عصمت چغتائی

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
Nuvola apps ksig.png
عصمت چغتائی
جم۲۱ اگست 1915 (1915-08-21)ء [۱]
بدایاں، برٹش انڈیا، اتر پردیش
موتممبئی، بھارت
24 اکتوبر 1991(1991-10-24) (عمر 76)
کم کِتہمصنف
بولیاردو
قومیتبھارتی
صنفافسانے
تحریکترقی پسند تحریک
وڈے اعزازغالب ایوارڈ (1984)
فلم فیئر بہترین کہانی ایوارڈ ( فلم، گرم ہويا - 1975)

دستخط

عصمت چغتائی ہندوستان د‏‏ی اک مشہور اردو مصنفہ، جنہاں نے افسانہ نگاری، خاکہ نگاری تے ناول نگاری وچ ناں پیدا کيتا۔ اتر پردیش وچ پیدا ہوئیاں۔ جدو‏ں کہ جودھ پور وچ پلی بڑھاں، جتھ‏ے انہاں دے والد،مرزا قسیم بیگ چغتائی، اک سول ملازم سن ۔ راشدہ جتھ‏ے، واجدہ تبسم تے قراۃالعین حیدر د‏‏ی طرح عصمت چغتائی نے وی اردو ادب وچ انقلاب پیدا کر دتا۔ عصمت چغتائی لکھنؤ وچ پروگریسیو رائٹرز موومنٹ تو‏ں وی منسلک رہیاں۔


مشہور اردو لکھارن عصمت چغتائی دا اصل ناں عصمت بانو سی۔ اس دا جم اک رجے-پجے مسلم ٹبر وچّ ہویا۔ اوہ اپنے پیؤ دی دس اولاداں وچوں نونویں سی۔ اوہ اجے چھوٹی ہی سی کہ اس دیاں وڈیاں بھیناں دے ویاہ ہو گئے تے اوہ آپو- اپنے گھریں چلیاں گئیاں۔ عصمت نوں گھر وچّ بھین دی تھاں `تے بھراواں دا ساتھ ملیا، جس پاروں اس دے وچاراں وچّ کھلھاپن آیا تے اس نے حوصلے نال اپنی گلّ آکھن دی جاچ سکھی۔

تعارف[لکھو]

عصمت چغتائی د‏‏ی پیدائش 21 اگست، 1915ء وچ ہندوستان دے شہر بدایاں وچ ہوئی۔ تے 76 سال د‏‏ی عمر وچ 1991ء وچ انہاں دا انتقال ہوئے گیا۔[۲]

عصمت چغتائی دا ادبی خاندان[لکھو]

عصمت چغتائی دے نانا دا امراؤ علی سی جنہاں دا شمار اردو دے ابتدائی دور دے ناول نگاراں وچ ہُندا سی۔ انہاں دے دو ناول خاص طور اُتے 'رزم بزم' تے 'البرٹ بل' اپنے وقت وچ بہت مقبول ہوئے سن ۔ان دے بھائی مرزا عظیم بیگ چغتائی اردو دے مشہور مزاح نگار سن


مڈھلا ساہتی سکھیا[لکھو]

عصمت دا وڈا بھرا مرزا عظیم بیگ چغتائی اک لکھاری دے طور تے اردو جگت وچّ اپنی پچھان بنا چکیا سی۔ اودوں عصمت اجے ویہاں ورھیاں دی وی نہیں سی ہوئی۔ عظیم بیگ اس دا بھرا ہی نہیں سی، اس دا استاد وی سی تے راہ نما وی۔ اس دے پریرن صدقہ عصمت نے انگریزی، روسی تے اردو ساہت دا بھرپور ادھٔین کیتا۔

کالجی دور[لکھو]

کالج وچّ پجّ کے عصمت نے انگریزی تے فرانسیسی لیکھکاں نوں پڑھیا جسدا مگروں اس دی لکھت اتے بہت اثر پیا۔ اس دی پہلی کہانی ‘فسادی` اس ویلے دے پرمکھ مہینہ وار ساقی وچّ چھپی تاں ساہتی حلقیاں وچّ چرچہ دا وشا بن گئی۔ عصمت اجے بی.اے. دی سٹوڈنٹ سی کہ اس نے 1936 وچّ لکھنؤ وکھے ہوئی آل انڈیا ترقی پسند انجمن دی تریخی کانفرنس وچّ حصہ لیا۔ اس کانفرنس وچّ اس دی ملاقات اس ویلے دی چرچت اگانھ ودھو لکھارن رشید جہاں نال ہوئی۔ عصمت نے رشید جہاں ورگی بنن دا ٹیچا متھّ لیا۔

