلک ہو گی تو آئی-ایم-ایف دے لئے اسدی شرح تبادلہ اپنی مرضی دے مطابق کنٹرول کرنا مشکل ہو جائے گا۔

پچھلی دہائی وچ زمبابوے دی حکومت نے اپنی بقا دے لئے بے تحاشہ کاغذی کرنسی چھاپ کر اپنی آمدنی وچ اضافہ کیتا۔ اس دے نتیجہ وچ 2008 وچ زمبابوے دے 1200 ارب ڈالر صرف اک برطانوی پاونڈ دے برابر رہ گئے۔ اسقدر افراط زر دی وجہ توں زمبابوے وچ شرح سود %800 تک جا پہنچی سی۔[82]

کاغذی کرنسی دا کمال ایہ اے کہ کسی نوں اپنی بڑھتی ہوئی غربت دا احساس ننیں ہُندا۔ اگر کسی مزدور دی تنخواہ پنج فیصد کم کر دی جائے تو اتوں شدید اعتراض ہُندا اے۔ لیکن جدوں افراط زر دی وجہ توں اسدی تنخواہ دی قوت خرید دس فیصد کم ہو جاندی اے تو اوہ اتنا اعتراض ننیں کردا۔ جتنے سالوں وچ کسی دی تنخواہ دوگنی ہُندی اے اتنی ہی مدت وچ سونے دی قیمت ( تے مہنگائی ) تن گنی ہو چدی ہُندی اے۔
پچھلے 255 سالوں وچ قیمتیں دوگنی ہونے وچ ابتدائی 185 سال لگے حالانکہ اس عرصے وچ دنیا نوں دو جنگ عظیم وی جھیلنا پڑیں۔ لیکن بریٹن ووڈز دے معاہدے دے بعد دے 70 سالوں وچ قیمتیں 50 گنا بڑھ گئیں۔[83]
1930 تک سونے دی قیمت تقریباًًً 20 ڈالر فی اونس سی۔ ایہ قیمت پچھلے دیڑھ سو سال توں برقرار سی۔ اتنے لمبے عرصہ تک قیمت مستقل رہنے دی وجہ ایہی سی کہ ڈالر کاغذی ننیں بلکہ دھاتی سی۔ برطانایہ وچ عام استعمال دی اشیاء دی قیمت ستروھیں صدی توں 1914 تک مستحکم سی۔ [84] قیمتوں دا بڑھنا کاغذی کرنسی دا لازمی جُز اے۔ 1717 توں 1945 تک یعنی سوا دو سو سال تک برطانایہ وچ سونے دی سرکاری قیمت 4.25 پاونڈ فی اونس سی۔ بریٹن ووڈ دے معاہدے دے بعد برطانایہ وچ سونے دی سرکاری قیمت ختم کر دی گئی۔ 1927 وچ اک برطانوی پونڈ دی قیمت ساڑھے تیرہ ہندوستانی روپے سی۔ 1925 وچ ہندوستان وچ سونے دی قیمت لگ بھگ 26 روپیہ فی تولہ سی۔ دوسری جنگ عظیم توں پہلے ایہ 30 روپیہ فی تولہ سی۔ اس وقت اک عام فوجی سپاہی دی تنخواہ 60 روپے ہویا کردی سی۔[85]

2 فیصد سالانہ افراط زر دے نتیجے وچ مہنگای
کتنے سالوں بعد مہنگائی کتنی ہو جاندی اے
35 دو گنا
70 چارگنا
105 اٹھ گنا
140 سولہ گنا
350 ہزار گنا
500 بیس ہزار گنا

علاء الدین خلجی دے دور حکومت (1296–1316 عیسوی) وچ ہر چیز دی قیمتوں اُتے انتہائی سختی توں کنٹرول رکھیا جاندا سی۔ اس زمانے وچ اک عام فوجی سپاہی دی تنخواہ لگ بھگ 20 تندا ماہانہ ہویا کردی سی جبکہ اک تندے وچ 10 من چاول بکتا سی۔ اس وقت دا اک تنکہ بعد دے شیر شاہ سوری دے اک روپیہ دے بالکل برابر سی۔[86]
1871 وچ چاول دیڑھ روپے من سی جو 1893 وچ دو روپے من ہو چدا سی۔[87] 1947 وچ پاکستان وچ اک امریکی ڈالر لگ بھگ تن روپے دا سی جبکہ سونا 80 روپے تولہ سی۔ 1965 وچ سونے دی قیمت 127 روپیہ فی تولہ سی۔

مختلف کرنسی دے سالانہ افراط زر[لکھو]

سونا اک غیر اعلانایہ بین الا اقوامی زرِ کثیف (ہارڈ کرنسی) اے۔ اسدی قیمت دے بڑھنے توں کسی ملک دی کاغذی کرنسی وچ ہونے والے افراط زر (مہنگائی) دا بخوبی اندازہ ہو جاندا اے۔ 18 نومبر 2011 تک سونے دی قیمت وچ ہونے والا سالانہ فیصد اضافہ مختلف کرنسی وچ مندرجہ ذیل اے۔

سوئس فرانک جاپانی ین آسٹریلوی ڈالر کینیڈین ڈالر ہندوستانی روپیہ چینی یوان ¥ یورو€ برطانوی پاونڈ £ امریکی ڈالر $ '
5.7% _ 13.3% 22.8% 23.9% _ 6.4% 13.1% 24.7% 2002
7.6% _ -8.5% 0.6% 14.8% _ 1.7% 9.9% 21.1% 2003
-3.5% 3.7% 1.4% -2.1% 0.5% 13.6% -3.1% -2.4% 5.4% 2004
37.8% 37.6% 28.9% 15.4% 24.2% 21.3% 36.7% 33.0% 20.0% 2005
14.2% 24.4% 12.6% 23.0% 20.8% 18.7% 10.6% 8.3% 23.0% 2006
21.7% 22.9% 18.3% 12.1% 16.5% 23.3% 18.4% 29.2% 30.9% 2007
-0.1% -14.4% 31.3% 30.1% 28.8% -2.4% 10.5% 43.2% 5.6% 2008
20.1% 26.8% -3.0% 5.9% 19.3% 23.6% 20.7% 12.7% 23.4% 2009
15.4% 11.4% 13.3% 21.3% 22.3% 22.8% 37.1% 31.4% 27.1% 2010
19.0% 14.2% 23.2% 25.4% 39.1% 16.8% 19.8% 18.8% 21.3% 2011
13.8% 15.8% 13.1% 15.5% 21.0% 17.2% 15.9% 19.7% 20.3% اوسط سالانہ اضافہ

[88]

اگر پہلی جنوری 2001 توں پہلی جنوری 2014 تک دی سونے دی قیمتوں دا جائیزہ لیا جائے تو پتہ چلتا اے پچھلے تیرہ سالوں وچ پاکستانی کرنسی دی قیمت وچ ساڑھے ست گنا تے ہندوستانی کرنسی دی قیمت وچ پنج گنا کمی آئی اے جبکہ اسی دوران ایران وچ مہنگائی لگ بھگ 60 گنا بڑھ چدی اے۔[89]

مہنگائی ملک تے کرنسی
88584% کونگو دا فرانک
65789% برما دا کیات
33787% لائبیریا دا ڈالر
5856% ایران دا ریال
3720% مالاوی دا کواچہ
3123% ساو توم دا ڈوبرا
1996% گنی دا فرانک
1309% گمبیا دا دلاسی
1021% ڈومینیدا دا پیسو
1005% شام دا پاونڈ
973% جمیدا دا ڈالر
948% برونڈی دا فرانک
947% ہئیتی دا گورڈے
901% ایتھوپیا دا بِر
764% نکاراگوا دا قرطبہ
755% مصر دا پاونڈ
751% پاکستان دا روپیہ
666% سری لندا دا روپیہ
622% انڈونیشیا دا روپیہ
542% بنگلہ دیش دا ٹدا
501% نیپال دا روپیہ
496% ہندوستان دا روپیہ
336% بحرین دا دینار
332% جاپان دا ین
319% امریکی ڈالر
319% اومان دا ریال
319% سعودی عرب دا ریال
319% قطر دا ریال
308% برطانایہ دا پاونڈ
288% کویت دا دینار
250% اسرائیل دا شیکل
208% کینیڈا دا ڈالر
207% آسٹریلیا دا ڈالر
206% چین دا یوان
206% یورو
135% سوئیزر لینڈ دا فرانک
16% سونا بہ نسبت چاندی

تریخ دے بد ترین افراط زر[لکھو]

اگر کرنسی دھاتی ہو تے سکّے اپنی مالیت خود رکھدے ہوں تو افراط زر ناممکن ہو جاندا اے۔ دھاتی کرنسی وچ افراط زر صرف اسی صورت وچ ممکن ہُندا اے جدوں اس دھات دی اتنی وڈی کان دریافت ہو جائے کہ دنیا بھر دی ضرورت توں زیادہ ہو کیونکہ دھاتی کرنسی عالمی قبولیت رکھدی اے۔ اسدے برعکس کاغذی کرنسی چھاپ دے حکومتیں اپنی آمدنی تو بڑھا لیتی نیں لیکن اپنے عوام نوں غریب بنا دیتی نیں۔ اس طرح اوہ اپنے عوام توں خفایہ طور اُتے انفلیشن ٹیکس وصول کردی نیں۔ 1945–46 وچ ہنگری وچ اتنی زیادہ کاغذی کرنسی چھاپی گئی کہ ہر چیز دی قیمت اربوں کھربوں پینگو تک جا پہنچی۔ حکومت نے ایتوں کرنسی نوٹ جاری کیئے جنہاں اُتے مالیت ننیں لکھی ہُندی سی تے روزانہ صبح ریڈیو اُتے اعلان ہُندا سی کہ آج اس دی مالیت کیتا ہو گی۔ 18 اگست 1946 نوں پرانی کرنسی پینگو دی جگہ نئی کرنسی فورنٹ جاری کیتی گئی۔ اک فورنٹ 400,000,000,000,000,000,000,000,000,000 پینگو دے برابر سی (یعنی 400 ارب ارب ارب پینگو دے برابر)۔

جرمنی وچ اک سونے دے مارک دی قیمت (کاغذی مارک وچ)

1919 وچ اک امریکی ڈالر 9 جرمن مارک دے برابر سی۔ صرف چار سال بعد نومبر 1923 وچ اک ڈالر 4200 ارب مارک دے برابر ہو چدا سی[56]۔ اک ڈبل روٹی دی قیمت 400 ارب مارک ہو چدی سی۔ [90] 15 نومبر 1923 نوں جرمنی وچ نئی کرنسی رینٹن مارک جاری کیتی گئی۔ اک نیا مارک پرانے 1000 ارب مارک دے برابر قرار دتا گیا۔ پرانا مارک پیپیر مارک کہلاتا سی۔

جرمنی اکتوبر 1923۔ اک میلین مارک دے نوٹ جسدی سادہ پشت نوں ردّی کاغذ دی طرح لکھنے دے لئے استعمال کیتا جا رہیا اے۔

اسی طرح تردی وچ نوٹوں اُتے توں صفر کم کرنے دے لئے یکم جنوری 2005 نوں نیا ٹرکش لیرا جاری کیتا گیا۔ اک نیا ٹرکش لیرا 1,000,000 پرانے ٹرکش لیرا دے برابر مقرر کیتا گیا۔

فائل:Inflació utan 1946.jpg
1946وچ ہنگری وچ خاکروب جھاڑو لگیا کر سڑک نوں پرانے نوٹوں توں صاف کر رہیا اے
13 جولائی 1931۔ برلن وچ اک بینک رن۔
تریخ دے بد ترین ماہانہ افراط زر [91]
ملک کرنسی دا ناں بد ترین مہینہ ماہوار افراط زر روزانہ افراط زر قیمتیں دوگنی ہونے دی مدت
ہنگری ہنگری دا پینگو جولائی 1946 4.19 × 1016 % 207.19% 15 گھنٹے
زمبابوے زمبارے ڈالر نومبر 2008 7.96 × 1010 % 98.01% 24.7 گھنٹے
یوگوسلاوایہ یوگوسلاو دینار جنوری 1994 3.13 × 108 % 64.63% 1.4 دن
جرمنی جرمن پیپیرمارک اکتوبر 1923 29,500% 20.87% 3.7 دن
یونان یونانی دراچمہ اکتوبر 1944 13,800% 17.84% 4.3 دن
تائیوان قدیم تائیوان ڈالر مئی 1949 2,178% 10.98% 6.7 دن

سونے چاندی دی قیمت دا اتار چڑھاو[لکھو]

منڈی دی دوسری ساری چیزوں دی طرح سونے چاندی دی قیمت وی طلب و رسد دے قانون دے مطابق ہونی چاہیے۔ جدوں وی بینکوں تے بچت اسکیموں دی شرح سود وچ کمی آندی اے تو سونے دی قیمت بڑھنے لرفتار اے کیونکہ اگر خاطر خواہ منافع دی امید نہ راے تو لوگ افراط زر دے نقصان توں بچنے دے لئے اپنی جمع پونجی سونے دی شکل وچ رکھنا پسند کردے نیں جتوں صدیوں توں "محفوظ جنت" تصوّر کیتا جاندا اے۔ لیکن اگر بہت سارے لوگ اپنی کاغذی کرنسی دے بدلے سونا لے لیں گے تو کاغذی کرنسی دی وقعت وچ کمی آجائے گی تے سونے دی قیمت چڑھ جائے گی[92] اس لئے وڈے وڈے مرکزی بینک سونے چاندی دی قیمت گرانے دی کوشش کردے نیں۔[93] [94] [95] [96][97][98] [99] [100]
انڈریو میگاری[101] نامی اک سونے دے تاجر نے 29 مارچ 2010 نوں ریڈیو اُتے اک انٹرویو دتا جو اپریل 2010 نوں نشر ہویا۔ اس وچ اس نے انکشاف کیتا کہ فیڈرل ریزرو دی ہدایت اُتے کس طرح جے پی مارگن چیز تے ایچ ایس بی چیز سونے دی قیمتیں گرانے وچ کردار ادا کردے نیں۔ اس توں پہلے 3 فروری 2010 نوں انڈریو میگاری نے کموڈٹی فیوچر ایکسچینج کمیشن نوں بتا دتا سی کہ چاندی دی قیمت کس طرح تبدیل دی جائے گی تے دو دن بعد بالکل ویسا ہی ہویا۔ جس دن ایہ معلوم ہویا کہ ایہ راز انڈریو میگاری نے فاش کیتے نیں اسدے دوسرے دن یعنی 26 مارچ 2010 نوں اک تیز رفتار گاڑی نے انڈریو میگاری تے اسدی بیوی نوں ٹکر ماری تے فرار ہو گئی۔ لندن دی پولیس ہیلی کاپٹر توں پیچھا کر دے اس ڈرائیور نوں گرفتار کرنے وچ کامیاب ہو گئی مگر بعد وچ اسدا ناں ظاہر کیتے بغیر اتوں برائے ناں سزا دیکر چھڈ دتا گیا۔ انڈریو میگاری دا خیال اے کہ ایہ اتوں قتل کرنے دی ناکام کوشش سی۔

1970 وچ چاندی دی قیمت 1.63 ڈالر تے سونے دی قیمت 35 ڈالر فی اونس سی۔ جنوری 1980 وچ چاندی دی قیمت بڑھ کر لگ بھگ 50 ڈالر فی اونس ہو گئی سی تے کاغذی کرنسی اُتے لوگوں دا اعتماد ڈگمگانے والا سی۔ سونے دی قیمت وی صرف دیڑھ مہینے وچ دگنی ہو کر 850 ڈالر فی اونس تک پہنچ گئی سی۔[102] کاغذی کرنسی دا مستپہلے بچانے دے لئے فیڈرل ریزرو نے شرح سود بڑھا کر 20 فیصد کر دی (جو شاعر تریخ وچ ننیں رہی) تے نیویارک مرکنٹائل ایکسچینج توں نئے قاعدے قانون نافذ کروائے۔ اسدے نتیجے وچ چاندی دے وڈے تاجر (Hunt Brothers) دیوالایہ ہو گئے لیکن دو مہینوں وچ چاندی دی قیمتیں 80 فیصد تک گر گئیں۔ اسدے بعد دوبارہ کسی ایتوں گولڈ رن توں بچنے دے لئے عالمی سطح اُتے سونے دی لیزنگ شروع کیتی گئی تاکہ سونے دی قیمتیں کنٹرول دی جا سکیتیاں۔ 1990 دی دہائی وچ سونے دی قیمتیں گرنے دی وجہ ایہی سونے دی لیزنگ سی۔ اسدی وجہ توں سونا برآمد کرنے والے ممالک (جنوبی افریقہ، چین تے روس) وڈے خسارے وچ راے۔[103] اپریل 2013 توں سونے دی قیمت اچانک گرنے دی وجہ کومیکس وچ کاغذی سونے دے کنٹریکٹ (Gold Future) دی وڈے پیمانے اُتے فروخت سی جو امریکہ دی جے پی مورگن سیکوریٹیز تے HSBC سیکوریٹیز نے بیچے سن۔[104] اسی طرح 28 نومبر 2014 نوں نیویارک کومیکس وچ 50 ٹن کاغذی سونے دے کنٹریکٹ یک لخت بیچ کر قیمت گرائی گئی سی۔[105]

امریکی فیڈرل ریزرو دے بارہویں تے مشہور چیر مین مسٹر ووکر (Mr. Volcker) نےاک دفعہ کہیا سی کہ "سونا میرا دشمن اے تے وچ ہمیشہ نظر رکھدا ہوں کہ میرا دشمن کیتا کر رہیا اے"۔[106] َ[107] مسٹر ووکر 1979 توں 1987 تک فیڈرل ریزرو دا چیرمین رہیا سی تے 1980 وچ سونے دی بے قابو ہُندی ہوئی قیمتوں نوں لگام دینے وچ اسدا وڈا ہتھ سی۔ 1971 وچ جدوں اوہ ٹریژری دا انڈر سیکریٹری سی اس نے بریٹن ووڈز دا معاہدہ توڑنے وچ مرکزی کردار ادا کیتا سی تے اتوں اس اُتے فخر سی۔[108]

1997 وچ جدوں سونے دی قیمتیں بہت گری ہوئی سن سوئیزرلینڈ نے اپنے 2600 ٹن سونے وچ توں 1400 ٹن سونا بیچنے دا ارادہ ظاہر کیتا جتوں 2004 تک مکمل کر لیا۔[109][110] اس توں سونے دی قیمت گر کر 309 ڈالر فی اونس رہ گئی۔ اسی دوران برطانایہ نے اعلان کیتا کہ اوہ 415 ٹن سونا 1999–2000 دے دوران بیچے گا۔ اسی عرصے وچ آئی ایم ایف نے وی 435 ٹن سونا بیچا۔ اس طرح سونے دی قیمت مزید گر کر 258 ڈالر تک آ گئی جو پچھلے 22 سالوں دی کم ترین قیمت سی۔ اس دا فائدہ اٹھاتے ہوئے بینکاروں نے افریقہ وچ سونے دی کانیں کوڑیوں دے داموں خرید لیں۔ شبہ کیتا جاندا اے کہ مرکزی بینکوں ول توں بیچا جانے والا بیشتر سونا مرکزی بینک دے ہی مالکان نجی حیثیت توں خرید لیتے نیں۔ لندن بُلین مارکیٹ کچھ اس طرح کام کردی اے کہ عام طور اُتے خریدار دی شناخت ممکن ننیں ہُندی۔[111]

دورانایہ آئی ایم ایف نے کتنا سونا بیچا؟[112][113] کس نے خریدا؟
1970–1971 "جتنا سونا جنوبی افریقہ توں خریدا تھا“
1976–1980 50 میلین اونس ( یعنی 1555ٹن)
1999–2000 14 میلین اونس ( یعنی 435 ٹن)
2009–2010 13 میلین اونس ( یعنی 403 ٹن) 200 ٹن انڈیا نے خریدا
10 ٹن سری لندا نے خریدا
10 ٹن بنگلہ دیش نے خریدا
2 ٹن ماریشیئس نے خریدا
آئی ایم ایف دے کول اب وی 2814 ٹن سونا بچا ہویا اے
1970 وچ جنوبی افریقہ نے 1000 ٹن توں زیادہ سونا کانوں توں نکالا۔[114]

سن 2012 تک پچھلے پونے تن سالوں وچ سنٹرل بینکوں نے 1100 ٹن سونا خریدا جبکہ اس توں پہلے دے تن سالوں وچ انہاں نے 1143 ٹن سونا بیچا سی۔ روس تے چین کئی سالوں توں سونا جمع کر راے نیں۔ 1911 وچ میکسینوں نے 100 ٹن سونا خریدا۔ 2012 تک چین دے عوام نے پچھلے پنج سالوں وچ 4800 ٹن سونا سکوں تے بسکٹ (پانسہ) دی شکل وچ خریدا۔ 2013 وچ چین نے 2200 ٹن سونا خریدا۔[115] چین اب دنیا وچ سب توں زیادہ سونا کانوں توں نکالتا اے مگر اک تولہ وی بیچنے نوں تیار ننیں۔ سونے دی اس طرح خریداری مغربی ممالک دے لئے اک وڈا درد سر بن گئی اے کیونکہ ایہ اس بات ول واضح اشارہ اے کہ کاغذی کرنسی اُتے اعتبار نہ کرنے والوں دی تعداد تیزی توں بڑھتی جا رہی اے۔ ایہ مشرقی ممالک دا کاغذی کرنسی اُتے اعتبار سی جس نے انیسویں تے بیسویں صدی وچ مغربی ممالک نوں فوجی و تجارتی برتری تے خوشحالی عطا دی سی۔[116]

بریٹن وڈز دا معاہدہ[لکھو]

جدوں کوئی اک ملک کسی دوسرے ملک دی کاغذی کرنسی اُتے کنٹرول حاصل کر لیتا ہےتو اوہ وڈے پوشیدہ طریقے توں اُس دوسرے ملک دی معیشت، صنعت، تجارت تے دولت پرحاوی ہو جاندا اے۔بریٹن اوڈز سسٹم بنانے دا اصل مقصد وی اسی طرح توں دنیا بھر اُتے امریکی بینکاروں دی حکمرانی قائم کرنا سی۔ جس سال بریٹن ووڈز دا معاہدہ طے پایا اسی سال نوبل انعام یافتہ مصنف Friedrich Hayek نے اپنی کتاب "غلام مملیکت دا رستہ" (The Road to Serfdom) وچ لکھیا "سارے لوگوں اُتے جو حاکمیت معاشی کنٹرول عطا کردا اے اس دی سب توں بہترین مثال فورین ایکسچینج دے شعبہ وچ واضح اے۔ جدوں (مارکیٹ دی بجائے) ریاست فورین ایکسچینج کنٹرول کرنا شروع کردی اے تو شروع وچ تو کسی دی ذاتی زندگی اُتے کوئی اثر پڑتا محسوس ننیں ہُندا تے زیادہ تر لوگ اتوں بالکل نظر انداز کر دیتے نیں۔ لیکن بہت توں یورپی ممالک دے تجربات دے بعد دانشوروں نے اس طرز عمل نوں مکمل عالمی حاکمیت (totalitarianism) دی جانب فیصلہ کن پیشرفت قرار دتا اے۔ایہ درحقیقت سارے لوگوں نوں ریاست دی مطلق العنانی دے حوالے کر دینا اے۔ ایہ فرار ہونے دے سارے راستے بند کر دیتا اے، نہ صرف امیروں دے بلکہ ہر کسی دے۔[117]"

بریٹن ووڈز دا ماونٹ واشنگٹن ہوٹل جتھے 1944 وچ بریٹن ووڈز دا عالمی معاہدہ طے ہویا۔
سن 1900 توں امریکی سونے دے ذخائر تے سونے دی قیمت۔ 1950 توں امریکی سونے دے ذخائر وچ تیزی توں کمی آنے لگی تے 1970 تک امریکہ اپنا 60 فیصد سونا کھو چدا سی۔ اپنا سونا بچانے دے لئے اس نے بریٹن ووڈ دا معاہدہ توڑ دتا جس دی وجہ توں سونے دی قیمت بڑھنا شروع ہو گئی۔ 1976 وچ آئی ایم ایف نے 777 ٹن سونا بیچا جس توں قیمت تھوڑی سی کم ہوئی۔[118] 1999–2000 وچ آئی ایم ایف نے اسی مقصد توں مزید 435 ٹن سونا بیچا۔ [119]

دوسری جنگ عظیم تک دنیا بھر دے عوام وچ کاغذی کرنسی دا رواج مستحکم ہو چدا سی لیکن مشکل ایہ سی کہ مرکزی بینک آپس وچ کس طرح لین دین (بزنس) کرو۔ کوئی وی مرکزی بینک کسی دوسرے مرکزی بینک دی چھاپی ہوئی کاغذی کرنسی قبول کرنے نوں تیار ننیں سی تے سونے دا مطالبہ کردا سی۔ اس مشکل نوں حل کرنے دے لئے دوسری جنگ عظیم دے دوران جولائی 1944 وچ بریٹن ووڈز، نیو ہیمپشائر، امریکہ دے مقام اُتے اک کانفرنس منعقد کیتی گئی۔ اس کانفرنس دے نتیجے وچ بین الاقوامی مالیاتی فنڈ (المعروف آئی-ایم-ایف) تے ورلڈ بینک وجود وچ آئے۔ اس کانفرنس وچ 44 اتحادی ممالک دے 730 مندوبین نے شرکت دی سی جس وچ روس وی شامل سی مگر جاپان شامل ننیں سی۔ اسدے اک سال بعد ہیروشیما اُتے ایٹم بم گرایا گیا۔
اس کانفرنس دے انعقاد دے وقت دنیا بھر دے مرکزی بینکوں دے کول موجود کل سونے دا %75 امریکہ دے کول سی۔

اس کانفرنس دے دوران ہندوستان دے مندوب نے سوال پوچھا کہ gold convertible exchange توں کیتا مراد لیا جائے گا۔ اسدا گول مول جواب دتا گیا کہ امریکی ڈالر توں جتنا چانیں سونا خریدا جا سکتا اے اس لئے اس ایکسچینج توں ڈالر ہی مراد لیا جائے۔[120]

اس معاہدے دے مطابق 35 امریکی ڈالر اک اونس سونے دے برابر طے پائے سن تے امریکہ 35 ڈالر دے عوض اتنا سونا دینےدا پابند سی۔ دنیا دی دیگر کرنسیوں دی قیمت امریکی ڈالر دے حساب توں طے ہُندی سی۔ اس معاہدے وچ وڈی چالادی توں سونے چاندی دی بجائے ڈالر نوں کرنسی دا معیار مقرر کیتا گیا یعنی سونے دی بجائے معیار سونا دی آڑ وچ "معیار ڈالر" لایا گیا۔ اس کانفرنس دے معاہدے دا مسودہ انگریز ماہر معاشیات جان مینارڈ کینز نے بنایا سی جو بینک آف انگلینڈ دا ڈائریکٹر سی۔ اوہ چاہندا سی کہ اک ہی عالمی کرنسی ہو جو نہ سونے توں منسلک ہو نہ سیاسی دباو دے تحت آئے مگر اوہ مندوبین نوں اس اُتے قائل نہ کر سدا۔ صاف ظاہر ہُندا اے کہ کینیز اپنے آقاوں دے لئے کام کر رہیا سی۔ دو سال بعد اسدا انتقال ہو گیا۔[121]
خود کینیز دے مطابق بریٹن وڈز دا ایہ معاہدہ گولڈ اسٹینڈرڈ دا عین اُلٹ سی۔ فرانسیسی مصنف Jacques Rueff دے مطابق ایہ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ "مغربی ممالک دا مالیاتی گناہ" سی۔ اُس نے دس سال پہلے ایہ پیشنگوئی کر دی سی کہ ایہ سسٹم چل ننیں سکتاَ۔[122]

اس معاہدے دے بعد دوسرے ممالک اپنی کرنسی نوں امریکی ڈالر توں اک مقررہ نسبت اُتے رکھنے اُتے مجبور ہو گئے چااے اس دے لئے اننیں ڈالر خریدنے پڑیں یا بیچنے۔ اس اسکیم دی خاص بات ایہ سی کہ اب دنیا بھر وچ کاغذی ڈالر زیر گردش آنے والا سی۔[123][124] اس معاہدے توں امریکی بینکاروں دی پانچوں انگلیاں گھی وچ تے سر کڑھائ وچ آ گیا۔ اس معاہدے دے ذریعے دنیا بھر دے ممالک نے نادانستہ طور اُتے اپنی اپنی کرنسی کےکنٹرول توں رضا کارانہ دستبرداری منظور کر لی سی۔ پہلے جو کچھ فوجی طاقت توں چھینا جاندا سی اب اوہ سب کچھ شرح تبادلہ دا کھیل بن گیا کیونکہ سونے دی رکاوٹ درمیان توں ہٹ چدی سی۔
"ایہ وڈی حیرت دی بات اے کہ اس وقت کسی نے ننیں دیکھا کہ وورلڈ بینک دی آڑ وچ (سارے ملکوں دی) حاکمیت منتقل ہو رہی اے۔"
It is perhaps strange that almost no one at the time saw the transfer of power that was concealed under the grand term “World Bank”[125]
اس معاہدے نے غلامی دی اک نئی قسم دی بنیاد رکھی جو پہلے ہارڈ کرنسی دے دور وچ ممکن نہ سی۔
"(کاغذی) دولت غلامی دی اک نئی قسم اے جوپہلے والی غلامی توں یوں مختلف اے کہ ایہ نامعلوم رہندی اے۔ اس نئی قسم وچ آقا تے غلام شاعر آمنے سامنے ننیں آندے۔"
money is a new form of slavery, and distinguishable from the old simply by the fact that it is impersonal – that there is no human relation between master and slave. Leo Tolstoy [126]
آسٹریلیا دے وزیر محنت Eddie Ward نےبریٹن اووڈز دی سازش دے بارے وچ جو کچھ کہیا سی اوہ سب کچھ آنے والے سالوں وچ بالکل سچ ثابت ہویا۔
"مینوں یقین اے کہ پرائیوٹ عالمی بینکار بریٹن اووڈز دے ذریعے پوری دنیا اُتے اپنی ایسی مکمل تے خوفناک ڈکٹیٹر شپ قائم کرنا چاہندے نیں جس دا ہٹلر نے شاعر خواب وی نہ دیکھا ہو گا۔ ایہ وحشیانہ طریقے سےچھوٹے ممالک نوں غلام بنا دے گی تے ہر حکومت ان بینکاروں دی دلال بن جائے گی۔ عالمی مالیاتی اداروں دا گٹھ جوڑ بے روزگاری، غلامی، غربت، ذلت تے مالیاتی تباہی وچ اضافہ کرے گا۔ اس لیئے ہم آزادی پسند آسٹریلویوں نوں اس منصوبے نوں نا منظور کر دینا چاہیئے۔"

I am convinced that the Bretton Woods Agreement will enthrone a world dictatorship of private finance more complete and terrible than any Hitlerite dream. It … quite blatantly sets up controls which will reduce the smaller nations to vassal states and make every government the mouthpiece and tool of International Finance …۔ World collaboration of private financial institutions can only mean more unemployment, slavery, misery, degradation and financial destruction. Therefore, as freedom loving Australians, we should reject this infamous proposal. [125]

اس معاہدے دے بعد اب چونکہ نوآبادیاتی نظام دی ضرورت باقی ننیں رہی سی اس لیئے دنیا دی ساری کالونیوں نوں آزاد کر دتا گیا اورمزاحمتی لیڈروں نوں اقتدار سونپ دتا گیا۔ برصغیر دی آزادی گاندھی دا کارنامہ ننیں سی بلکہ بریٹن ووڈز معاہدے دا خاموش نتیجہ سی۔

اس معاہدے دی کامیابی دا میڈیا وچ وڈے زور و شور توں چرچا کیتا گیالیکن تصویر دا صحیح رُخ آج تک چھپایا جاندا اے۔ تے جس بات دا چرچا ننیں کیتا گیا اوہ ایہ سی کہ 35 ڈالر وچ اک اونس سونا خریدنے دا حق عوام نوں ننیں دتا گیا سی بلکہ ایہ حق امریکہ ول توں صرف تے صرف دوسرے ممالک دے سینٹرل بینکوں نوں دتا گیا سی۔ گویا عوام دے لئے صرف کاغذی کرنسی تے امیروں دے لئے سونے دی کرنسی طے پائی۔ اُس وقت امریکی عوام نوں سونا رکھنے دی اجازت ننیں سی۔ چین وچ وی 1950 توں 2003 تک عوام اُتے خام سونا رکھنے دی پابندی سی۔ [127] ہندوستان دی برطانوی حکومت تے آزادی دے بعد مورار جی دیسائی نے ہندوستان وچ سونے دی درآمد نوں رودے رکھیا۔ تے اسی وجہ توں بریٹن اوڈز دا معاہدہ لگ بھگ دو دہائیوں تک چل سدا۔

1971 وچ ویتناں دی جنگ دی وجہ توں امریکی معیشت سخت دباو دا شکار سی تے افراط زر تیزی توں بڑھ رہیا سی۔ اپریل 1971 وچ جرمنی نے امریکی دباؤ وچ آ کر پنج ارب ڈالر خریدے تا کہ امریکی ڈالر نوں سہارا مل سدے۔ مئی 1971 وچ جرمنی نے بریٹن ووڈ معاہدے توں ناطہ توڑ لیا کیونکہ اوہ گرتے ہوے امریکی ڈالر دی وجہ توں اپنےجرمن مارک دی قیمت مزید ننیں گرانا چاہندا سی۔ اسدے صرف تن مہینوں بعد جرمنی دی معیشت وچ بہتری آ گئی تے ڈالر دے مقابلے وچ مارک دی قیمت %7.5 بڑھ گئی۔ امریکی ڈالر دی گرتی ہوئی قیمت دیکھدے ہوئے دوسرے ممالک نے امریکہ توں سونے دا مطالبہ شروع کر دتا۔ سویزر لینڈ نے جولائی 1971 وچ پنج کروڑ ڈالر دا 44 ٹن سونا امریکہ توں وصول کیتا۔ امریکہ نے سفارتی دباو ڈال کر دوسرے ممالک نوں سونا طلب کرنے توں روکنا چاہا مگر Jacques Rueff دے مشورے اُتے فرانس نے جارحانہ انداز اپناتے ہوئے 19.1 کروڑ ڈالر امریکہ توں 170ٹن سونے وچ تبدیل کروائے۔ اس طرح امریکہ تے فرانس دے تعلقات خراب ہو گئے جو آج تک بہتر نہ ہو سدے۔ 12 اگست 1971 نوں برطانایہ نے وی 75 کروڑ ڈالر دے سونے دا مطالبہ کر دتا۔
سرکاری اعداد و شمار دے مطابق اسوقت امریکہ اپنے کول موجود سونے توں تن گنا زیادہ ڈالر چھاپ چدا سی۔ حقیقی اعداد و شمار اس توں وی زیادہ راے ہوں گے۔[121]
1971 تک امریکہ دے کول موجود سونے دی مالیت صرف 15 ارب ڈالر سی جبکہ دوسرے ممالک دے کول 50 ارب امریکی ڈالر دے ذخائر جمع ہو چدے سن۔ [128] اگر سارے قرضے شامل کر دے حساب لگایا جائے تو اس وقت امریکہ ہر اک ڈالر دے سونے دے عوض 44 ڈالر دا مقروض ہو چدا سی[129]۔
15 اگست 1971 نوں امریکہ اپنے بریٹن ووڈز دے وعدے توں یک طرفہ مکر گیا جتوں نکسن دھچدا کہندے نیں۔ امریکی صدر نکسن نے اعلان کیتا کہ اب امریکہ ڈالر دے بدلے سونا ننیں دے گا۔ [130] اس وقت تک امریکہ کاغذی ڈالر چھاپ چھاپ کر اس دے بدلے عربوں توں اتنا تیل خرید چدا سی کہ عرب اگر ڈالر دے بدلے سونے دا مطالبہ کر دیتے تو امریکہ اپنا پورا سونا دے کر وی ایہ قرض نہ چدا سکتا سی۔ 1971 دے اس امریکی اعلان توں عربوں دے اربوں ڈالر کاغذی ردّی وچ تبدیل ہو گئے۔ قانون قدرت ایہ اے کہ اک دا نقصان کسی دوسرے دا فائدہ ہُندا اے۔ دنیا بھر وچ ہونے والے اس نقصان دا سارہ فائدہ امریکہ نوں ہویا۔
بریٹن ووڈز دے معاہدے دے خاتمے دا اعلان کردے ہوئے امریکی صدر نکسن نے اگرچہ اپنی تقریر وچ کہیا سی کہ ایہ اک عارضی اقدام اے تے ایہ کہ آپدے ڈالروں دی قوت خرید کل وی اُتنی ہی ہو گی جتنی آج اے لیکن وقت نے ثابت کر دتا کہ ایہ صرف اک تے سفید جھوٹ سی۔[131] [132] ڈالر توں سونے دا تعلق ٹوٹنے دے بعد 1972 وچ جدوں ایران تے سعودی عرب نے اپنے ڈالروں توں امریکی کمپنیاں خریدنے دا ارادہ ظاہر کیتا تو امریکی حکام نے دھمدی دی متنبہ کیتا کہ امریکہ اتوں اقدام جنگ سمینوں گا۔[133] حالانکہ پہلی جنگ عظیم دے بعد خود امریکہ نے وڈے پیمانے اُتے جرمن کمپنیاں خریدی سن۔