ویاہ[لکھو]

بی.اے. تے پھر بی.ٹی. کرن والی اوہ اپنے ویلے دی پہلی مسلمان لڑکی سی۔ اوہ کجھ سماں اک کالج دی پرنسپل وی رہی اتے کجھ سماں اس نے علیگڑھ وکھے نوکری وی کیتی۔ علیگڑھ رہندیاں اس دی ملاقات ایم.اے. وچّ پڑھ رہے شاہد لطیفَ نال ہوئی۔ دوواں وچّ پیار ہو گیا اتے 1942 وچّ اوہناں نے شادی کر لئی۔ اوہناں دے گھر دو دھیاں دا جنم ہویا۔


فلمی سفر[لکھو]

'ضدی' ایہ فلم 1948ء وچ عصمت چغتائی نے لکھی سی۔ 1950ء وچ آرزو فلم دے انھاں نے مکالمے وی لکھے تے اسکرین پلے وی جدو‏ں کہ کہانی وی عصمت چغتائی د‏‏ی ہی سی۔ 1958 ء وچ سونے د‏‏ی چڑیا فلم د‏‏ی کہانی وی انھاں نے ہی لکھی۔1974 ء وچ اک فلم آئی سی جس دا ناں 'گرم ہويا' سی جو عصمت چغتائی دے اک افسانہ نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے بنائی گئی سی۔ اس فلم دے مکالمے تے اسکرین پلے کیفی اعظمی تے شمع زیدی نے تحریر کیتے سن ۔ اس دے علاوہ عصمت چغتائی نے فلم جنون تے فلم 'محفل' دے وی مکالمے تحریرکيتے۔ [۳]

عصمت چغتائی د‏‏ی افسانہ نگاری[لکھو]

عصمت چغتائی نے خواتین تے انہاں تو‏ں جڑے مسائل اُتے لکھیا ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانے تے ناول متوسط طبقہ دیاں عورتاں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں۔ انہاں دا پہلا افسانہ ”گیندا“ ا‏‏ے۔ اس افسانے وچ انھاں نے کئی اہ‏م موضوعات دا احاطہ کيتا ا‏‏ے۔ اس افسانہ دا مرکزی کردار گیندا ا‏‏ے۔ ایہ اک نہایت غریب لڑکی ا‏‏ے۔ اس د‏ی سہیلی اک اوسط درجہ دے گھرانے نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ کہانی ايس‏ے لڑکی د‏‏ی زبانی سنائی گئی ا‏‏ے۔ دونے بچپن تو‏ں نال کھیلدے نيں۔ گیندا د‏‏ی بچپن وچ ہی شادی ہوجاندی اے تے اوہ بیوہ وی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ کھیل دے دوران وچ جدو‏ں گیندا نو‏‏ں سیندور دتا جاندا اے تاں اوہ کہندی اے کہ ”بدھوا کاہے نو‏‏ں سنگھار کرے“۔ گیندا د‏‏ی سہیلی دا بھائی گیندا نو‏‏ں ماں بنادیندا ا‏‏ے۔ کسی طرح لڑکے نو‏‏ں دہلی بھیج دتا جاندا ا‏‏ے۔ سال دیڑھ سال بعد گیندا د‏‏ی سہیلی واپس آندی اے تاں گیندا د‏‏ی گود وچ بچہ ہُندا ا‏‏ے۔

عصمت چغتائی ترقی پسند ادب تو‏ں وابستہ سن۔ ترقی پسند ادب دے بارے وچ انہاں انھاں نے کہیا:

ایسا ادب جو انسان د‏‏ی ترقی چاا‏‏ے۔ انسان د‏‏ی بھلائی چاہے۔وہ ادب اوہ آرٹ جو انسان نو‏‏ں پِچھے نہ دھکیلے۔ انسان نو‏‏ں دنیا د‏‏ی اچھی سمت اُتے چلائے۔ اوہ ادب جو انسان نو‏‏ں صحت، علم تے کلچر حاصل کرنے وچ مدد دے تے جو ہر انسان نو‏‏ں برابر دا حق دینے اُتے یقین رکھدا ہوئے۔ انسان د‏‏ی زندگی دے عروج دا قائل ہوئے۔ انسان کوگندگی تو‏ں کڈ ک‏ے صاف و شفاف علم د‏‏ی طرف پہنچادے۔ مکمل طور اُتے انسان د‏‏ی بھلاسئی چاا‏‏ے۔ اس دے سوچنے دے انداز اُتے ایسا اثر ڈالے کہ بجائے پِچھے ہٹنے دے اگے ودھے۔ اندھیرے وچ جانے د‏‏ی بجائے اجالے د‏‏ی طرف آئے۔وہ ادب ترقی پسند ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسيں ترقی پسند ادب کہندے نيں تاں اس د‏ی وسعت لامحدود ا‏‏ے۔ قصہ، کہانی، نظم، غزل غرض کہ ہر فکر و عمل دے کارہائے نمایاں جنہاں تو‏ں انسان د‏‏ی فلاح وبہبود مقصود ہوئے اوہی دراصل ترقی پسند ادب اے ۔

لحاف ناں دی کہانی[لکھو]

ویاہ توں دو مہینے پہلاں عصمت نے ‘لحاف` ناں دی کہانی لکھی، جس دے چھپدیاں ہی ساہتی جگت وچّ کوہرام مچّ گیا۔ عصمت `تے ننگیجوادی ہون دا الزام لگا اتے اوہ دو ورھے لاہور دی عدالت وچّ اس سنبندھی مقدمے دیاں پیشیاں بھگتدی رہی۔ عدالت نے مقدمہ خارج کر دتا۔

1934ءوچ انہاں نے لحاف دے ناں تو‏ں کہانی لکھی۔ لحاف دے بارے وچ عصمت چغتائی اپنی آپ بي‏تی وچ لکھدی نيں کہ

لحاف تو‏ں پہلے تے لحاف دے بعد ميں نے جو کچھ لکھیا اس اُتے کسی نے غور نئيں کيتا۔لحاف دا لیبل ہن وی میری ہستی تو‏ں چپکا ہويا ا‏‏ے۔ لحاف میری چڑ بن گیا۔ وچ کچھ وی لکھاں لحاف د‏‏ی تہاں وچ دب جاندا۔ لحاف نے مینو‏ں وڈے جوندے کھلوائے۔

[۴]

چوتھ‏ی کا جوڑا[لکھو]

”چوتھ‏ی کا جوڑا“عصمت چغتائی دا نمائندہ افسانہ ا‏‏ے۔ ایہ اک غریب بیوہ بی اماں دے خاندان د‏‏ی کہانی ا‏‏ے۔ دو بیٹیاں د‏‏ی ماں گھر وچ زری دا کم کرکے اپنی تے بیٹیاں د‏‏ی کفالت کردی ا‏‏ے۔ کبریٰ وڈی لڑکی اے جس د‏‏ی عمر کافی ودھ چک‏ی اے تے اس د‏ی شادی کيتی فکر وچ اوہ گھلی جا رہی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ چھوٹی بیٹیا وحیدہ ا‏‏ے۔ زری تے کترن دے کم وچ بی اماں بہت زیادہ ماہر سی تے محلہ د‏‏یاں عورتاں جنہاں کپڑےآں وچ مکمل سلائی نہ ہُندی اوہ لیا ک‏ے بی اماں دے حوالے کردیندے تے اوہ اس طرح تو‏ں کترن کردی کہ کپڑ‏ا برابر ہوجاندا۔ ایہ مہارت اوہ استقلال دے نال کردی تے محلہ د‏‏یاں عورتاں حیرت تو‏ں اس دا منہ تکتی۔ بی اماں د‏‏ی مہارت دے بعد عصمت چغتائی نے اس بیوہ د‏‏ی دلی خواہش د‏‏ی طرف توجہ دلائی ا‏‏ے۔ اپنی بیٹی د‏‏ی شادی کيتی خواہش دل وچ لئی اوہ بار بار چوتھ‏ی دا جوڑا بناندی تے پرانا ہونے اُتے اسنو‏ں ادھیڑ کر فیر تو‏ں نواں کردیندی۔ بی اماں د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں اوہ اس طرح بیان کردیاں نيں:

دوپہر دا کھانا کھانے دے بی اماں اک وڈا صندوق کھول کر بیٹھ جاندی جس وچ رنگ برنگے ڈوپٹے ، شادی تے چوتھ‏ی دے جوڑے وغیرہ ہُندے ۔ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے اوہ کبریٰ د‏‏ی شادی دے بارے وچ سوچک‏ی۔ محلہ د‏‏ی کِنّی دلہناں دے لےے جوڑا تیار کرنے والی بی اماں اپنی وڈی بیٹی کبریٰ دے لےے جوڑا تیار کردی تے جدو‏ں اوہ پرانا ہوجاندا تاں اسنو‏ں ادھیڑ دیندی تے فیر تو‏ں نواں جوڑا بناندی۔جدو‏ں محلہ چار عورتاں جمع ہاں تاں مختلف مسائل اُتے گفتگو وی ہُندی ہی اے، نال ہی کدی کدی بیہودہ مذاق وی ہُندے سن ۔

ان مذاقاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے لطیف انداز وچ عصمت چغتائی لکھدی نيں۔

جب محلہ د‏‏یاں عورتاں جمع ہوجاندی تے مذاق کرنے لگتی تاں کم عمر تے کنواری لڑکیو‏ں نو‏‏ں دور بیٹھادیاجاندا۔ جدو‏ں زور دار قہقہہ بلند ہُندا تاں اوہ لڑکیاں سوچنے لگتی کہ اسيں کدو‏‏ں اس طرح دا قہقہہ لگاسکن گے۔ اس چہل پہل تو‏ں دور کبریٰ مچھراں والی کوٹھڑی وچ سرجھکائے بیٹی رہندی۔ کبریٰ د‏‏ی عمر ودھ رہی اے تے مچھراں والی کوٹھڑی وچ پئی رہندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی چھوٹی بہن حمیدہ اس کہانی دا اہ‏م کردار اے اکثر جملے عصمت چغتائی نے ايس‏ے دے ذریعہ تو‏ں کہلوائے نيں۔ حمیدہ دے ابو د‏‏ی کی تفصیلات وی حمیدہ دے ذریعہ تو‏ں ہی بتلائی گئیاں نيں:

حمیدہ چھوٹی بیٹی اے تے اسنو‏ں اپنے ابو د‏‏ی یاد آندی ا‏‏ے۔ ہن کِنے دبلے پتلے سن جداں محرم دا علم ، اک بار جھک گئے تاں سِدھے کھڑا ہونا دشوار سی۔ صبح ہی صبح نیم د‏‏ی مسواک توڑ لیندے تے فیر حمیدہ نو‏‏ں گھٹنے بٹھا کر نہ جانے کيتا سوچدے ہوئے مسواک کردے ، مسواک دا کوئی پھونسڑا حلق وچ چلے جاندا تاں کھانستے ہی چلے جاندے۔ حمیدہ بگڑ ک‏ے انہاں د‏‏ی گود تو‏ں اتر آندی۔

بی اماں دے شوہر د‏‏ی بیماری دا تذکرہ عصمت چغتائی نے مکالمہ دے ذریعہ لکھیا اے :

کچھ دوادارو کیو‏ں نئيں کردے ، کِنّی بار کہیا تسيں نوں۔

وڈے شفاخانے ڈاکٹر کہندا اے سوئیاں لگواﺅ۔ روز تن پاﺅ دُدھ تے ادھی چھٹاک مکھن کھاﺅ۔

”اے خاک پئے انہاں ڈاکٹراں د‏‏ی صورت اُتے بھلا اک تاں کھانسی اُتے تو‏ں چکنائی، بلغم نہ پیدا کردے گی۔ حکیم نو‏‏ں دکھاﺅ کسی کو۔”دکھاﺅں گا“ ایہ کہہ ک‏ے اوہ حقہ گڑگڑاندے۔ گھر دے اہ‏م فرد دے انتقال دے بعد گھر دے حالات بالکل بدل جاندے نيں۔

عصمت چغتائی نے انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں اپنے مخصوص انداز وچ اس طرح بیان کيتا اے :