بریٹن ووڈز دا معاہدہ ٹوٹنے دے بعد ہر ملک نوں اپنی مرضی دے مطابق کاغذی کرنسی چھاپنے دا اختیار مل گیا۔ اس طرح 1971 دے بعد ہارڈ کرنسی یا زر کثیف دا دور ختم ہو گیا تے زر فرمان (Fiat currency) نے مستقل جگہ بنا لی۔ لیکن ان 27 سالوں وچ امریکہ دا کاغذی ڈالر بین الاقوامی کرنسی بن چدا سی۔ امریکی بینکار 1944 وچ بریٹن ووڈز دے معاہدے وچ جو کچھ حاصل ننیں کر سدے سن اوہ اب وڈی حد تک اننیں حاصل ہو گیا۔ سوئزر لینڈ اوہ آخری ملک سی جس نے سنہ 2000 وچ اپنی کاغذی کرنسی دا سونے توں ناطہ توڑا۔
جدوں تک کرنسی دا سونے توں تعلق برقرار سی اس وقت تک حکومتی قرضوں (ٹریژری بونڈز) اُتے سٹے بازی (speculation) بالکل ننیں ہویا کردی سی۔ کرنسی دا سونے توں تعلق ٹوٹنے دے بعد بونڈز وچ سٹے بازی بے انتہا بڑھ گئی جس دا خمیازہ محنت کشوں نوں برداشت کرنا پڑ رہیا اے۔[134] ڈیری ویٹو مارکیٹ بونڈز اُتے سٹے بازی دی بنیاداُتے قائم اے۔

بریٹن ووڈز اُتے ہور ویکھو:

آقا کرنسی تے غلام کرنسی[لکھو]

جدوں ہندوستان اُتے برطانایہ دا راج سی تو اگرچہ ہندوستان وچ مقامی کرنسی روپیہ ہی سی لیکن ایہ پاونڈ اسٹرلنگ دی غلام سی۔ برطانوی حکومت اپنی مرضی توں شرح تبادلہ مقرر کردی سی تے ہندوستانی تاجر اتوں قبول کرنے اُتے مجبور سن۔اسکاٹ لینڈ [135][136] تے آئر لینڈ وچ وی ایسی ہی صورتحال سی۔ اسی طرح فرانس دے زیر تسلط نوآبادیوں (کالونیوں )وچ فرنچ فرانک آقا کرنسی دی حیثیت رکھدا سی۔ [137]
بریٹن اوڈز دا معاہدہ درحقیقت اُس وقت دے ہندوستانی کرنسی نظام دی عین نقل سی۔ فرق صرف اتنا سی کہ پاونڈ دی جگہ ڈالر نے لے لی سی تے اب صرف ہندوستان دی بجائے پوری دنیا دا استحصال ہونا سی۔ [138] چونکہ برطانایہ اپنی کرنسی دی برتری (monetary hegemony) کھونے اُتے خوش ننیں سی اس لیئے اس معاہدے وچ پاونڈ نوں مارکیٹ ریٹ توں زیادہ ریٹ عطا کیتا گیا۔ دوسری جنگ عظیم دے نتیجے وچ برطانایہ امریکہ دا اتنا مقروض ہو چدا سی کہ اتوں امریکی ہدایات ماننی پڑیں۔
بریٹن اوڈز دے معاہدے دے بعد ڈالر آقا کرنسی بن گیا سی تے ساری دنیا دی کرنسیاں اسدی غلام بن کر رہ گئی سن۔ 1960 دی دھا ئی وچ فرانس دے فائیننس منسٹر گسکارڈنے اتوں حد توں زیادہ مراعت“exorbitant privilege” کہہ کر تنقید کری جبکہ امریکہ دی ٹریژری دے سیکریٹری جوہن کونالی دا کہنا سی کہ ‘the dollar is our currency and your problem’ ۔ [139]
بین الاقوامی تجارت وچ آقا کرنسی نوں ہمیشہ واضح برتری حاصل ہُندی اے۔[140] آقا کرنسی نوں ہی ریزرو کرنسی دا درجہ حاصل ہُندا اے تے اتوں جاری کرنے والا ملک تجارتی خسارے دے باوجود وی درآمدات جاری رکھ سکتا اے۔
Generating currency out of thin air and trading it for tangible goods is the definition of hegemony. Is there is any greater magic power than that?[141]

1966 وچ ایلن گرین اسپان (جو 1887 توں 2006 تک فیڈرل ریزرو دا چیرمین رہیا سی) نے کہیا سی کہ “تجارتی خسارے دے باوجود اخراجات وچ اضافہ ہونا دراصل دوسروں دی دولت اُتے قبضہ کرنا اے۔ سونا اس خفایہ طریقہ کار دے آڑے آندا ہے“۔ یورپی ممالک نے اپنی اس مشکل دا حل ایہ نکالا کہ ڈالر توں سونا خریدنا شروع کر دتا جس اُتے امریکہ نوں آخیر کار گھٹنے ٹیک دینے پڑے۔
1971وچ جدوں امریکہ نے اپنے تیزی توں سکڑتے ہوئے سونے دے ذخیرے نوں بچانے دے لیئے خود ہی بریٹن اوڈز دا ایہ سسٹم توڑا تو اتوں چند دوسری وڈی کرنسیوں نوں وی اپنی حکمرانی وچ شریک کرنا پڑا۔ اس طرح SDR وجود وچ آیا جس نے کرنسی دے ذریعے ہونی والی عالمی لوٹ کھسوٹ وچ وڈے کھلاڑیوں دا حصہ طے کر دتا۔ اس دے بعد ان ممالک نے حکومتی سطح اُتے سونا خریدنا بند کر دتا۔[142] ایس ڈی آر ڈالر دی مدد توں آج دی آقا کرنسی اے تے حکومتوں دی سطح اُتے استعمال ہُندی اے مگر عوام دی سطح پربالکل استعمال ننیں ہُندی۔ دو ڈھائی سو سال پہلے یورپ وچ کاغذی کرنسی وی حکومتوں دی سطح اُتے استعمال ہُندی سی جبکہ عوام ہارڈ کرنسی استعمال کردے سن۔
بریٹن ووڈز دا معاہدہ توڑنے توں پہلے امریکہ نے چھ وڈے صنعتی ملکوں توں ایہ وعدہ لیا سی کہ ایہ ممالک بیرونی ممالک توں سونا ننیں خریدیں گے تاکہ سونے دی قیمتوں نوں بڑھنے توں رودا جا سدے۔[143]
سعودی عرب نوں وی ہدایت دی سی کہ تیل صرف ڈالر دے عوض فروخت ہو گا تے حکومتی اخراجات دے بعد بچنے والے ڈالر صرف امریکی حکومت دے کول سرمائایہ کاری کیئے جائیں گے تاکہ سعودی عرب وی سونا نہ خریدے۔
اس طرح گولڈ اسٹینڈرڈ دی جگہ عملی طور اُتے بلیک گولڈ اسٹینڈرڈ یعنی کروڈ آئیل اسٹینڈرڈ اپنایا گیا۔
آئی ایم ایف، ورلڈ بینک تے ڈبلو ٹی او (WTO) جیتوں عالمی مالیاتی ادارے بریٹن اوڈز سسٹم نوں چلانے دے لیئے بنائے گئے سن۔ہونا تو ایہ چاہیے سی کہ بریٹن اوڈز سسٹم ٹوٹنے دے بعد ان اداروں نوں وی ختم کر دتا جاندا۔مگر تیسری دنیا دا خون چوسنے والے ایہ نجی ادارےکرنسی چھاپ چھاپ کر روزبروز طاقتور ہُندے چلے گئے۔

ایس ڈی آر یعنی Special drawing rights وچ چار کرنسیاں شامل سن۔ امریکی ڈالر دا حصہ 41.9 فیصد، یورو دا حصہ 37.4 فیصد، پاونڈ اسٹرلنگ دا حصہ 11.3 فیصد تے جاپانی ین دا حصہ 9.4 فیصد سی۔ آخری تینوں کرنسیاں بہت وڈی حد تک ڈالردی دوست کرنسیاں نیں۔ بین الاقوامی تجارت وچ چین دا بہت وڈا حصہ اے مگر پھروی چینی یوان دا ایس ڈی آر وچ کوئی حصہ ننیں سی۔[144] لیکن جدوں چین نے وی وڈی مقدار وچ سونا خریدنا شروع کر دتا تو 30 نومبر 2015 نوں آئی ایم ایف نے یوان نوں ایس ڈی آر وچ شامل کرنے دا اعلان کر دتا جس اُتے عمل درآمد یکم اکتوبر 2016 توں ہو گا۔ یوان دا حصہ 10.92 فیصد ہو گا یعنی اتوں پاونڈ اسٹرلنگ تے جاپانی ین توں وڈی کرنسی مانا جائے گا۔[145]
روس دی کرنسی روبل “ڈالر دشمن“ کرنسی اے تے ایس ڈی آر دا حصہ ننیں بن سکتی۔

ڈالر دا شاعر سونے چاندی توں تعلق ہویا کردا سی۔ جدوں 1969 وچ ایس ڈی آر پہلی دفعہ متعارف کیتا گیا تو ایہ وی 0.888671 گرام سونے دے برابر سی جو اسوقت اک ڈالر دا ہُندا سی۔ 1974 وچ ایس ڈی آر دا تعلق سونے توں ختم کر دے 16 کرنسیوں دی باسکٹ توں کر دتا گیا[146]۔ 1981 وچ اس باسکٹ توں 11 کرنسیاں ندور دی گئیں تے صرف پنج باقی بچیں۔1999 وچ یورو بننے دے بعد جرمن مارک تے فرانسیسی فرانک دی جگہ یورو نوں مل گئی۔ اب ایس ڈی آر صرف آئی ایم ایف دے ممبر ممالک دے “اعتبار“ اُتے انحصار رکھدا اے۔[147] ڈالر اُتے تھوڑا بہت امریکی حکومت دا عمل دخل اے۔ لیکن ایس ڈی آر مکمل طور اُتے نجی ادارے دی جاری کردہ بین الاقوامی کرنسی اے۔
آئی ایم ایف نے 1981 تک صرف 21.4 ارب ایس ڈی آر جاری کیئے سن۔2008 دے وڈے مالی بحران دے بعد 182.7 ارب ایس ڈی آر تخلیق کر دے مالی بحران نوں سنبھالیا دتا۔
اسدے جواب وچ چین، روس، ہندوستان، میکسینوں تے تردی نے وڈی مقدار وچ سونا خریدنا شروع کر دتا اے۔ چین دا تسلیم شدہ سونا 1,677ٹن اے مگر ماہرین دا خیال اے کہ چین دے کول گھٹ توں گھٹ اسدا دوگنا سونا اے ۔[148][149]

چار ممالک (امریکہ، جرمنی، فرانس، اٹالی) تے آئی ایم ایف مل کر دنیا بھر دے بینکوں دے دوتہائی سونے دے مالک نیں۔ انگریزی کہاوت اے کہ جو سونے دا مالک ہُندا اے وہی قانون بناتا اے۔ (he who owns the gold make the rules) تے جو قانون بناتا اے وہی اصل حکمران ہُندا اے۔

اگر یونان دے لوگ اس بات توں واقف ہُندے کہ “کرنسی یونین“ دراصل اک پھندا اے [150] تے یورو وچ شریک نہ ہوئے ہُندے[151] تو آج اتنی ابتر حالت وچ نہ ہُندے۔ جو کچھ آج یونان وچ ہویا اوہ کل بہت توں دوسرے ملکوں وچ وی ہونے والا اے[152]

ایس ڈی آر دی تفصیلاں دے لیئےدیکھیے آئی ایم ایف

جولائی 2015 تک سونے دا ذخیرہ رکھنے والے ممالک تے ادارے[153][154][155]
رتبہ ملک/ادارہ سونے دی مقدار
(ٹن)
زر مبادلہ دا حصہ جو
سونے دی شکل وچ اے
1  امریکہ 8,133.5 74%
2  جرمنی 3,383.4 68%
3 آئی ایم ایف 2,814.0 N.A
4  اٹلی 2,451.8 67%
5  فرانس 2,435.4 65%
6  چین 1,677 1%
7  روس 1,250.3 13%
8  سویٹزرلینڈ 1,040.0 7%
9  جاپان 765.2 2%
10  نیدرلینڈز 612.5 57%
11  بھارت 557.7 6%
12  ترکی[156] 513.0 16%
13 Logo European Central Bank.svg یورپی سینٹرل بینک 504.8 26%
14  تائیوان 423.6 4%
15  پرتگال 382.5 69%
16  وینزویلا 367.6 69%
17  سعودی عرب 322.9 2%
18  برطانیہ 310.3 10%
19  لبنان 286.8 21%
20  سپین 281.6 19%

دولت[لکھو]

اصل مضمون: دولت
فائل:Doubleeagle.jpg
امریکی حکومت نے 1933 تک 15 ٹن سونے توں 20 ڈالر دے ایہ سدے بناے مگر جاری ننیں کیتے تے اننیں دوبارہ پگھلا کر سونے دی اٹاں وچ تبدیل کر دتا
کیتا دولت تخلیق وی دی جا سکتی اے؟ اسدا جواب اے ہاں۔

بلا شُبہ سونا تخلیق ننیں کیتا جا سکتا نہ چاندی تانبہ پیتل تے کانسی۔ مگر محنت کر دے اچھی فصل حاصل دی جا سکتی اے جتوں دھاتی کرنسی وچ تبدیل کیتا جا سکتا اے۔ اسی طرح محنت کر دے طرزیات وچ ترقی کر دے ایسی اشیا بنائ جا سکتی نیں جو منڈی وچ اچھی قیمت دے جائیں۔ محنت کر دے سونے چاندی وغیرہ دی کانوں توں دولت حاصل دی جا سکتی اے۔ یعنی دولت محنت توں تخلیق ہُندی اے[157] تے محنت کرنے والے مزدور ہی ہمیشہ توں دولت دے تخلیق کرنے والے راے سن کیونکہ اندی محنت توں ہی خام مال قابل استعمال چیز دی شکل پاتا اے تے استعمال دی جگہ تک پہنچتا اے۔[158] دولت توں جو وی چیز خریدی جاندی اے اس اُتے کوئی محنت کر چدا ہُندا اے۔ مزدور کےلئے دولت خون پسینے دی کمائ یا خون جگر دی کمائی اے۔ مگر ڈالر چھاپنے وچ کوئی خاص محنت صرف ننیں ہُندی تے چھاپنے والوں نوں ایہ دولت بغیر محنت دے مل جاندی اے۔ یعنی ہویا وچ توں دولت تخلیق دی جا سکتی اے۔ [159] محنت کر دے دولت حاصل کرنا دولت کمانا کہلاتا اے تے ایہ حق ہر اک نوں حاصل اے۔ مگر بغیر محنت دے دولت تخلیق کرنے دی نا جائز مراعت محض چند لوگوں نوں حاصل اے جو بےحد امیر ہو چدے نیں۔ ایہ لوگ مرکزی بینکوں دے مالکان نیں۔[160]

اس مخطط توں ظاہر ہُندا اے کہ 28 سالوں وچ 80 فیصد غریب تے متوسط طبقہ لوگوں دی حقیقی آمدنی وچ کوئی اضافہ ننیں ہویا اے جبکہ اک فیصد امیر ترین لوگوں دی آمدنی پنج گنا بڑھ چدی اے۔[161]

اگر دنیا دی تریخ اُتے نظر ڈالی جائے تو پتہ چلتا اے کہ پچھلے دو ہزار سالوں وچ اٹھارہ سو سالوں تک دنیا دا سب توں امیر ملک ہندوستان رہیا اے[162] [163] اس دے بعد چین دا نمبر آندا سی۔ ان ممالک وچ محنت کرنے دے بھر پور مواقع موجود سن تے خطیر مقدار وچ پیداوار ہُندی سن۔ ان ممالک دا تجارتی سامان دنیا دے دور دراز علاقوں تک پہنچتا سی۔ لیکن ایہ اس وقت دی بات اے جدوں کرنسی دھاتی ہُندی سی تے مرکزی بینکوں دا عالمی گراوہ موجود ننیں سی۔ کاغذی کرنسی دے نظام نے محنت کرنے والوں نوں افراط زر تے شرح تبادلہ دی شعبدہ بازی دی وجہ توں نہایت غریب کر دتا اے۔

دیکھیئے
” Does no one think it strange that the bankrupt Western nations, with their hopelessly crippled economies, and near-zero interest rates have (supposedly) the world’s “strongest currencies,” while the healthy and productive nations of Asia, South America, and elsewhere all have “weak currencies,” despite much higher interest rates? Not in the feeble world of the mainstream media.

Why is such serial currency manipulation completely censored by the corporate media propaganda machine? It is because if you manipulate the exchange rate of a currency higher, the price of everything else dominated in that currency automatically goes lower. Via the one tool of currency manipulation, these economic terrorists can literally destroy economies, and simultaneously move any and all prices.