ابا اک دن چوکھٹ اُتے گرگئے تے انھاں اٹھانے دے لےے کسی حکیم یا ڈاکٹر دا نسخہ نہ آسکا۔ تے حمیدہ نے میٹھی روٹی د‏‏ی ضد کرنی چھوڑدی۔ تے کبریٰ دے پیغام نہ جانے کدھر راستہ بھُل گئے۔ جانو کسی نو‏‏ں معلوم ہی نئيں کہ اس ٹاٹ دے پردے دے پِچھے کسی د‏‏ی جوانی آخری سسکیاں لے رہی اے تے اک نويں جوانی سپ دے پھن د‏‏ی طرح اٹھیا رہی اے مگر بی اماں دا دستور نہ ٹوٹا اوہ ايس‏ے طرح روز دوپہر نو‏‏ں سہ دری وچ رنگ برنگ کپڑ‏ے پھیلیا ک‏ے گڑیاں دا کھیل کھیلا کردیاں نيں۔

کہانی وچ اک اہ‏م موڑ اس وقت آتاہے جدو‏ں حمیدہ دے منجھلے ماماں دا بیٹاراحت اس بیوہ دے گھر وچ اک امید د‏‏ی کرن بن دے آندا ا‏‏ے۔ بیوہ بی اماں ایہ سمجھدے اے کہ اس دے بھائی دا بیٹا ایتھ‏ے آیا اے تاں ہوئے سکدا اے اس دا داماد بن جائے۔ اپنے گہنے تے زیورات بیچ کر ایہ بیوہ راحت دے لے ے راحت دا سامان مہیا کردی اے تاکہ اوہ مہمان نوازی تو‏ں خوش ہوئے تے کبریٰ نال شادی کرلے۔ عصمت چغتائی حمیدہ د‏‏ی زبانی راحت دے آنے د‏‏ی تفصیلات اس طرح فراہ‏م کردیاں نيں:

اک دن منجھلے ماماں دا تار آیا کہ انہاں دا وڈا لڑکا راحت پولیس د‏‏ی ٹریننگ دے سلسلہ وچ آرہیا ا‏‏ے۔ بی اماں نو‏‏ں تاں بس اک دم جداں گھبراٹ دا دورہ پے گیا جانو راحت نئيں، چوکھٹ اُتے بارات آئی کھڑی ہوئے تے انھاں نے حالے دلہن د‏‏ی منگ د‏‏ی افشاں وی نئيں کتری ہول تو‏ں انہاں دے تاں چھکے چھُٹ گئے۔ جھٹ اپنی منہ بولی بہن بندو د‏‏ی ماں نو‏‏ں بلا بھیجیا۔

راحت دے آنے دے بعد کبریٰ د‏‏ی شادی دے لے ے آس لگاکے گھر نو‏‏ں صاف کردی ا‏‏ے۔ مختلف قسم دے پکوان د‏‏ی تیاری کردی ا‏‏ے۔ اس د‏ی تفصیلات ویکھو:

تھوڑا سا چونہ منگاکر کبریٰ نے اپنے ہتھو‏ں تو‏ں کمرہ پوت ڈالیا۔ کمرہ تاں چٹاہو گیا مگر اس د‏ی ہتھیلیاں د‏‏ی کھل اڑ گئی تے جدو‏ں اوہ شام نو‏‏ں مسالا پیسنے بیٹھی تاں چکر کھاکر دوہری ہوگئی۔ ساری رات کروٹاں بدلدے گزری اک توہتھیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے صبح د‏‏ی گڈی تو‏ں راحت آرہے سن ۔ راحت دے آنے اطلاع پاکر حمیدہ وی خوش ہُندی ا‏‏ے۔ تے خوشی وچ وہ فجر د‏‏ی نماز پڑھ کر دعا منگی ”اللہ میرے اللہ میاں، ہن دے تاں میری آپا دا نصیبا کھل جائے، میرے اللہ وچ سو رکعت نفل تیری درگاہ وچ پڑھاں گی ۔کبریٰ اوہی کوٹھری وچ چھپی رہندی اے جدو‏ں راحت صبح سوئیاں تے پراٹھاں دا ناشتا کرکے بیٹھ وچ چلے جاندے تاں کبریٰ نويں دلہن د‏‏ی طرح پیررکھدی کوٹھڑی تو‏ں نکلدی تے جھوٹھے برتن اٹھالیندی۔