[164] جبکہ کاغذی کرنسی چھاپنے والے تے اس دے سہارے شرح تبادلہ کنٹرول کرنے والے ممالک نہایت ہی امیر ہو گئے نیں۔[165][166]

1997 وچ اک سازش دے تحت ملیشیا دی کرنسی رنگٹ دی قدر اچانک گر کر تقریباًًً آدھی رہ گئی۔ اس اُتے ملیشیا دے وزیراعظم مہاتیر محمد نے ایہ تجویز پیش دی سی کہ سارے اسلامی ممالک سونے دا دینار خود بنائیں تے آپس دی لین دین دے لئے امریکی ڈالر دی بجائے سونے دا دینار استعمال کرو۔ مہاتیر محمد نے اعلان کیتا سی کہ 2003 دے وسط تک اوہ ایہ دینار جاری کر دیں گے۔ ظاہر اے کہ اگر ایسی سونے دی کرنسی وچ لین دین دا رواج آ گیا تو شرح تبادلہ دی ضرورت ختم ہو جائے گی جس اُتے مغربی ممالک دی ثروت دا انحصار اے۔ اس لئے 2003 وچ مہاتیر محمد نوں 22 سالہ وزارتِ اعظمی توں ہٹا کر عبداللہ احمد بداوی نوں وزیر اعظم بنایا گیا جس نے ملدی سطح اُتے دینار جاری ہونے رکوا دیے۔ ملیشیا دی اک اسٹیٹ کیلانتن نے پھر وی 20 ستمبر 2006 نوں سونے دے دینار جاری کیتے جندا وزن 4.25 گرام اے تے ایہ 22 قیراط سونے توں بنے ہوئے نیں۔
صدام حسین نے وی ایسی ہی جسارت دی سی۔ اس نے ایہ کوشش دی سی کہ عراق نوں تیل دا معاوضہ امریکی ڈالر دی بجائے کسی تے کرنسی وچ دتا جائے۔ ایہ امریکی ڈالر دی مقبولیت اُتے براہ راست وار سی۔ اسدا ایہ ناقابل معافی جرم آخر کار اتوں لے ڈوبا۔
لیبیا دے معمر قذافی نے صدام حسین دے انجام توں کوئی سبق ننیں سیکھا تے افریقہ وچ تجارت دے لئے سونے دا دینار نافذ کرنے دا ارادہ کیتا[167] اس لئے اسدا وی وہی حشر کرنا پڑا۔[168] [169] 2007 توں ایران نے وی اپنے تیل دی قیمت امریکی ڈالر وچ وصول کرنا بند کر دی اے[170] [171] ایران ایہ واضح کر چدا اے کہ ہم اُتے حملہ ہونے دی صورت وچ اسرائیل وی میدان جنگ بن جائے گا۔ [172]
اگر آج وی کاغذی کرنسی دی جگہ سونے چاندی نوں خرید و فروخت دے لئی کرنسی دی طرح استعمال کیتا جائے تو ہندوستان، چین تے تیل پیدا کرنے والے ممالک شائید امیر ترین ممالک بن جائیں۔ اس لئے بین الاقوامی مالیاتی فنڈ اس بات دا سب توں وڈا مخالف اے۔ خیال راے کہ آئی-ایم-ایف (بین الاقوامی مالیاتی فنڈ) اک نجی ادارہ اے تے کسی حکومت دے ماتحت ننیں اے۔
پاکستان دے کول لگ بھگ 65 ٹن سونا اے تے پاکستان اُتے آئی-ایم-ایف دا شدید دباو اے کہ ایہ سونا بیچ کر کاغذی فورین ریزرو وچ اضافہ کیتا جائے جبکہ اسوقت زیادہ تر ممالک اپنے سونے دے ذخیرے وچ اضافہ کرنے وچ مصروف نیں۔ اب تک پاکستان اپنا سونا بیچنے اُتے آمادہ ننیں ہویا اے۔[173]
ہٹلر نے وڈے واضح الفاظ وچ کہیا سی کہ (اگر کرنسی آزاد ہو تو)کسی ملک دی دولت اوہ سونا چاندی یا فورین ریزرو ننیں ہُندا جو مرکزی بینکوں دی تجوریوں وچ بند پڑا ہُندا اے یا مرکزی بینکوں دی ضمانت توں جاری ہُندا اے۔کسی ملک دی اصل دولت اس ملک دی پیداواری صلاحیت اے۔ ملدی کرنسی دی قوت خرید اس وقت بڑھتی اے جدوں تک پیداوار وچ اضافہ ہُندا راے ۔تے اس وقت گرتی اے جدوں پیداوار وچ کمی آندی اے۔ [174]
بریٹن اوڈز سسٹم بنا کر ڈالر نے دوسری کرنسیوں دی آزادی چھین لی۔

امریکی دولت بشمول قرض ارب ڈالر[175]
سونا [176] 291
کرنسی 1,360
بینک اکاونٹ 10,000
شیئر (اسٹاک) 20,000
ٹریژری بونڈ 38,000
Derivatives 220,000

گروس ورلڈ پروڈکٹ[لکھو]

اتوں دنیا بھر دی پیداوار دے برابر منیا جاندا اے کیونکہ تمام ملکوں دی کل ایکسپورٹ دوسرے تمام ملکوں دی کل امپورٹ دے عین برابر ہُندی اے۔ اتوں گلوبل جی ڈی پی یا ورلڈ جی ڈی پی وی کہندے نیں۔

سال گلوبل جی ڈی پی۔

ارب ڈالر[177]

2010 65,339
2011 72,423
2012 73,777
2013 75,467
2014 77,269
2015 73,507 تخمیناً
2016 76,321 تخمیناً

ان اعداد توں پتہ چلتا اے کہ صرف امریکہ دی ڈیری ویٹو مارکیٹ پوری دنیا دی مجموعی پیداوار دا تن گنا ہو چدی اے۔[178]

کاغذی کرنسی تے جنگیں[لکھو]

1913 وچ امریکہ وچ فیڈرل ریزرو دے قیام توں اٹھ بینکار خاندانوں دا امریکی حکومت توں گٹھ جوڑ ہو گیا۔ اب ایہ بینکار اپنے غیر ملدی نادہندگان دے خلاف امریکی افواج استعمال کرنے دی پوزیشن وچ آ چدے سن۔ مورگن، چیز تے سٹی بینک اب بین الاقوامی قرض جاری کرنے والے ادارے وچ تبدیل ہو گئے۔[179] اب ایہ بالکل واضح ہو چدا اے کہ دونے وڈی عالمی جنگوں دا مقصد برٹش پاونڈ نوں بین الاقوامی ریزرو کرنسی دے درجے توں اکھاڑ پھینکنا سی۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران ڈالر بین الاقوامی کرنسی دے میدان وچ پاونڈ دا حریف بن کر اترا تے پاونڈ کمزور ہُندا چلا گیا جبکہ ڈالر مضبوط ہُندا رہیا۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد ڈالر نے پاونڈ نوں پوری طرح برطرف کر دتا۔[83]

جرمنی وچ جدوں 1933 وچ نازی پارٹی الیکشن جیت کر حکومت وچ آئی تو جرمنی دی معیشت بالکل تباہ و برباد ہو چدی سی۔ 60 لکھ لوگ بے روزگار سن۔ پہلی جنگ عظیم وچ شکست دے بعد جرمنی نوں بھاری تاوان جنگ ادا کرنا پڑ رہیا سی۔ بیرونی سرمائایہ کاری دے امکانات بالکل صفر سن۔ جرمنی دی ساری نو آبادیاں اس توں چھین لی گئیں سن۔ صرف چند سالوں وچ سوا دو لکھ افراد خودکشی کر چدے سن۔ صورتحال کچھ ایسی سی کہ ہر جرمن فرد اُتے 6000 مارک دا قرضہ سی جبکہ اسدی جیب وچ 14 مارک وی ننیں سن۔[180] لیکن صرف چار سال وچ ہٹلر نے جرمنی نوں دوبارہ یورپ دی مضبوط ترین معیشت بنا دتا۔ اس وقت تک جرمنی نے وڈے پیمانے اُتے اسلحہ سازی وی شروع ننیں دی سی۔ 1935 توں ہٹلر نے پرائیوٹ بینکوں توں قرض لینے دی بجائے حکومت دی جانب توں خود کرنسی چھاپنی شروع کر دی جو MEFO bill کہلاتی سی ۔ 1945 تک جرمنی ایہ کرنسی چھاپیؤ رہیا جسدی پشت اُتے نہ کوئی سونا سی نہ کوئی قرض۔ جس وقت امریکہ تے دوسرے یورپی ممالک وچ لاکھوں لوگ بے روزگار سن، جرمنی وچ بے روزگاری ختم ہو چدی سی۔ معیشت مضبوط ہو چدی سی۔ عالمی بینکاروں ول توں لگائی جانے والی معاشی پابندیوں تے بائیکاٹ دے باوجود جرمنی بارٹر سسٹم دی مدد توں دوسرے ممالک توں تجارت بحال کرنے وچ کامیاب ہو چدا سی۔
اک طرف جرمنی وچ کرنسی چھاپنے دا اختیار حکومت نے پرائیوٹ بینکوں توں چھین لیا سی دوسری طرف جاپان وچ وی کرنسی حکومت چھاپ رہی سی۔ تے ان دونے ممالک وچ ترقی دی رفتار نہایت تیز سی [181]۔ ایہ صورتحال مرکزی بینکاروں دی برداشت توں باہر سی۔ اگر دوسرے ممالک دے عوام وی حکومتی کرنسی چھاپنے دا مطالبہ کر دیتے تو بینکاروں دا صدیوں پرانا کھیل ہمیشہ دے لئے ختم ہو جاندا۔ اس لئےجرمنی تے جاپان دے خلاف دوسری جنگ عظیم شروع کیتی گئی۔[182] [174]
1945 وچ جنگ عظیم دوم وچ جاپان نوں ایٹمی ہتھیاروں توں شکست دینے دے بعد اوتھے سب توں پہلا کام کاغذی کرنسی دی تخلیق دے بلا سودی بینکاری نظام نوں "درست" کیتا گیا سی تے امریکہ برطانایہ روس تے فرانس دی طرح پرائیوٹ سنٹرل بینک قائم کیتا گیا سی۔ اس جنگ توں پہلے جاپان دا سینٹرل بینک حکومتی ملکیت وچ سی تے نوٹ چھپنے اُتے حکومت نوں نہ قرض لینا پڑتا سی نہ سود دینا پڑتا سی۔ [183] 1940 وچ اک ڈالر 4.27 جاپانی ین دے برابر سی۔ 1950 وچ اک ڈالر 361.1 ین دے برابر ہو چدا سی۔[184]

آج جاپان اُتے قرضے 23,000 ارب ڈالر توں تجاوز کر چدے نیں جو جی ڈی پی دا 245 فیصد نیں۔[185]
اسی طرح دوسری جنگ عظیم وچ جرمنی نوں شکست دینے دے بعد امریکہ اوتھے اپنا کرنسی دا نظام لانا چاہندا سی مگر روس آڑے آگیا۔ اس لئے امریکہ برطانایہ تے فرانس دے زیر کنٹرول جرمن علاقوں وچ فیڈرل ریزرو دی طرز اُتے اک نیا سنٹرل بینک Bank deutscher Länder بنایا گیا تے نئی کرنسی ڈوئچے مارک نافذ کیتی گئی [186] جبکہ روس نے اپنے زیر کنٹرول جرمن علاقے وچ اپنی کرنسی نافذ دی۔[187] اگر روس امریکہ دا کرنسی پلان مان لیتا تو شائید نہ جرمنی دو حصوں وچ تقسیم ہُندا نہ سرد جنگ شروع ہُندی۔ [188]

فائل:Swiss gold reserves.jpg
سوئیزرلینڈ دے سونے دا ذخیرہ۔

دوسری جنگ عظیم دے دوران سوئیزرلینڈ دے اک طرف جرمنی تے اسدے حامی سن تے دوسری جانب اتحادی افواج۔ اس لحاظ توں سوئیزرلینڈ نوں تو محاذ جنگ ہونا چاہیے سی۔ مگر جدوں سارا یورپ جنگ دی اگ وچ پانی رہیا سی اس وقت سوئیزرلینڈ وچ نہ صرف کوئی جنگ نہ ہوئی بلکہ اوہ دونے متحارب فوجوں نوں سامان جنگ وی فروخت کردا رہیا۔ جنگ دے دوران امریکہ، برطانایہ، کینیڈا، جرمنی، اٹلی تے فرانس نے سوئیس نیشنل بینک نوں 3.8 ارب سوئیس فرانک دا سونا بیچا یعنی لگ بھگ 784.4 ٹن[189] ۔ بیسل، سوئیزرلینڈ وچ بینک فار انٹرنیشنل سیٹلمنٹ دا مرکزی دفتر سی جو سارے وڈے مرکزی بینکوں دا محور سی تے ایہ بینک ہی دونے طرف دی فوجوں نوں سامان جنگ دی خریداری دے لئے کاغذی سرماایہ سود اُتے فراہم کر راے سن۔ 1940 توں 1950 دے دوران امریکہ تے فرانس اُتے قرضے 600 گنا بڑھے جبکہ جاپان اُتے 1348 گنا بڑھے۔ اس طرح مرکزی بینکوں دا منافع وی خوب بڑھا[190][191] اسی طرح پہلی جنگ عظیم دے نتیجے وچ امریکہ، جو اک مقروض ملک سی، اوہ 1919 تک نوٹ چھاپ چھاپ کر قرضہ دینے والا سب توں وڈا ملک بن چدا سی۔ پہلی جنگ عظیم شروع ہونے دے بعد اک سال دے اندر امریکی ایکسپورٹ وچ تن گنا اضافہ ہو چدا سی تے امریکی تجارتی منافع تریخ وچ پہلی بار اک ارب ڈالر توں تجاوز کر چدا سی۔

7 اکتوبر 2001 وچ افغانستان وچ جنگ شروع ہوئی۔ جنگ جدوں عروج اُتے سی اس وقت بون جرمنی وچ مغربی مرکزی بینکوں دے اک اجلاس وچ افغانستان دے لئے اک نئی کاغذی کرنسی تجویز کیتی گئی تے صرف تن مہینوں دے اندر افغانستان وچ اک نیا مرکزی بینک بنا کر 2 جنوری 2002 تک اس نئی کرنسی نوں پوری طرح نافذ کر دتا گیا۔ اسی طرح 20 مارچ 2003 نوں عراق دی جنگ شروع ہوئی تے اک سال دے اندر اندر عراق وچ نیا مرکزی بینک بنا دتا گیا تے نئی کاغذی کرنسی نافذ کر دی گئی۔ [192] ایہی سب کچھ لیبیا وچ وی ہویا۔ لیبیا وچ 1956 توں مرکزی بینک حکومت دی ملکیت وچ سی۔ جاہل "انقلابیوں" نے محض چند ہفتوں وچ نیا مرکزی بینک بنا دتا جو نجی سی تے امریکی فیڈرل ریزرو دے مالکان دی ملکیت وچ سی۔ لیبیا دے کول 150 ٹن سونا سی جو جنگ دے بعد غائب اے۔[193] [194] [195]

جنگ تے کاغذی کرنسی دا ایہ رشتہ بہت پرانا اے۔[196] اگلا ہدف ایران تے شمالی کوریا ہونگے تاکہ اوتھے وی کرنسی اُتے مغربی بینکار اپنا تسلط قائم کر سکیتیاں۔[197]
چین دا سنٹرل بینک (پیپلز بینک آف چائنا) پرائیوٹ ننیں بلکہ حکومتی ملکیت وچ اے تے چین نوں کرنسی چھپنے اُتے نہ قرض لینا پڑتا اے تے نہ سود دینا پڑتا اے۔ اسی وجہ توں چین اُتے آج کوئی قرضہ ننیں اے تے اسدی معیشت ترقی کر رہی اے۔ اگر چین آئی ایم ایف دا مقروض ہُندا تو اتوں وی کئی ناجاِئز شرائط قبول کرنی پڑتیں۔ چین اپنی کرنسی نوں float کرنے دا وی شدت توں مخالف اے کیونکہ بہت توں ممالک ایہ غلطی کر دے کنگال ہو چدے نیں۔[198] اگر چین دے کول جوہری ہتھیار نہ ہُندے تو عالمی بینکار چین نوں وی کسی تیسری عالمگیر جنگ برپا کر دے اسی طرح تہس نہس کر دیتے جس طرح کرنسی چھاپنے دے جرم وچ دوسری جنگ عظیم وچ جرمنی تے جاپان نوں کیتا گیا سی۔
امریکی بحرایہ دے اعلیٰ ترین میجر جنرل اسمیڈلے بٹلر نوں بحرایہ دی تریخ وچ سب توں زیادہ اعزازات ملے۔ اس نے 1935 وچ اک کتاب لکھی جسدا عنوان سیWar Is a Racket۔ اوہ لکھدا اے "جنگ صرف اک ریکٹ ہُندی اے۔ ریکٹ توں مراد ایسی چیز ہُندی ہےجو ویسا ننیں ہُندی جیسا کہ اکثریت سمجھ رہی ہُندی اے۔ صرف اندر دے چند لوگوں نوں پتہ ہُندا اے کہ دراصل کیتا ہو رہیا اے۔ایہ صرف اس لیئے دی جاندی اے تاکہ اُنہاں چند لوگوں نوں فائدہ پہنچے اگرچہ کہ اس وچ لاکھوں لوگوں دا نقصان ہُندا اے۔ [199]

کاغذی کرنسی تے غربت[لکھو]

امریکہ دے تیسرے صدر تھامس جیفرسن نے1788 وچ کاغذی کرنسی دے بارے وچ کہیا سی کہ ایہ محض غربت اے، ایہ صرف رقم دا بھوت اے رقم ننیں اے۔

Paper is poverty.۔. it is only the ghost of money, and not money itself

—تھامس جیفرسن

[200]

امریکہ دے ساتویں صدر اینڈریو جیکسن نے فروری 1834 وچ اک تقریر دے دوران کہیا سی "وچ وڈے غور توں مشاہدہ کر رہیا ہوں کہ بنکِ ریاستہائے متحدہ کیتا کر رہیا اے۔ میرے آدمی کافی عرصے توں تم اُتے نظر رکھے ہوئے نیں تے اب وچ قائل ہو چدا ہوں کہ تم لوگوں نے بینک وچ جمع شدہ رقم توں اشیاء خوردونوش اُتے سٹہ کھیلا۔ جدوں تم جیتے تو تم نے منافع آپس وچ بانٹ لیا۔ تے جدوں تمنیں نقصان ہویا تو تم نے اتوں بینک دے کھاتے وچ ڈال دتا۔ تم مینوں دسدے ہو کہ اگر وچ تمہارے بینک دا سرکاری اجازت نامہ منسوخ کر دوں تو دس ہزار گھرانے برباد ہو جائینگے۔ معززین، ہو سکتا اے ایہ درست ہو لیکن ایہ تمہارا گناہ اے۔ تے اگر وچ نے تمنیں اسی طرح کام کرنے دتا تو تم لوگ پچاس ہزار خاندان تباہ کر دو گے تے ایہ میرا گناہ ہو گا۔ تم لوگ زہریلے سانپوں تے چوروں دا گراوہ ہو تے وچ تمنیں ہر حال وچ ختم کر دے رہوں گا"[201] اگرچہ کانگریس نے بینکِ ریاستہائے متحدہ دی دوبارہ بحالی دا بل منظور کر لیا سی مگر بعد وچ اینڈریو جیکسن نے اتوں ویٹو کر دتا سی۔ 30 جنوری 1835 نوں اینڈریو جیکسن اُتے قاتلانہ حملہ ہویا لیکن اس اُتے چلائی گئی دونے گولیاں اتوں ننیں لگیں۔

امریکہ دے بیسویں صدر جیمز گارفیلڈ نے کہیا سی کہ جو کوئی وی کسی ملک وچ کرنسی نوں کنٹرول کردا اے اوہ دراصل ساری معیشت تے ساری صنعت دا مالک ہُندا اے۔ اس صدر نوں صدارت دے ساتویں مہینے وچ 2 جولائی 1881 نوں گولی مار دی گئی سی۔ کوئی وی حکومت زرِ کثیف نوں پوری طرح کنٹرول ننیں کر سکتی جبکہ کاغذی کرنسی نوں کنٹرول کرنا نہایت آسان ہُندا اے۔

کاغذی کرنسی نے تقسیم دولت دا توازن انتہائ حد تک بگاڑ کر غربت نوں تیزی توں دنیا بھر وچ پھیلا دتا اے۔ دولت وڈی سرعت توں محض چند لوگوں دے ہتھوں وچ مرتکز ہُندی جا رہی اے تے طبقۂ وسطی سکڑتا جا رہیا اے۔ امریکہ دے سولہویں صدر ابراھم لنکن نے 21 نومبر 1864 نوں اپنے اک خط وچ عین اسی بات دی واضح پیشنگوئ دی سی۔

"وچ دیکھ رہیا ہوں کہ عنقریب اک وڈا بحران آنے والا اے جو مینوں پریشان کر دیتا اے تے وچ اپنے ملک دی حفاظت دے خیال توں لرزنے لگتا ہوں۔۔۔۔ کارپوریشنوں نوں بادشاہت مل گئی اے تے اعلیٰ سطح اُتے کرپشن آنے والی اے۔ تے دولت دی طاقت (رشوت) لوگوں دی سوچ پرحاوی ہو کر اپنا راج جاری رکھنے دی پوری کوشش کرے گی ایتھے تک کہ ساری دولت چند ہتھوں وچ سمٹ جائے اورجمہوریت تباہ ہو جائے۔ " چند ہی مہینوں بعد 1865 وچ ابراھم لنکن نوں گولی مار دی گئی۔

—لنکن

"I see in the near future a crisis approaching that unnerves me, and causes me to tremble for the safety of our country. Corporations have been enthroned, an era of corruption will follow, and the money power of the country will endeavor to prolong its reign by working upon the prejudices

of the people, until the wealth is aggregated in a few hands, and the republic is destroyed.

—لنکن

[202]

مارنوں پولو نے کاغذی کرنسی دے بارے وچ لکھیا سی کہ چین دی سلطنت دے بہترین خاندان تباہ و برباد ہو گئے تے عوام دے معاملات کنٹرول کرنے والے نئے لوگ آ گئے تے ملک قتل و غارت گری، جنگ تے انتشار دا شکار ہو گیا۔[203]

فائل:GoldasPercent.jpg

امریکی ڈالر تے فیڈرل ریزرو[لکھو]

1694 توں پہلے انگلستان وچ اپنے کول جمع شدہ سونے توں زیادہ دی رسیدیں ( نوٹ ) چھاپنا (یعنی فریکشنل ریزرو بینکنگ) قانوناً جرم سی۔ فرانس توں جنگ دی وجہ توں بادشاہ ولیم آف آرینج شدید مالی مشکلات دا شکار سی۔ چند امیر سناروں نے بادشاہ نوں 12 لکھ پاونڈ دی خطیر رقم سونے چاندی دی شکل وچ 8 فیصد سود اُتے اس شرط دے نال قرض دینے دا وعدہ کیتا کہ اننیں اپنے کول جمع شدہ سونے توں زیادہ مالیت دی رسیدیں ( نوٹ ) چھاپنے دا حق دتا جائے۔ اس طرح 1694 وچ ولیم پیٹرسن نوں بینکِ انگلستان بنانے دی اجازت ملی۔ ایہ حکومت ول توں جعلی نوٹ چھاپنے دا پہلا اجازت نامہ سی۔ اسی طرز پہ مئی 1716وچ فرانس وچ جنرل بینک تے دسمبر 1913 وچ امریکہ وچ فیڈرل ریزرو (سینٹرل بینک) بنایا گیا۔

دنیا دے تقریباًًً ہر چھوٹے ملک وچ اوتھے دی کاغذی کرنسی ونیں دی حکومت جاری کردی اے تا کہ حکومتی آمدنی وچ اضافہ ہو مگر حیرت دی بات اے کہ دنیا دی سب توں وڈی کاغذی کرنسی یعنی امریکی ڈالر امریکی حکومت جاری ننیں کردی بلکہ ایہ اک نجی ادارے ول توں جاری ہُندا اے۔ فیڈرل ریزرو نوں عام طور اُتے حکومتی ادارہ سمجھا جاندا اے جبکہ حقیقتاً ایہ اک نجی ادارہ اے جو ڈالر چھاپ کر حکومت امریکہ نوں نہ صرف قرض دیتا اے بلکہ اس اُتے سود وی وصول کردا اے۔[204] اپنی بے تحاشہ دولت دے باعث یہودیوں دا ایہ ادارہ امریکی حکومت اُتے حکومت کردا اے۔[205][206][207]

اس ادارے دے پس پردہ روتھشیلڈ خاندان دی دولت دا اندازہ پنج ہزار بیلین ڈالر اے جبکہ دنیا دے امیر ترین سمینوں جانے والے شخص بل گیٹس دی دولت صرف چالیس بیلین ڈالر اے۔[208] اپنے ناں فیڈرل ریزرو دے برعکس ایہ ادارہ نہ تو فیڈرل اے تے نہ ہی ریزرو۔[209]

فائل:Feeding the FED.JPG
مرکزی بینک جمہوری حکومت دی مدد توں عوام نوں لوٹتے نیں۔ بادشاہ مرکزی بینکوں نوں کاغذی کرنسی چھاپنے ننیں دیتا اس لئے مرکزی بینک بادشاہت دے سخت دشمن ہُندے نیں۔[210]
اک مضحکہ خیز کارٹون جو 1797 وچ جیمز گلرے نے کاغذی کرنسی دے خلاف بنایا سی۔ نوٹوں دے کپڑے پہنے خزانے اُتے بیٹھی خاتون توں مراد بینک آف انگلینڈ اے جبکہ مرد ولیم پٹ اے جو اسوقت برطانایہ دا وزیر اعظم سی۔

امریکی صدر تھامس جیفرسن نے کہیا سی کہ "میرے خیال وچ بینکاری دے ادارے ہماری آزادی دے لئے زیادہ خطرناک نیں بہ نسبت سر پہ کھڑی (دشمن دی) فوج دے" [211]
بینک آف انگلینڈ دے مالک ناتھن روتھشیلڈ دا کہنا سی کہ مینوں کوئی پرواہ ننیں کہ انگلستان دے تخت اُتے کون سا پُتلا بیٹھا سلطنت چلا رہیا اے۔۔۔۔۔جو برطانایہ دی کرنسی نوں کنٹرول کردا اے وہی برطانوی سلطنت نوں کنٹرول کردا اے تے ایہ کرنسی وچ کنٹرول کردا ہوں۔[212] امریکی سیکریٹری آف اسٹیٹ ہنری کیسنگر دا کہنا سی کہ جو خوراک نوں کنٹرول کردا اے اوہ لوگوں نوں کنٹرول کردا اے، جو توانائی نوں کنٹرول کردا اے اوہ سارے براعظموں نوں کنٹرول کردا اے تے جو کرنسی نوں کنٹرول کردا اے اوہ پوری دنیا نوں کنٹرول کردا اے۔[213]

صدر کینیڈی نے فیڈرل ریزرو دی اس اجارہ داری نوں محسوس کر دے اس دے خلاف اقدام اٹھانے دی کوشش دی سی۔اس نے 4 جون 1963 نوں اک فرمان[214] جاری کیتا سی جس دے مطابق امریکی حکومت اپنے کول موجود چاندی دے عوض خود امریکی ڈالر چھاپہ کرے گی۔ امریکہ دے ڈالر چھاپنے والے نجی ادارے دے کردا دھرتاوں نے فوراً خطرہ بھانپ لیا تے 22 نومبر 1963 نوں صدر کینڈی نوں اس جسارت اُتے قتل کروا دتا گیا۔[215] [216] قتل توں صرف چھ دن پہلے صدر کینیڈی نے محکمہ خزانہ نوں امریکی ڈالر چھاپنے کاحکم دتا سی۔[217] اسوقت پاکستانی نوٹوں دی طرح امریکی ڈالر اُتے وی ادائیگی دا وعدہ لکھیا ہُندا سی۔ صدر کینیڈی دے قتل دے صرف چار دن بعد فیڈرل ریزرو نے جو نوٹ جاری کیتے ان اُتے ایسا کوئی وعدہ نہ سی۔ صدر کینیڈی دے قاتل لی ہاروے اوسوالڈ نوں جیک روبی نے سرعام قتل کر دتا تے بعد وچ خود جیل وچ بیمار ہو کر مرگیا۔( یا شائید زہر دے دتا گیا)

صدر کینیڈی دا اوہ فرمان 9 ستمبر 1987 تک قانون دا حصہ رہیا مگر اس اُتے عمل نہ ہویا۔ اسدے بعد صدر رونالڈ ریگن نے اتوں منسوخ کر دتا۔ صدر کینیڈی دے قتل توں لگ بھگ سو سال پہلے مقبول امریکی صدر ابراھم لنکن نوں 14 اپریل 1865 نوں وی اسی وجہ توں گولی مار دی گئی سی کہ اس نے کاغذی نوٹ چھاپنے دا اختیار نجی بینکوں توں لیکر حکومت دے محکمہ خزانہ نوں دے دتا سی۔[218]

ماضی وچ لوگ کاغذی کرنسی نوں کئی بار ڈوبتا دیکھ چدے سن تے اس اُتے اتنا اعتبار ننیں کردے سن[219]۔ لوگوں نوں کاغذی کرنسی ول راغب کرنے دے لئے با قاعدہ قوانین بنائے گئے جنہاں دے مطابق کاغذی نوٹ وصول کرنے توں انکار کرنا یعنی دھاتی سدے طلب کرنا جرم قرار دتا گیا سی۔[220] لگ بھگ ساڑھے ست سو سال پہلے قبلائی خان نے وی چین وچ اپنی کاغذی کرنسی نافذ کرنے دے لئے ایسا ہی قانون بنایا سی کہ جو کوئی وی اسدے ملک وچ ایہ کرنسی قبول کرنے توں انکار کرے گا اتوں قتل کر دتا جائے گا۔[40] امریکہ دے اس متنازع قانون نوں اٹھ سال بعد ہی 1870 وچ چیف جسٹس سالمن چیز نے امریکی آئین دے خلاف قرار دتا۔ امریکی صدر الیسیز گرانٹ نے اسی دن دو نئے جج بھرتی کیتے جنہاں نے مخالفت وچ ووٹ دے کر چیف جسٹس دے فیصلے نوں پلٹ دتا۔[221]

1930 وچ امریکی معیشت سخت کساد بازاری دا شکار سی۔ فیڈرل ریزرو نے کرنسی دی فراہمی بڑھانے دی بجائے کم کر دی سی۔ ڈالر دی گرتی ہوئی قیمت دیکھدے ہوئے بینکوں توں کاغذی کرنسی دے بدلے اپنا سونا چاندی واپس لینے دا رجحان آہستہ آہستہ بڑھتا جا رہیا سی۔ امریکی صدر روزویلٹ، جو اک بینکار خاندان توں تعلق رکھدا سی، نے 4 مارچ 1933 نوں امریکہ وچ اپنی صدارت دا آغاز کیتا تے دوسرے ہی دن توں 9 دنوں دے لئے بینک دی تعطیلات دا اعلان کیتا تا کہ لوگ فیڈرل ریزرو توں اپنا سونا نہ نکلوا سکیتیاں۔ صدر روزویلٹ سونے دی قیمت بڑھانا چاہندا سی لیکن اس طرح سارا منافع عوام دی جیب وچ چلا جاندا تے حکومت نوں کچھ نہ ملدا[222]۔ اس لیئے 5 اپریل 1933 نوں، یعنی صرف اک مہینے بعد روزویلٹ نے اک صدارتی فرمان[223] جاری کیتا جسدے تحت امریکی شہریوں نوں 100 ڈالر توں زیادہ مالیت دا سونا رکھنے اُتے پابندی عائید ہو گئی تے اوہ اپنا زائد سونا فیڈرل ریزرو (جو اک پرائیوٹ ادارہ اے) نوں اک مہینے دے اندر اندر بحساب 20.67 ڈالر فی ٹرائے اونس بیچنے اُتے مجبور ہو گئے۔ خلاف ورزی دی سزا دس ہزار ڈالر جرمانہ یا / تے دس سال قید سی۔ اس زمانے دے دس ہزار ڈالر مئی ء2011 دے حساب توں سوا ست لکھ ڈالر دے برابر سن (بلحاظ سونے دی قیمت)۔ اس زمانے وچ امریکہ وچ سونے دے سکّے چلتے سن جننیں لوگوں توں لے کر فیڈرل ریزرو نے کاغذ دے نوٹ تھما دیے۔ جدوں لوگوں دا سونا ہتھیا لیا گیا تو اگلے سال سونے دی سرکاری قیمت 20.67 توں بڑھا کر 35 ڈالر فی اونس کر دی گئی۔ اک اندازہ دے مطابق اسطرح 8000 ٹن سونا لوگوں توں چھن گیا[224]۔ اسدے چند دن بعد 23 مئی 1933 نوں کانگرس دے اک رکن مک فیڈن نے فیڈرل ریزرو تے محکمہ خزانہ دے کئی اعلیٰ عہدیداران دے خلاف اربوں ڈالر دے غبن دے الزامات عائد کیتے لیکن معاملہ دبا دتا گیا تے ان الزامات دا آج تک جواب ننیں دتا گیا اے۔[217] میک فیڈن اُتے دو بار قاتلانہ حملہ ہویا مگر اوہ بچ نکلا۔ 1936 وچ اوہ پراسرار موت مارا گیا۔

8 نومبر 2002 نوں فیڈرل ریزرو دے گورنر بن برناندے نے جامعہ شکاگو وچ اک تقریر دے دوران ایہ تسلیم کیتا کہ 1930 دے کساد عظیم دی اصل وجہ فیڈرل ریزرو سی۔[225]

31 دسمبر 1974 نوں امریکیوں نوں سونا رکھنے دی اجازت دوبارہ دے دی گئی۔[226]

فیڈرل ریزرو دے کول موجود 8133.5 ٹن سونے دی پچھلے 60 سال توں کوئی جانچ پڑتال ننیں ہوئی اے۔[227]

ایہ وی واضح ننیں اے کہ اس سونے دے مالکان کون کون نیں[228]۔ جرمنی دا 1500 ٹن سونا فیڈرل ریزرو دے کول بطور امانت رکھیا ہویا اے جتوں اب فیڈرل ریزرو واپس کرنے اُتے آمادہ ننیں۔[229] اعداد و شمار دسدے نیں کہ چین دا وی گھٹ توں گھٹ 600 ٹن سونا فیڈرل ریزرو دے کول محفوظ اے۔[157] 1981 وچ امریکی صدر رونالڈ ریگن نے اک گولڈ کمیشن تشکیل دتا تاکہ معلوم ہو سدے کہ امریکی حکومت دے کول کتنا سونا موجود اے۔ اس کمیشن نے تحقیقات کر دے دسیا کہ امریکی حکومت دے کول کوئی سونا ننیں اے۔ فورٹ نوکس وچ محفوظ سونا تو فیڈرل ریزرو دے کول رہن رکھیا گیا اے جو قرضہ واپس کرنے اُتے ہی ملے گا۔ [230] شبہ کیتا جاندا اے کہ مرکزی بینکوں دے کول اب اتنا سونا ننیں بچا اے جتنا کہ اوہ دعویٰ کردے نیں۔ [231][232][233] [234] فیڈرل ریزرو پہلے تو ہر سال ایتوں اعداد و شمار جاری کردا سی جس توں پتہ چل سدے کہ اس نے کتنے ڈالر چھاپے نیں۔ اگرچہ کہ ایہ اعداد و شمار شاعر وی شک و شبہ توں بالاتر ننیں راے لیکن اب اس ادارے نے اعداد و شمار جاری کرنے توں ہی صاف انکار کر دتا اے۔ دوسرے الفاظ وچ ہماری مرضی ہم جتنے چانیں ڈالر چھاپیں۔ تم کون ہُندے ہو پوچھنے والے؟

سنہ جاری شدہ امریکی ڈالر M3
بیلین ڈالر وچ
امریکی حکومت اُتے قرضہ
ارب ڈالر وچ[235]
1960 315.2 290.2
1970 677.1 389.2
1980 1995.5 930.2
1990 4154.6 3233.3
2000 7117.7 5674.2
2005 10,191.4 8,170.4
2007 اعداد جاری ننیں کیتے گئے 10,245.2
2010 اعداد جاری ننیں کیتے گئے 14,025
16 نومبر2011 اعداد جاری ننیں کیتے گئے 15,000
17 اکتوبر 2013 اعداد جاری ننیں کیتے گئے 17,040
3 فروری2016 اعداد جاری ننیں کیتے گئے 19,000

فیڈرل ریزرو دے کول موجود 8133.5 ٹن سونے دی کل مالیت 291.3 ارب ڈالر اے (30 ستمبر 2015 دی قیمت) جبکہ صرف چین دے عوام دے کول 1850 ارب ڈالر دے مساوی رقم بینکوں دے سیونگ اکاونٹ وچ جمع ہو چدی اے[236]۔ کاغذی کرنسی دی گرتی ہوئی قوت خرید تے بڑھتے ہوئے عدم اعتماد دی وجہ توں اگر چینی عوام اپنی بچت دا صرف پانچواں حصہ سونے دی شکل وچ محفوظ کرنے دا فیصلہ کرو تو امریکہ تے برطانایہ دے سینٹرل بینک بالکل کنگال ہو جائیں گے۔
امریکی حکومت اُتے قرضے 19,000 ارب ڈالر توں زیادہ ہو چدے نیں۔ صاف ظاہر اے کہ امریکی حکومت شاعر وی ایہ قرض ادا ننیں کر سکتی (قرض شاعر مزید قرض توں ادا ننیں ہُندا)۔ تے نہ ہی فیڈرل ریزرو شاعر اتنی رقم دا مالک رہیا سی جو اس نے قرض دی اے۔ فیڈرل ریزرو نے ایہ ساری رقم چھاپ کر قرض دی اے۔ سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ اگر فیڈرل ریزرو ایہ ساری رقم چھاپ سکتا اے تو امریکی حکومت خود کیوں ننیں چھاپ لیتی؟ اگر حکومت خود چھاپے تو نہ قرض ادا کرنا پڑے گا نہ سود دینا پڑے گا۔ اسدی وجہ سو سال پرانا تے دھودے توں بنایا گیا اک غلط قانون اے جس دے مطابق صرف فیڈرل ریزرو نوں کرنسی چھاپنے دا اختیار دتا گیا اے(دیکھیئے جزیرہ جیکل دا عفریت) تے جو کوئی وی اس قانون دی منسوخی دی بات کردا اے اتوں ہمیشہ دے لئے خاموش کرا دتا جاندا اے۔ ایتوں ہی کالے قوانین برطانایہ فرانس تے جرمنی وچ وی پہلے ہی توں موجود نیں جو صرف پرائیوٹ سینٹرل بینکوں نوں نوٹ چھاپنے دا حق دیتے نیں۔
امریکی حکومت نے 2013 وچ اپنے اس سارے قرضوں اُتے 2.4 فیصد سود ادا کیتا اے یعنی 416 ارب ڈالر عوام توں بطور اضافی ٹیکس وصول کر دے فیڈرل ریزرو دے مالکان نوں بطور ذاتی منافع ادا کیتا اے جبکہ اسی سال ڈیفنس دا بجٹ 640 ارب ڈالر سی۔[237] یعنی اگر ایہ صرف نوٹ چھاپنے دا معاوضہ اے تو پھر ایہ کروڑوں گنا زیادہ اے۔ خیال راے کہ 416 ارب ڈالر دی رقم پاکستان دے 2012–2013 دے بجٹ دا 6 گنا اے۔[238]۔ اس طرح عوام دی دولت نوں امیر بینکاروں تک منتقل کرنے وچ جمہوری حکومت کلیدی کردار ادا کردی اے۔ اگر سینٹرل بینک سرکاری ملکیت وچ ہوں تو عوام اس اضافی ٹیکس توں با آسانی بچ سکتے نیں۔

فیڈرل ریزرو دا کہنا اے کہ اب اس دے کول جمع شدہ سونے دی مالیت دے اعتبار توں ڈالر چھاپنے دی ضرورت ننیں رہی اے بلکہ اوہ اقتصادی سرگرمی دے لحاظ توں ڈالر چھاپ رہیا اے۔
ڈالر چھاپ چھاپ کر ہُندی ایہ عیاشی دیکھ کر یورپ والوں نوں وی مزے لوٹنے دا خیال آیا۔ چونکہ یورپ دا کوئی ملک اتنا مضبوط ننیں سی کہ اکیلا امریکی ڈالر دا مقابلہ کر سدے اس لئے انہاں نے مل کر یورو جاری کیتا جسدے بعد ڈالر دی اجارہ داری وچ قدرے زوال آیا۔ یورو نوں اصل سہارا جرمنی دے مضبوط مارک توں ملا اے۔ یورپ دے صرف دو ممالک (ناروے تے برطانایہ) خاطر خواہ مقدار وچ خام تیل دی پیداوار رکھدے نیں تے ان دونے ممالک نے یورو کرنسی ننیں اپنائی۔

سانچہ:Reserve currencies

عالمی کرنسی دی فیصدی

مقداری تسہیل (Quantitative Easing)[لکھو]

اصل مضمون: مقدارایہ سہل

2007 توں شروع ہونے والے زبردست مالی بحران[239] نے امریکہ تے یورپ نوں ہلا کر رکھ دتا اے تے ان ممالک دی معیشتوں دے بالکل بیٹھ جانے دا خطرہ ہو گیا اے۔ ڈر اس بات دا وی اے کہ لوگوں دا کاغذی کرنسی توں اعتبار ہی نہ اٹھ جائے جیسا کہ سونے دی بڑھتی ہوئی قیمتوں توں اندازہ ہو رہیا اے۔ ستمبر 2008 دے وسط وچ امریکہ دے 13 وڈے مالیاتی اداروں وچ توں 12ادارے صرف دو ہفتوں وچ ڈوبنے دے نزدیک پہنچ چدے سن۔[240] امریکہ وچ فیڈرل ریزرو ، انگلستان وچ بینک آف انگلینڈ ، یورپ وچ یورپی مرکزی بینک تے جاپان وچ بینک آف جاپان نے کاغذی کرنسی وڈی مقدار وچ چھاپ کر دوسرے بینکوں توں مال خریدنا شروع کر دتا اے تا کہ زیر گردش نوٹوں دی تعداد وچ اضافہ ہو تے معیشت رواں راے۔ اس حکمت عملی نوں "مقداری تسہیل" [241] [242] دا ناں دتا گیا اے۔

مقداری تسہیل دی ابتدا
ملک کب شروع ہوئی
جاپان 2001
متحدہ امریکہ 2008
یورپی سینٹرل بینک 2015

امریکہ وچ پہلی مقداری تسہیل نومبر 2008 توں مئی 2010 تک جاری رہی۔ دوسری مقداری تسہیل نومبر 2010 توں جون 2011 تک جاری رہی۔ تیسری مقداری تسہیل 13 ستمبر 2012 توں شروع کیتی گئی اے جس وچ شروع وچ ہر ماہ 40 ارب ڈالر چھاپے گئے لیکن بعد وچ ہر ماہ 85 ارب ڈالر چھاپے جانے لگے۔[243] یعنی ہر گھنٹے وچ ساڑھے گیارہ کروڑ ڈالر۔ ایہ مقدار دنیا بھر وچ ہر گھنٹے وچ بازیاب ہونے والے سونے دی مالیت توں دس گنا زیادہ اے۔ دنیا دی دوسری کاغذی کرنسیاں اس دے علااوہ نیں۔ دسمبر 2008 توں دسمبر 2013 تک دے پنج سالوں وچ دنیا بھر وچ کاغذی کرنسی وچ ہونے والا اضافہ 35 فیصد توں زیادہ اے۔[244] امریکہ وچ تیسری مقداری تسہیل 29 اکتوبر 2014 تک جاری رہی ۔

ایہ مرکزی بینک اپنے صوابدیدی اختیارات استعمال کردے ہوئے وفاقی ذخائر دی شرح سود (Federal Fund Rate) وچ اضافہ ننیں ہونے دے راے جو ٹیلر دے اصول دے مطابق نوٹ زیادہ چھاپنے دا قدرتی نتیجہ ہُندا اے ۔ اندازہ اے کہ امریکہ وچ 5 ٹریلین ڈالر اس عرصہ وچ مقداری تسہیل دے ناں اُتے چھاپے گئے۔ ایہ اتنی وڈی مقدار اے کہ بچے بوڑھے سمیت ہر امریکی نوں 17000 ڈالر دیے جا سکتے سن[245]۔ 85 ارب ڈالر ماہانہ دی رقم توں دو کروڑ لوگوں نوں سالانہ 50,000 ڈالرتنخواہ دے کر کوئی ملازمت دی جا سکتی اے تے بے روزگاری وڈی آسانی توں ختم دی جا سکتی اے مگر امریکہ وچ بے روزگاری وچ پھر وی اضافہ ہو رہیا اے۔ اتنی رقم توں امریکہ دا ہر طالب علم چار سال یونیورسٹی وچ پڑھ سکتا اے یا دنیا توں بھوک 30 دفعہ ختم دی جا سکتی اے۔ مگر ایہ ساری رقم عوام تک ننیں پہنچ رہی بلکہ بینکاروں نوں مزید امیر بنا رہی اے۔ [246] [247] مرکزی بینکوں دا تخلیق کردہ ایہ سرمائایہ صرف اسٹاک مارکیٹ وچ تیزی لا رہیا اے۔[248]
اگر جی ڈی پی دی بجائے وصول ہونے والے ٹیکس توں موازنہ کیتا جائے تو جاپان دے قرضے 900 فیصد،یونان دے 500 فیصد تے امریکہ دے 400 فیصد ہو چدے نیں۔[249]

منطتقی بات ایہ اے کہ اگر زبوں حال معیشت دے لئے مقداری تسہیل اتنی ہی کارآمد چیز اے تو اتوں مستقل بنیادوں اُتے کیوں ننیں اپنا لیا جاندا ؟ صرف برے وقت وچ ہی کیوں اس توں استفادہ کیتا جاندا اے؟ وجہ صاف اے کہ مقداری تسہیل توں ملنے والا سہارا عارضی ہُندا اے تے بعد وچ اسدی قیمت زبردست افراط زر ( مہنگائ ) دی شکل وچ چکانی پڑتی اے۔ [250] نجی شعبے دے قرض نہ لینے دے باوجود امریکہ قانونی ضرورت توں 15 گنا زیادہ تے جاپان 26 گنا زیادہ ریزرو بنا چدا اے۔ [251] دنیا دے وڈے وڈے مرکزی بینکوں دے مالکان حکومتوں دی مدد توں عوام نوں نچوڑ راے نیں۔ [192] [252]

نوبل انعام یافتہ امریکی ماہر معاشیات ملٹن فریڈمین دا کہنا سی کہ آج دا ناقابل حل معاشی مسئلہ ایہ اے کہ فیڈرل ریزرو توں کیتوں جان چھڑائ جائے۔ مقداری تسہیل دے موجد پروفیسر رچرڈ ورنر دا بیان اے کہ سینٹرل بینک جان بوجھ کر اپنے ملک وچ غربت بڑھاتے نیں تاکہ اُنہاں قانونی تے معاشی تبدیلیوں دا جواز بن سدے جو غیر ملکیوں نوں ملک لوٹنے دیں۔ central banks intentionally impoverish their host countries to justify economic and legal changes which allow looting by foreign interests.[253]

کاغذی کرنسی دا انجام[لکھو]

مشہور فرانسیسی فلاسفر وولٹیر دا کہنا سی کہ کاغذی دولت انجام کار اپنی اصلی قدر تک پہنچتی اے جو صفر اے۔ دنیا دی 775 کاغذی کرنسیوں وچ توں 599 ڈوب چدی نیں۔[254][255]

سن 2008 وچ آئس لینڈ دا سینٹرل بینک فیل ہو گیا جس دے نتیجے وچ امریکہ تے یورپ وچ اک وڈا مالیاتی بحران آیا۔بحران توں محض چند دن پہلے امریکی ٹریژری دے سیکریٹری پالسن نے یقین دہانی کرائی سی کہ ہماری معیشت دی بنیاد بہت مضبوط اے۔ 2010 وچ آئرلینڈ تے 2013 وچ قبرص دے سینٹرل بینک فیل ہو گئے۔ فیل ہونے توں کچھ ہی دن پہلے حکام نے stress tests دے بعد اننیں محفوظ قرار دتا سی۔[256]
دسمبر 2014 دے وسط وچ روس دے سینٹرل بینک نے اچانک اپنی شرح سود 10.5 توں بڑھا کر 17 فیصد کر دی۔ سوئزرلینڈ دے سینٹرل بینک نے کئی یقین دہانیوں دے باوجود کہ اوہ کرنسی peg ننیں ٹوٹنے دے گا، اچانک کرنسی پیگ توڑ دتا جس توں فرانک دی قیمت یکدم بڑھ گئی جسدی وجہ توں ہنگری تے آسٹریا دے بہت توں لوگ اپنے گھر دا قرضہ چُکانے دے قابل نہ راے کیونکہ ان دا قرض سوئس فرانک وچ لیا گیا سی۔ چین دے سینٹرل بینک نے 2015 وچ اپنی کرنسی دی قیمت غیر متوقع طور اُتے 3 فیصد گرا دی۔فیڈرل ریزرو نے 9 سالوں دے بعد آخر کار 16 دسمبر، 2015ء نوں شرح سود وچ اضافہ کیتا مگر صرف 0.25 فیصد۔جون 2014توں یورپیئن سینٹرل بینک نے شرح سود منفی کر رکھی اے[257]۔ ڈنمارک تے سوئزرلینڈ وچ وی شرح سود منفی ہو چدی اے۔سوئیڈن نے 12 فروری 2015 نوں شرح سود منفی کر دی تے 18 مارچ 2015 نوں شرح سود منفی 0.1 توں گرا کر منفی 0.25 فیصد کر دی۔[258] جنوبی افریقہ دے سینٹرل بینک نے تسلیم کر لیا اے کہ اوہ کرنسیوں دی جنگ (currency war) وچ بے بس ہو چدا اے۔ وینیزویلا وچ آئی ایم ایف دے مطابق صرف 2015 وچ 159 فیصد افراط زر ہویا[259]۔ 17 فروری 2016 نوں وینیزویلا وچ پٹرول دی قیمت وچ 60 گنا اضافہ کر دتا گیا۔ اوتھے پٹرول دی سابقہ قیمت پچھلے 20 سال توں برقرار سی۔ جرمنی دے ڈوئیچے بینک دے کول 55 ارب یورو دے derivatives جمع ہو چدے نیں جو جرمنی دی جی ڈی پی توں وی 20 گنا زیادہ نیں۔ اگر ایہ بینک فیل ہُندا اے تو حکومت دے لیئے اتوں بیل آوٹ کرنا ناممکن اے۔[260] ایہ صورتحال ظاہر کردی اے کہ اب کنٹرول مرکزی بینکوں دے ہتھ توں نکلتا جا رہیا اے[261]۔
29 جنوری، 2016ء نوں جاپان دے مرکزی بینک نے وی شرح سود گرا کر منفی 0.1 فیصد کر دی اے حالانکہ صرف اٹھ دن پہلے اس نےپارلیمنٹ وچ بیان دتا سی کہ ایسا کوئی ارادہ ننیں اے[262]۔ اس طرح دنیا دی 20 فیصد جی ڈی پی اب ایتوں سینٹرل بینکوں دے کنٹرول وچ اے جتھے شرح سود منفی ہو چدی اے۔[263] سنہ 2008 وچ ڈوبنے توں پہلے بیئر اسٹرن، مورگن اسٹنلے تے لہیمن بردارز جیتوں عظیم بینک وی اسی طرح جھوٹ بولتے راے سن۔[264]

پچھلے دو سالوں وچ کینیڈا، قبرص، نیوزی لینڈ، امریکہ تے برطانایہ نے ایتوں قوانین بنائے نیں جو بینکوں نوں ایہ اختیار دیتے نیں کہ اوہ اپنے کھاتے داروں دی جمع شدہ رقم منجمد کر دیں تے پھر ضبط کر لیں۔ حال ہی وچ جرمنی نے وی ایتوں قوانین منظور کر لیئے نیں۔[265]

10 اپریل 2016 نوں آسٹریا دے اک بینک Heta Asset Resolution AG نے اپنے سینیئر کھاتے داروں دے اکاونٹ توں 54 فیصد کٹوتی (bail in) دا اعلان کیتا اے تا کہ بینک نوں درپیش 8.5 ارب ڈالر دے خسارے دا ازالہ کیتا جا سدے۔[266]

کرنسی بطور ہتھیار[لکھو]

قابل تخلیق کرنسی صرف استحصال دا بہترین اوزار ہی ننیں بلکہ اک مہلک ہتھیار وی ثابت ہو سکتی اے۔

کرنسی کرائیسس
علاقہ دورانایہ
یورپ 1992–1993
لاطینی امریکہ 1994–1995
ایشیا 1997–1998
روس 1998
ارجنٹینا 1999–2002
وینیزویلا 2015–2016
  • ستمبر 1992 وچ برطانوی پاونڈ اُتے ہونے والے اک حملے دے نتیجے وچ 17 ستمبر 1992 نوں بینک آف انگلینڈ نوں کرنسی peg توڑنا پڑ گیا جس دی وجہ توں پاونڈ ڈالر دے مقابلے وچ 25% گر گیا۔ اس حملے دا الزام جارج سوروس اُتے لگایا جاندا اے۔
  • 1994 وچ میکسینوں دی کرنسی اُتے حملہ کیتا گیا جس دے نتیجےوچ پیسو دی قدر آدھی رہ گئی تے ملک وچ شرح سود 80 فیصد تک جا پہنچی۔
  • ارجنٹینا دی کرنسی اُتے وی حملہ کیتا گیا مگر ارجنٹینا اپنا کرنسی پیگ بچانے وچ کامیاب رہیا۔ لیکن اتوں بھاری قرضے لینے پڑے۔
  • 2 جولائی 1997 نوں تھائی لینڈ نوں ایتوں ہی کرنسی حملے دے نتیجے وچ کرنسی پیگ توڑنا پڑ گیا۔جنوری 1998 تک تھائی کرنسی بھات دی قدر ڈالر دے مقابلے وچ 120 فیصد گر چدی سی۔
  • جون 1997 توں جون 1998 دے دوران انڈونیشیا، فلیپائن، تائیوان، کوریا، ملیشیا تے ہندوستان دی کرنسیوں نوں زبردست نقصان اٹھانا پڑا۔ چین دی مداخلت دی وجہ توں ہانگ کانگ دا ڈالر گرنے توں بچ گیا۔[267]

اس بات دا امکان بڑھتا جا رہیا اے کہ "Soroi" دا اب سعودی عرب،عمان تے بحرین دی کرنسی اُتے حملہ ہو گا تاکہ ان دا ڈالر توں پیگ ٹٹ جائے۔
"معاشی مشکلات کسی ملک کوکمزور اورغیر مستحکم وی کر سکتی نیں تے اس دی سیاست نوں تباہ وی کر سکتی نیں تے اس دی کرنسی اُتے حملہ کر دے ایسا بحران پیدا کیتا جا سکتا اے۔ کرنسی توپ یا بم دی طرح ننیں ہُندی مگر بعض حالات وچ ایہ انتہائی کارآمد ہتھیار ثابت ہو سکتی اے۔ ایہ سستی ہونے دے باوجود نہایت موثر ہُندی اے تے ایہ دشمن نوں اس حد تک کمزور یا معذور کر سکتی اے کہ اپنی حفاظت کرنا تو درکنار، اوہ اپنے معمول دے کام وی انجام نہ دے سدے۔
عین صحیح وقت اُتے کرنسی دا حملہ کسی ملک نوں تباہی ول دھکیل سکتا اے یا پہلے توں نرغے وچ آئے دشمن نوں مزید کمزور کر سکتا اے۔ اگرچہ کرنسی دا کوئی وی حملہ انتشار پیدا کر سکتا اے لیکن ایہ کسی کمزور تے ترقی پذیر معیشت والے ملک دی بقا دا مسئلہ وی بن سکتا اے۔"
A state may be compromised, destabilized, weakened, or even politically devastated by economic hardship, and an attack on its currency is one means of creating such turmoil.۔.۔ Currency is not like guns and bombs, but it can be an extremely useful weapon in certain circumstances. It is efficient and comparatively inexpensive, and it can weaken or cripple a targeted state in its ability to function, much less to maintain its own security. A currency attack at the precisely right (or wrong) moment may help push a state in a destructive direction, or may weaken an opponent already besieged. While any currency attack might be disruptive, in a vulnerable, emerging economy one could threaten a country's security.[268]

سبق[لکھو]

  • “گولڈ اسٹینڈرڈ“ توں مراد سونے دی کرنسی ننیں سی بلکہ کاغذی کرنسی سی۔ ایسی کاغذی کرنسی جتوں طے شدہ سونے دی مقدار وچ تبدیل کیتا جا سدے۔ [269] جاری کنندہ دا ایہ وعدہ ہمیشہ جھوٹا ثابت ہویا۔
  • کرنسی قابل تخلیق ننیں ہونی چاہیے جیتوں کہ سونا چاندی انسان دے لئے قابل تخلیق ننیں ہُندا۔ جدوں کرنسی قابل تخلیق ہُندی اے (جیتوں کہ کاغذی کرنسی یا الیکٹرونک کرنسی e-money ہُندی اے) تو تخلیق کنندہ نہایت امیر تے طاقتور ہو جاندا اے[270] تے نہ صرف حکومت دے کنٹرول توں باہر ہو جاندا اے بلکہ اپنی اجارہ داری قائم رکھنے دے لئے ہر طرح دے ہتھکنڈے وی استعمال کردا اے۔ قابل تخلیق کرنسی غریبوں دی دولت نوں امیروں تک خاموشی توں منتقل کرنے دا موثر ترین حربہ اے۔[271] [272]
  • اسٹاک مارکیٹ ، بونڈ مارکیٹ، ڈیری ویٹو مارکیٹ تے فورین ایکسچینج مارکیٹ کاغذی کرنسی دی پیداوار نیں تے ایہ معیشت وچ کوئی قابل استعمال چیز دا اضافہ ننیں کرتیں ۔ ایہ محنت کرنے والوں دی کمائی محنت نہ کرنے والوں نوں منتقل کردی نیں۔ ناقابل تخلیق ہارڈ کرنسی وچ اسٹاک مارکیٹ تے بونڈ مارکیٹ پنپ ننیں سکتیں۔
  • Hard کرنسی (زر کثیف) دے نظام وچ سرماایہ محنت تے بچت توں تخلیق ہُندا سی۔ فی ایٹ کرنسی (زر فرمان) دے نظام وچ سرماایہ مرکزی بینک دے صوابدیدی اختیارات توں تخلیق ہُندا اے تے capital کہلاتا اے۔ مرکزی بینکار ہی کیپیٹل ازم دے موجد نیں[273][274]۔ کموڈٹی دے مقابلے وچ کیپیٹل تخلیق کرنا تے ایکسپورٹ کرنا زیادہ آسان ہُندا اے۔ کیپیٹل مارکیٹ نوآبادیاتی نظام دا نیا روپ اے۔[275]
  • جو ملک اپنی کرنسی دا کنٹرول کھو بیٹھتا اے اوہ اپنی حاکمیت (sovereignty) وی کھو دیتا اے (مثلاً یونان)۔بادشاہ تے ڈکٹیٹر اپنی کرنسی دا کنٹرول شاعر کھونا ننیں چاہندے اس وجہ توں سینٹرل بینکرز ان دے دشمن بن جاندے نیں[276]۔ جبکہ جمہوری حکمران کم مدتی ہُندے نیں تے اپنی کرنسی دا کنٹرول غیر ملدی عالمی بینکاروں نوں بیچنے اُتے با آسانی تیار ہو جاندے نیں۔ایہی وجہ اے کہ بینکار تے ان کےماتحت میڈیا جمہوریت دے قصیدے گاتا اے تے آمروں نوں بُرا کہندا اے۔ تریخ بتاتی اے کہ جمہوریت وچ غربت بڑھتی اے تے امیر غریب دی خلیج تے وسیع تر ہو جاندی اے۔[277]
  • ہارڈ کرنسی (زر کثیف) دا نظام شفاف ہُندا اے۔ Fiat کرنسی (زر فرمان) دا نظام جان بوجھ کر نہایت پیچیدہ تے غیر شفاف بنایا گیا اے۔ زر فرمان درحقیقت اک پونزی اسکیم اے۔ مالیات دی دنیا وچ ہر مہینے چند نئی اصطلاحات دا اضافہ ہو جاندا اے جنہاں دا مطلب پوری طرح سمجھتے سمجھتے لوگوں نوں کئی سال لگ جاندے نیں۔
  • ہارڈ کرنسی دے پیچھے کوئی دھونس دھمدی ننیں ہُندی اس لئے ایہ دائمی ہُندی اے۔ زر فرمان دے پیچھے ہمیشہ فوجی طاقت ہُندی اے اس لئے ایہ عارضی ہُندی اے کیونکہ ہر فوج نوں شاعر نہ شاعر زوال آندا اے۔
  • زر کثیف دا نظام مرکزی بینکوں نوں مفلس تے عوام الناس نوں خوشحال بناتا اے۔ زر فرمان دا نظام مرکزی بینکوں دے مالکان نوں کھرب پتی بنا چدا اے جبکہ آج دا مزدور اپنے دادا پردادا توں دوگنا زیادہ کام کر دے وی بدحال رہندا اے۔
  • زر فرمان دی وجہ توں جدید بینکاری نظام بچت دی حوصلہ شکنی کردا اے تے قرض تے قرض در قرض دی حوصلہ افزائی کردا اے۔ صرف امریکہ دے اندرونی تے بیرونی قرضے 60,000 ارب ڈالر توں زیادہ ہو چدے نیں۔[278][279][280][281]
  • اس وقت پوری دنیا اُتے قرضوں دی کل مقدار 199 ہزار ارب ڈالر ہو چدی اے۔ اگر اس رقم نوں دنیا دی کل آبادی (ست ارب) توں تقسیم کیتا جائے تو دنیا دے ہر جوان بچے بوڑھے اُتے 28000 ڈالر دا قرضہ چڑھ چدا اے جو اسدی اولادوں نے ادا کرنا اے۔ ایہ رقم پوری دنیا دی GDP دا لگ بھگ تن گنا اے۔[282]
  • کاغذی کرنسی (زر فرمان) وچ دی جانے والی بچت افراط زر دی وجہ توں تیزی توں سکڑتی جاندی اے یعنی اسدی قوت خرید گرتی جاندی اے۔ ہارڈ کرنسی دے نظام وچ بچت دی قوت خرید وقت دے نال نال بڑھتی چلی جاندی اے۔ دوسرے الفاظ وچ ہارڈ کرنسی قدر دی برقراری (store of value) اے جبکہ کاغذی کرنسی قدر دی چوری (steal of value) اے۔ ایہی قدر دی چوری آج دنیا بھر وچ تیزی توں بڑھتی ہوئی غربت دی بنیادی وجہ اے۔[283]
  • جو پوری دنیا نوں قرضے دے سکتا اے اوہ پوری دنیا اُتے حکمرانی کر سکتا اے۔
  • اپنی ملکیت وچ موجود اثاثوں توں زیادہ قرض دینے دی صلاحیت درحقیقت دولت تخلیق کرنے دی صلاحیت اے (خواہ ایہ قرضے بغیر سود دے ہی کیوں نہ ہوں)۔ ایہی چیز فریکشنل ریزرو بینکنگ اے۔[284]
  • جو دولت تخلیق کر سکتا اے اوہ عالمی منڈی وچ کسی وی چیز دی قیمت گرا سکتا اے یا بڑھا سکتا اے۔ [285][286][287] کاغذی کرنسی یا ڈیجیٹل کرنسی دے نظام وچ “فری مارکیٹ اکنومی“ ممکن ننیں۔[288] [107]
  • اگر کرنسی hard ہو تو وی بینک فریکشنل ریزرو بینکنگ دے ذریعے قرض دے کر اپنے کھاتوں وچ حقیقی اثاثوں توں زیادہ مالیت دے اثاثے دکھا سکتے نیں۔ اگر فریکشنل ریزرو دی حد 20 فیصد ہو تو جمع شدہ اثاثے پنج گنا زیادہ تک ظاہر کیتے جا سکتے نیں۔ اس طرح فرضی دولت اُتے وی حقیقی منافع کمایا جا سکتا اے۔ فریکشنل ریزرو نوں 'money multiplier' وی کہندے نیں۔
  • ایہ غلط اے کہ عدلایہ، انتظامایہ تے مقننہ حکومت دے تن اہم ستون ہُندے نیں۔ حکومت دا اک چوسی ستون وی ہُندا اے جو ان تینوں ستونوں نوں کنٹرول کردا اے تے اوہ اے کرنسی۔ اس لئی کرنسی دا کنٹرول حکومت دے کول ہونا چاہیے۔ ترقی یافتہ ممالک وچ حقیقت اس دے برعکس اے۔[5]
  • گزشتہ تن سو سالوں وچ ہر سامراجی طاقت (imperial power) درحقیقت اک طاقتور کاغذی کرنسی توں مسلح سی جبکہ اندا شکار بننے والے ممالک اس مہلک ہتھیار توں محروم سن۔ اگر گوروں دی آمد توں پہلے ہندوستان وی اک منظم بینکنگ سسٹم تے کاغذی کرنسی بنا چدا ہُندا تو ہرگز وی برطانوی کالونی نہ بنتا۔
  • ہارڈ کرنسی دے زمانے وچ جنگیں ملک تے حکومت اُتے قبضہ کرنے دے لئے لڑی جاندی سن۔ کاغذی کرنسی دے دور وچ جنگیں سینٹرل بینک اُتے قبضہ کرنے دے لئے لڑی جاندی نیں۔ بریٹن ووڈز دے معاہدے دے بعد دنیا بھر توں نوآبادیاتی نظام (Colonialism) دا یک لخت خاتمہ اسی وجہ توں ہویا۔ کاغذی کرنسی دے نظام توں ہزاروں میل دور توں غلاموں دا خون چوسنا ممکن ہو گیا اے۔[289][134]
  • بینکاری نظام اُتے ضرب لگانے دے خواہشمند لیڈر مروا دیے جاندے نیں۔[290]
  • ترقی یافتہ ممالک وچ وی جمہوری حکومتیں عوام توں زیادہ مرکزی بینکوں دے مفادات دا خیال رکھدی نیں۔پہلی دنیا (کیپیٹلسٹ ممالک) وچ کرنسی تخلیق کرنے دا اختیار پرائیوٹ بینکوں دے ہتھ وچ ہوتااے تے جمہوری حکومت اُتے قرضہ بڑھتا چلا جاندا اے جسدا سود بلآخیر عوام نوں بھرنا پڑتا اے۔ دوسری دنیا (کیمونسٹ ممالک) وچ کرنسی تخلیق کرنے دا اختیار براہ راست حکومت دے ہتھ وچ ہُندا اے تے حکومت نہ مقروض ہُندی جاندی اے نہ اس دے عوام نوں سود ادا کرنا پڑتا اے۔ تیسری دنیا وچ اوہ ممالک شامل نیں جو کرنسی وار دے گیم توں پوری طرح واقف ننیں نیں۔ ایہ پہلی دونے دنیا دے لیئے شکار گانیں نیں۔
  • جنگ عظیم اول تے دوم نے کاغذی کرنسی نوں وڈا دوام بخشا تے اس طرح مرکزی بینکوں دی طاقت تے اقتدار وچ بے پناہ اضافہ ہویا۔Money is the most important fuel for war and war is one of the great sources of debt imposed upon nations.
  • یورپ دی سب توں وڈی مالیاتی ایجاد ایہ سی کہ 1960 دی دہائی وچ حکومتوں نوں مالیاتی مارکیٹ (monetary market) توں بالکل جدا کر دتا جس توں بینکوں نوں وڈی آزادی ملی۔ ایہ صحیح معنوں وچ گلوبلائزیشن دی ابتدا سی۔[291]
  • غریب شاعر امیر پرحکمرانی ننیں کر سکتا۔ کاغذی کرنسی نے سینٹرل بینکرز نوں دنیا دے امیر ترین افراد بنا دتا اے۔اب ایہ دنیا دے پس پردہ حکمران نیں۔
  • لا علمی ہمیشہ غلامی ول لے جاندی اے (ignorance is the surest path to slavery)۔ کاغذی کرنسی دی حقیقت توں لاعلمی بہت توں ممالک نوں آئی ایم ایف تے ورلڈ بینک دا غلام بنا چدی اے۔

مشہور ماہر معاشیات جان مینارڈ کینز دا کہنا سی کہ کاغذی کرنسی وچ پوشیدہ عیاری تے مکاری نوں دس لکھ لوگوں وچ اک آدمی وی سمجھ ننیں پاتا۔
“There is no subtler, no surer means of overturning the existing basis of society than to debauch the currency. The process engages all the hidden forces of economic law on the side of destruction, and does it in a manner which not one man in a million is able to diagnose.
Indeed, the world is ruled by little else. Practical men, ۔.۔.۔.، are usually slaves of some defunct economist.

– John Maynard Keynes[292]

“(کاغذی) دولت دی طاقت نہ صرف حکمرانی تے غلام بنانے دی سب توں وڈی طاقت اے بلکہ ایہ دنیا دی بد ترین نا انصافی تے دھوکہ دہی دی طاقت وی اے۔ایہ کروڑوں لوگوں نوں سخت مشقت کرنے اُتے مجبور کر دیتی اے، غربت پھیلاتی اے تے محرومیاں بڑھاتی اے جبکہ اننیں اپنی مصیبتوں دی اصل وجہ شاعر سمجھ ننیں آندی۔ان لوگوں دی خاموش رضامندی دی وجہ توں ان دی کمائی دا وڈا حصہ نہایت رازداری دے نال ان مرکزی بینکاروں نوں منتقل ہو جاندا اے جنہاں نے کوئی محنت ننیں دی ہُندی۔ دولت دی اسی طاقت نے ہمارے استادوں نوں وی دھودے وچ مبتلا کر رکھیا اے۔“ This money power is not only the most governing and influential, but it is also the most unjust and deceitful of all earthly powers. It entails upon millions excessive toil, poverty and want, while it keeps them ignorant of the cause of their sufierings ; for, with their tacit consent, it silently transfers a large share of their earnings into the hands of others, who have never lifted a finger to perform any productive labor. The same power has grossly deceived our public teachers[293]

مشہور جرمن فلسفی گوئٹے دا کہنا سی کہ “بد ترین غلامی اوہ اے جس وچ غلاموں نوں خوش فہمی ہو کہ اوہ آزاد ہیں“۔

ہور ویکھو[لکھو]

انگریزی ویدی پیڈیا اُتے[لکھو]

بیرونی ربط[لکھو]

حوالے[لکھو]


  1. "Marco Polo and His Travels". http://www.silk-road.com/artl/marcopolo.shtml. 
  2. "daily reckoning". http://dailyreckoning.com/fiat-currency. 
  3. An Empire of Fraud and Deception
  4. "جعلی دولت". http://articles.businessinsider.com/2012-03-12/markets/31146614_1_debt-fractional-reserve-fiat. 
  5. 5.0 5.1 "چند بینکار خاندان جو پوری دنیا نوں کنٹرول کردے نیں". http://foolscrow.wordpress.com/2011/07/21/beware-the-risen-people-part-1-of-3-global-banking-%E2%80%93-a-criminal-syndicate-of-tyrants-and-thieves/. 
  6. "the money masters". http://www.themoneymasters.com/monetary-reform-act/the-five-%E2%80%9Cbank-wars%E2%80%9D/. 
  7. "paper money is fraud". http://ohiorepublic.blogspot.com/2008/11/paper-money-is-fraud.html. 
  8. "paper money is fraud". http://www.facebook.com/note.php?note_id=306011075725. 
  9. "paper money is fraud". http://www.ecclesia.org/truth/reserve.html. 
  10. "فیڈرل ریزرو: صدی دا سب توں وڈا فراڈ". 2006. http://superstore.wnd.com/whistleblower. 
  11. "فیڈرل ریزرو: صدی دا سب توں وڈا فراڈ". 2006. http://able2know.org/topic/82469-1. 
  12. Keynes, John Maynard (1920). Economic Consequences of the Peace. Gutenberg. 
  13. "بینکاری دے خفیہ راز". http://ancientbankingsecret.com/. 
  14. 14.0 14.1 "united earth". http://www.unitedearth.com.au/banking.html. 
  15. "Infamous Quote from Mayer Amschel Rothschild". http://quotes.liberty-tree.ca/quote/mayer_amschel_rothschild_quote_8bed. 
  16. "currency". The Free Dictionary. http://www.thefreedictionary.com/currency. 
  17. Bernstein, Peter [1965] (2008). "4–5", A Primer on Money، Banking and Gold, 3rd, Hoboken، NJ: Wiley. ISBN 978-0-470-28758-3. OCLC 233484849. 
  18. "Currency". Investopedia. http://www.investopedia.com/terms/c/currency.asp#axzz2CqfsX9BD. 
  19. "Guide to the Financial Markets" (PDF). The Economist. https://docs.google.com/fileview؟id=0B_Qxj5U7eaJTZTJkODYzN2ItZjE3Yy00Y2M0LTk2ZmUtZGU0NzA3NGI4Y2Y5&hl=en&pli=1. 
  20. "اسلام دا نظرایہ زر تے کاغذی کرنسی دی حقیقت۔ اردو وچ". http://www.mohaddis.com/apr2009/1114-islam-ka-nazaria-zar-aor-kaghzi-currency-ki-haqeeqat.html. 
  21. "دولت". http://www.relfe.com/A06/wealth.html. 
  22. Money Is Just Mutually Shared Illusion
  23. John Law and the Système of 1720
  24. Currency Arrangements and Banking Legislation in the Arabian Peninsula
  25. "اوہ 20 چیزیں جو رقم دے طور اُتے استعمال ہُندی سن". http://www.smosh.com/smosh-pit/knowledge/20-things-used-money-there-was-money. 
  26. "PEINA". http://www.angelfire.com/art/peina/Oct01n_1.htm. 
  27. Allen, Larry (1999). The encyclopedia of money. ABC-CLIO. ISBN 1-57607-037-9. 
  28. جنگ تے معیشت دی تریخ
  29. gold is a barrier to debasement of fiat currencies
  30. Fed Will Raise Rates This Year to Save Capitalism
  31. خاموش جنگ دا بے آواز ہتھیار
  32. "ریزرو بینک آف انڈیا دی تریخ". http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/89635.pdf. 
  33. Bye, Bye Dollar – Buy, Buy Gold
  34. مائیکل شومین (2009). "کیتا ڈالر اک سست موت مر رہیا اے". ٹائم ڈاٹ کام. http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1935868,00.html. 
  35. "امریکی حکومت مر رہی اے". درحقیقت کیتا ہویا. http://whatreallyhappened.com/WRHARTICLES/USgovernmentdying.html. 
  36. "بین الاقوامی زرمبادلہ دے طور اُتے ڈالر دی جگہ دوسری کرنسی متعارف کروانے دی ضرورت اے". معاشی تباہی. http://theeconomiccollapseblog.com/archives/shocking-new-imf-report-the-u-s-dollar-needs-to-be-replaced-as-the-world-reserve-currency-and-that-sdrs-could-constitute-an-embryo-of-global-currency. 
  37. what is jokingly called the economy
  38. Honest Money
  39. "انجیل اُتے یقین کرنے والے". http://www.biblebelievers.org.au/monie.htm. 
  40. 40.0 40.1 کرنسی دے بدلتے روپ
  41. مشرق وچ بینکنگ دے سو سال
  42. Indian Currency and Finance by John Maynard Keynes
  43. "British India Issues". بھارتی مرکزی بینک. http://www.rbi.org.in/currency/museum/p-brit.html. 
  44. "Currnecy FAQ's". بھارتی مرکزی مصرف. http://rbi.org.in/Scripts/BS_ViewCurrencyFAQ.aspx. 
  45. [INDIAN CURRENCY PROBLEMS OF THE LAST DECADE. اگست, 1901]
  46. پہلی جنگ عظیم دے ہندوستانی کرنسی اُتے اثرات
  47. Indian Currency and Finance by John Maynard Keynes
  48. چاندی دی دانستہ تباہی
  49. چاندی دے قتل عمد دا شاعر پوسٹ مارٹم ننیں ہویا۔
  50. The Pilgrims Society
  51. Silver Fundamentals
  52. Uneasy Money: The Anatomy of a Misconception
  53. "گولڈ اسٹینڈرڈ". http://wiki.mises.org/wiki/Gold_standard. 
  54. 54.0 54.1 Rise and fall of the Gold Standard
  55. "pdf:ریزرو بینک آف انڈیا دی یاد داشت". http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/89635.pdf. 
  56. 56.0 56.1 Evolution of International Monetary Systems
  57. [Routledge Encyclopedia of International Political Economy page 623]
  58. کرنسی دی موت۔ جیمز رِکارڈز
  59. انسائیکلوپیڈیا بریٹانیدا
  60. "pdf:ریزرو بینک آف انڈیا دی یاد داشت". http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/89635.pdf. 
  61. سونے تے اکنومک کومن سینس دے خلاف سو سالہ جنگ/
  62. a financial black hole
  63. Fiat Money Is "A Large-Scale Fraud System"
  64. The Classical Gold Standard: Some Lessons for Today
  65. Nine Phases of Monetary Breakdown
  66. The astounding rise of China's currency
  67. پال واکر دا بیان
  68. Parlimentary Debates 1826
  69. You can fool some people all the time
  70. Gresham’s law-Encyclopaedia Britanica
  71. THE CONCISE ENCYCLOPEDIA OF ECONOMICS
  72. en:Coinage Act of 1873
  73. 8 Things You May Not Know About American Money
  74. کانگریس دی تحقیقاتی رپورٹ
  75. The Emperor Has No Clothes بادشاہ ننگا اے
  76. Inside Look-Elliott wave
  77. People Money: The Promise of Regional Currencies
  78. سونے تے چاندی دی تریخ
  79. History of Monetary Imperialism
  80. Paper money is just a ‘receipt’ or ‘certificate’
  81. Economic Slavery of The Modern World
  82. "زمبابوے وچ شرح سود 800 فیصد". ٹیلیگراف. http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1564924/Zimbabwe-interest-rates-up-to-800pc.html. 
  83. 83.0 83.1 The Dollar Will Die with a Whimper, Not a Bang
  84. سونا کاغذی کرنسی دے زہر دا تریاق اے۔
  85. "دوبارہ جائزہ". http://2ndlook.wordpress.com/tag/azad-hind-fauj/. 
  86. علاو الدین خلجی دے زمانے وچ قیمتیں
  87. India Essays on Economy Governance and Religion in the 19th Century
  88. "goldprice.org". http://goldprice.org/. 
  89. دنیا دی 120 کرنسیوں دا گرنا
  90. برٹش میوزیم
  91. "pdf". CATO. http://www.cato.org/pubs/journal/cj29n2/cj29n2-8.pdf. 
  92. demonetising gold to preserve the fiat monetary system
  93. کیتا ایہ سچ اے
  94. The Big Reset, In Gold We Trust
  95. IN GOLD WE TRUST
  96. ڈوئیچے بینک دا لندن بلین مارکیٹ توں استعفاء
  97. "مرکزی بینک تے سونے دی لیزنگ". http://whiskeyandgunpowder.com/the-gold-carry-trade/. 
  98. "gold-price-manipulation-exposed". http://www.goldstockbull.com/articles/gold-price-manipulation-exposed/. 
  99. مرکزی بینکوں دا سونے دی قیمت گرانا یوٹیوب اتے
  100. "کیتا گورڈن براون نے بینکوں نوں سہارا دینے دے لئے برطانایہ دا سونا سستی ترین قیمت اُتے بیچا؟". http://www.zerohedge.com/article/did-gordon-brown-sell-uks-gold-keep-aig-and-rothschild-solvent-more-disclosures-how-ny-fed-m. 
  101. "Andrew McGuire, whistle-blower on market manipulation, injured in hit-and-run accident". http://www.sott.net/article/205674-Andrew-McGuire-whistle-blower-on-market-manipulation-injured-in-hit-and-run-accident. 
  102. THE CANARY IN THE GOLD MINE
  103. سونے دی لیزنگ۔
  104. THE BIG RESET
  105. سونے دی قیمت کون گرا رہیا اے؟
  106. فیڈ چیرمین دا بیان کہ سونا سینٹرل بینکوں دا دشمن اے۔
  107. 107.0 107.1 Ian Gordon (مارچ 10, 2014). "کاغذی کرنسی دی موت". Gold Eagle. http://www.gold-eagle.com/article/death-paper-money. Retrieved on Dec 17, 2014. 
  108. پال ووکر۔ انگریزی ویکیپیڈیا اُتے
  109. بی بی سی نیوز
  110. سوئیس سونے دی صورتحال
  111. Dr. Carroll Quigley. "Tragedy and Hope". http://www.womensgroup.org/gold_20000311.html. 
  112. IMF Gold Sales History
  113. Gold in the IMF
  114. GoldCore
  115. 2013 وچ چین نے 2200 ٹن سونا خریدا
  116. Casualties of Credit: The English Financial Revolution, 1620–1720
  117. Nobel Prize winning economist Friedrich Hayek’s 1944 classic, The Road to Serfdom: غلامی دا رستہ
  118. سونا تے بیسویں صدی
  119. آئی ایم ایف دی ویب سائیٹ
  120. بریٹن ووڈز دا اک جائیزہ
  121. 121.0 121.1 "Time:A brief history of Bretton Woods System". ٹائم. http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1852254,00.html. 
  122. THE MONETARY SIN OF THE WEST
  123. The Battle of Bretton Woods
  124. the hidden agenda of Bretton Woods
  125. 125.0 125.1 "Banks and the New Slavery". http://www.metaeconomics.co.uk/banks_slavery.html. 
  126. "Global Financial System". http://www.alancurrie.com/category/global-financial-system/. 
  127. ETF Daily News
  128. بریٹن ووڈ دی موت دی وجہ
  129. gold versus fractional reserve-Mises Org.
  130. "the-nixon-shock". بزنس ویک میگزین. http://www.businessweek.com/magazine/the-nixon-shock-08042011.html. 
  131. امریکی صدر نکسن دی تقریر
  132. ویکیپیڈیا اُتے صدر نکسن دی اصل ویڈیو نوں بلاک کر دتا گیا اے۔ https:// دے بعد you دا اضافہ کرو تے دیکھیں۔
  133. Super Imperialism
  134. 134.0 134.1 Prof. Antal E. Fekete (فروری 1, 2004). "THE PENTAGONAL MODEL OF CAPITAL MARKETS". http://www.professorfekete.com/articles%5CAEFMonEcon102Lecture5.pdf. 
  135. [1]
  136. currency union means loss of powers
  137. The Concepts, Consequences, and Determinants of Currency Internationalization
  138. جو بات اوہ آپ نوں شاعر ننیں بتائیں گے
  139. The dying dollar
  140. master currencies are allowed to own slaves
  141. کیتا اس توں وڈا جادو وی کوئی ہو سکتا اے؟
  142. The Bretton Woods System: A Failed Attempt
  143. The Gold-Drain-Demonetization Hoax
  144. The yuan and the SDR (The Economist)
  145. آئی ایم ایف دی تصدیق
  146. Special drawing rights
  147. Deutsche Bank
  148. China is hiding 9,500 tons of gold
  149. China’s Plan to have an International Reserve Currency linked to Gold
  150. Trap of monetary union
  151. joining the euro was a bad thing
  152. امیروں دی دولت وچ اضافہ صرف اسی وقت ممکن اے جدوں غریبوں دی دولت وچ کمی ہو
  153. Marcus Grubb (13 نومبر 2014). "Gold Demand Trends". https://www.gold.org/supply-and-demand/gold-demand-trends. 
  154. "Top 40 reported official gold holdings (as at مارچ 2015)" is on the 24th page of the pdf file.
  155. "Latest World Official Gold Reserves". https://www.gold.org/research/latest-world-official-gold-reserves. 
  156. Gold has been added to Turkey’s balance sheet as a result of a policy accepting gold in its reserve requirements from commercial banks.
  157. 157.0 157.1 Only labour can create wealth, Gold is condensed labour
  158. "معیشت دے طفیلی کیڑے". http://www.endtheillusion.org/economic/parasites.htm. 
  159. "پتلی ہویا وچ توں دولت تخلیق کرنا". http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=14701. 
  160. دستاویزی فلم "دا منی ماسٹرز"
  161. Kenworthy, L (اگست 20, 2010). "The best inequality graph, updated: Consider the Evidence". http://lanekenworthy.net/2010/07/20/the-best-inequality-graph-updated/. 
  162. Estimated Indian gold reserves at 25,000-30,000 tons
  163. "ہندوستان: دنیا دی امیر ترین معاشیات". http://2ndlook.wordpress.com/2007/11/10/india-the-worlds-richest-economy/. 
  164. currency manipulation
  165. The Rich Hold Assets, The Poor Have Debt
  166. The World of Currency Manipulation
  167. Gold as currency is a weapon.
  168. "لیبیا اُتے جارحیت تے کرنل قذافی دا دینار جاری کرنے دا منصوبہ". http://www.goldstockbull.com/articles/libya-invasion-gaddafi-plan-gold-dinar/. 
  169. "فسانے دی حقیقت". http://www.factoverfiction.com/article/4664. 
  170. "Iran presses ahead with dollar attack". ٹیلیگراف. 12 فروری 2012ء. http://www.telegraph.co.uk/finance/commodities/9077600/Iran-presses-ahead-with-dollar-attack.html. 
  171. The Petro-Dollar Regime is Finished?
  172. رہبر معظم انقلاب اسلامی ایران دا اعلیٰ حکام دے اجتماع توں خطاب
  173. اپنا سونا ہوچ بیچ دو۔ آئی ایم ایف دا پاکستان توں مطالبہ
  174. 174.0 174.1 A war of financiers and fools
  175. The War on Cash
  176. Status Report of U.S. Government Gold Reserve ستمبر 30, 2015
  177. statista.com
  178. Fractional-Reserve Banking is Pure Fraud
  179. Global Research
  180. INSTITUTE FOR HISTORICAL REVIEW
  181. “Hidden Hand” behind wars and revolutions
  182. ہٹلر دا مالیاتی نظام
  183. "دوسری جنگ عظیم تو بینکاروں دی حفاظت دے لئے لڑی گئی سی". http://www.veteranstoday.com/2011/06/26/was-world-war-ii-fought-to-make-the-world-safe-for-usury/. 
  184. فہرست تاریخی شرح مبادلہ بمقابلہ امریکی ڈالر
  185. "Mr-Yen-cautions-on-Japans-unsafe-debt-trajectory". ٹیکیگراف. http://www.telegraph.co.uk/finance/financialcrisis/9955287/Mr-Yen-cautions-on-Japans-unsafe-debt-trajectory.html. 
  186. The European Economy Since 1945: Coordinated Capitalism and Beyond
  187. [2]
  188. Wilfred Burchett, جرمنی دی تقسیم
  189. Final Report of the Independent Commission of Experts Switzerland – Second World War, page 243
  190. "The.History.of.the.Money.Changers". http://iamthewitness.com/books/Andrew.Carrington.Hitchcock/The.History.of.the.Money.Changers.htm. 
  191. A Historical Perspective: The Banking Monopoly
  192. 192.0 192.1 "غربت دی اصلی وجہ". http://mpra.ub.uni-muenchen.de/27719/1/MPRA_paper_27719.pdf. 
  193. عالمی معیشت نوں قذافی دے گولڈ دینار توں بچانا
  194. قذافی دے بعد لیبیا اُتے قیامت
  195. تیل دے بدلے سونا۔ قذافی دی موت دا سبب
  196. جنگ بینکاروں دے لئے منافع بخش ہُندی اے
  197. ساری جنگیں بینکاروں دی جنگیں ہُندی نیں
  198. قرض وچ جکڑی غلام دنیا
  199. Preemtive war is basically aggression.
  200. "کاغذی غربت". http://paperpoverty.blogspot.com. 
  201. "AbolishFiatSlavery". http://unameitltd.limewebs.com/id20.htm. 
  202. Shaw, H (1950). The Lincoln Encyclopedia. Macmillan, NY. 
  203. "زر فرمان". http://dailyreckoning.com/fiat-currency. 
  204. "غلامو جاگو". http://whatreallyhappened.com/WRHARTICLES/fedponzi.php. 
  205. "بے ایمان میڈیا". http://theunjustmedia.com/Banking%20&%20Federal%20Reserve/The%20Federal%20Reserve%20is%20Privately%20owned.htm. 
  206. "کاغذی کرنسی غلامی اے". http://forgingnewparadigms.blogspot.com/2011/11/money-is-slavery-by-proxy.html. 
  207. امریکی صدارتی امیدوار رون پول دا بیان
  208. Rickards, James. Currency Wars: The Making of the Next Global Crisis. Portfolio Trade. ISBN 978-1-59184-556-0. 
  209. "the federal reserve neither truly federal nor a fullreserve". http://financicles.com/regions/north-america/the-federal-reserve-neither-truly-federal-nor-a-full-reserve/. 
  210. "ڈاکووں تے لٹیروں دا گراوہ". http://foolscrow.wordpress.com/2011/07/21/beware-the-risen-people-part-1-of-3-global-banking-%E2%80%93-a-criminal-syndicate-of-tyrants-and-thieves/. 
  211. "بینکنگ اُتے مشہور اقتباست". http://www.themoneymasters.com/the-money-masters/famous-quotations-on-banking/. 
  212. "دنیا دی صحیح تریخ". http://trueworldhistory.info/docs/quotes.html. 
  213. Dollar Imperialism
  214. "Executive order 11110". http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=59049&st=&st1=. 
  215. "اٹھ خاندانوں دا بدمعاش گراوہ". http://www.globalresearch.ca/the-federal-reserve-cartel-the-eight-families. 
  216. "جھوٹ چوری تے دھوکوں دی تریخ". http://www.scionofzion.com/federalreserve.htm. 
  217. 217.0 217.1 "monie". http://www.biblebelievers.org.au/monie.htm. 
  218. منی چینجروں نوں عبادت گاہ توں جبراً باہر کڈن دے چند ہی دنوں بعد حضرت عیسیٰ نوں صلیب اُتے لٹکایا گیا
  219. IN GOD WE TRUST?/ IN GOLD WE TRUST
  220. "Legal-Tender-Act-1862". http://www.britannica.com/EBchecked/topic/334889/Legal-Tender-Act. 
  221. "Legal Tender Cases – 79 U.S. 457 (1870)". http://supreme.justia.com/cases/federal/us/79/457/case.html. 
  222. Lies, Damned Lies, and Central Bank Forecasts
  223. "34 – Executive Order 6102". http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=14611. 
  224. "china-bullion-gold-silver-and-silk". http://2ndlook.wordpress.com/2007/11/26/china-bullion-gold-silver-and-silk/. 
  225. "بن برناندے دی تقریر". http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2002/20021108/default.htm. 
  226. "سونے دی تریخ". http://www.nma.org/pdf/gold/gold_history.pdf. 
  227. "Ron Paul". http://littlealexinwonderland.wordpress.com/2010/08/31/ron-paul-audit-government-gold-reserves. 
  228. دوسروں دے سونے توں سینٹرل بینکنگ
  229. فیڈرل ریزرو دا سونا ختم ہو گیا؟
  230. The history of Money
  231. ایہ سونا خریدنے دا صحیح وقت اے
  232. "کیتا مرکزی بینکوں دے کول واقعی سونا بچا اے؟". http://sprottglobal.com/markets-at-a-glance/maag-article/?id=6590. 
  233. "کاغذی سونے دا بند ٹوٹنے والا اے". http://silverdoctors.com/alasdair-macleod-physical-gold-vs-gaper-gold-waiting-for-the-dam-to-break/. 
  234. وال اسٹریٹ ڈیلی- فورٹ نوکس/
  235. "امریکی حکومت اُتے قرضوں دی تازہ ترین صورتحال". http://www.usdebtclock.org/. 
  236. پیپلز بینک آف چائینا دے گورنر Zhou Xiaochuan دا بیان
  237. Gold Market and the Interest Rate Trap
  238. امریکی قرضے۔ انگریزی ویکیپیڈیا اُتے
  239. "Global Financial Crisis Timeline: 2007–2012". http://www.usfn.org/AM/Template.cfm?Section=USFN_E_Update&Template=/CM/HTMLDisplay.cfm&ContentID=20609. 
  240. Bernanke: 2008 Meltdown Was Worse Than Great Depression
  241. "QE3: What is quantitative easing? And will it help the economy?". بلاگ واشنگٹن پوسٹ. http://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2012/09/13/qe3-what-is-quantitative-easing-and-will-it-help-the-economy/. 
  242. "یو ٹیوب اُتے اس فلم نوں اک سال وچ تقریباً 50 لکھ لوگوں نے دیکھا". http://www.youtube.com/watch?v=PTUY16CkS-k. 
  243. "the-fed-should-stop-paying-banks-not-to-lend". نیویارک ٹائمز. http://economix.blogs.nytimes.com/2012/07/31/the-fed-should-stop-paying-banks-not-to-lend/. 
  244. سی آئی اے۔ فیکٹ بُک
  245. "Bernanke-on-fed-policies". http://www.theblaze.com/stories/is-gold-money-ron-paul-grills-bernanke-on-fed-policies/.  تے اس طرح حاصل ہونے والا معیشت نوں بڑھاوا زیادہ نمایاں وی ہُندا۔
  246. امریکہ وچ بیروزگاری 23 فیصد
  247. تخلیق شدہ ڈالروں اُتے دھول جم رہی اے
  248. اسٹاک مارکیٹ یا کیسینو؟
  249. Rising Government Debt and the Next Global Recession
  250. اگلے عالمی بحران دا بننا۔ جیمز ریکارڈز
  251. The Price For QE Has Yet To Be Paid"
  252. "دنیا دے اٹھ سب توں وڈے مرکزی بینک تے اندا کاغذی کرنسی چھاپنا". http://www.ritholtz.com/blog/2012/01/living-in-a-qe-world/. 
  253. Central Banks Are Trojan Horses, Looting Their Host Nations
  254. "دھندلا ڈالر". http://dollardaze.org/blog/?post_id=00405. 
  255. کاغذی کرنسی ڈوبنے والی اے۔ اردو وچ
  256. stress tests merely hide that fact
  257. Key ECB interest rates
  258. The Economist
  259. Venezuela struck by runaway Inflation
  260. کیتا ڈوئیچے بینک دی حالت زار کسی نئے بینک کرائسس دا اشارہ دے رہی اے؟
  261. One by One the Central Banks Are Losing Control
  262. جدوں معاملہ سنگین ہو تو جھوٹ بولنا پڑتا اے۔
  263. شرح سود دا منفی ہو جانا سینٹرل بینکوں دی مایوسی نوں ظاہر کردا اے
  264. Mutual Funds, ETFs at Risk of a Run
  265. اگلے بحران وچ کھاتے منجمد ہو جائیں گے
  266. First "Bail In" Under New European Rules
  267. An Attack on a Currency
  268. Currency as a weapon: Blunt but Potent
  269. A Dictionary of Economics by John Black, Nigar Hashimzade, Gareth Myles
  270. Money Creation as a Tool of Plunder
  271. "غربت دی اصل وجہ". http://mpra.ub.uni-muenchen.de/27719/1/MPRA_paper_27719.pdf. 
  272. Paper money and tyranny by Rep. Ron Paul, MD
  273. کیپیٹل ازم دا باپ
  274. power to create the greatest fortunes ever known to mankind at will
  275. THE GENERAL CHARACTERISTICS OF IMPERIALISM
  276. I'm into hoarding by any means
  277. deeply undemocratic economic systems
  278. Phoenix Capital Research
  279. "this-collapse-will-be-very-frightening-because-once-the-credit-stops-the-economy-stops". http://bullmarketthinking.com/ian-gordan-this-collapse-will-be-very-frightening-because-once-the-credit-stops-the-economy-stops/. 
  280. "State-Wrecked: The Corruption of Capitalism in America". http://www.nytimes.com/2013/03/31/opinion/sunday/sundown-in-america.html?pagewanted=all&_r=0. 
  281. "جرمنی امریکہ توں کیوں اپنا سونا واپس مانگ رہیا اے؟". http://www.washingtonsblog.com/2013/01/the-real-reasons-that-germany-is-demanding-that-the-u-s-return-its-gold.html. 
  282. The Global Debt Trap
  283. "کاغذی کرنسی غلامی اے". http://forgingnewparadigms.blogspot.com/2011/11/money-is-slavery-by-proxy.html. 
  284. Fractional-Reserve Banking is Pure Fraud
  285. Economic Rape
  286. Thanks to the fraud of “fractional-reserve banking”
  287. مرکزی بینکوں دی حد توں زیادہ طاقت
  288. gold and economic freedom are inseparable
  289. currency colonialism
  290. The Grand Chess Board of World War III
  291. The Common Market : Towards European Integration of Industrial and Financial Markets? (1958–1968) By Régine Perron
  292. The Economic Consequences of the Peace
  293. بھولی بسری کتابیں

سانچہ:منتخب مقالہ سانچہ:وسیلہ مبادلہ سانچہ:معاشیات