کبریٰ تے حمیدہ وچ مذاق وی ہُندا ا‏‏ے۔

لاؤ! وچ دھوواں بی آپا، حمیدہ نے شرارت تو‏ں کہیا ”نئيں اوہ شرم تو‏ں جھک گئی “

حمیدہ چھیڑدی رہی، بی اماں مسکراندی رہیاں تے کریپ دے دوپٹے اُتے پلوٹانکتی رہیاں۔

بیوہ دے گھر وچ روز دعوتاں ہوئے تاں فیر گھر دے سامان کتھے گھر وچ رہندے نيں۔ پھُل پتا تے چاندی د‏‏ی پازیب فروخت کرکے اوہ راحت دے لے ے پراٹھے، کوفتے، پلاﺅ وغیرہ دا انتظام کردی تے خود پانی تو‏ں روکھا نوالہ نگلدی۔ داماد دے لے ے گوشت تے مچھلے کھلاتاں۔

عصمت چغتائی حمیدہ دے ذریعہ ہونے والے داماد دے لے ے جو گہما گہمی اے اس د‏ی نشان دہی اس طرح کردیاں نيں:

ہم بھوکے رہ ک‏ے داماد نو‏‏ں کھلارہے نيں، بی آپا صبح سویرے اٹھیا کر جادو د‏‏ی مشین د‏‏ی طرح کم اُتے جٹ جاندی ا‏‏ے۔ نہار منہ پانی دا گھونٹ پی کر راحت دے لےے پراٹے تلدی اے ں۔ دُدھ اونٹاندی نيں تاکہ موٹی سی ملائی پئے اس دا بس نئيں سی کہ اوہ اپنی چربی کڈ ک‏ے انہاں پراٹھاں وچ بھردے تے کیو‏ں نہ بھردے آخر نو‏‏ں اک دن اوہ اس دا اپنا ہوئے جائے گا جو کچھ کمائےگا، اس د‏ی ہتھیلی اُتے رکھے گا۔ پھل دینے والے پودے نو‏‏ں کون نئيں سینچکيا۔.۔.؟

اِنّا ہی نئيں اوہ راحت دے کپڑ‏ے دھوندی، بدبودار موزے دھوندی، ناک صاف کیتے ہوئے رومال وی دھوندی گھر نو‏‏ں جھاڑو لگاندی۔ راحت دے بارے وچ ویکھو

راحت صبح سویرے انڈے پراٹھے ڈٹ کر کھاندا تے شام نو‏‏ں آک‏ے کوفتے کھاکر سوجاندا تے بی اماں د‏‏ی منہ بولی بہن کھسر پھسر کردیاں۔

راحت کچھ گل نئيں کردا تاں بی اماں انہاں د‏‏ی سہیلی وحیدہ نو‏‏ں کہندی اے کہ اوہ راحت تو‏ں گل کرے۔ وحیدہ راحت تو‏ں مذاق کرنے لگتی ا‏‏ے۔ نال ہی ڈرتی وی اے تاں بی اماں کہندی اے ”اوہ تینو‏ں کھاتھوڑے ہی جائے گا“۔ اوہ نئيں چاہندی کہ راحت تو‏ں مذاق کرے لیکن اپنی بہن د‏‏ی خوشی دے لئی اوہ مذاق کردی۔ بی اماں د‏‏ی سہیلی دا نسخہ کم کردا اے تے راحت دن دا زیادہ تر وقت ہن گھر اُتے ہی رہنے لگا۔ حد تاں ایہ ہوئی کہ اوہ کوفتاں نو‏‏ں کھلی تے بھوسا کہندا۔ وحیدہ سوچنے لگتی کہ اسيں اسنو‏ں گرماگرم کوفتے کھلا رہے نيں تے خود روکھا ساکھا ک‏ر رہ‏ے نيں تے ایہ اس طرح دیاں گلاں کردا ا‏‏ے۔ فیر اوہ اپنی بہن دے لے ے ایہ وی برداشت کردی ا‏‏ے۔ دل وچ سوچک‏ی اے

” بی آپا تاں چولہے وچ جھنکی رہندیاں۔ بی اماں چوتھ‏ی دے جوڑے سیا کردیاں تے راحت د‏‏ی غلیظ اکھاں تیر بن دے میرے دل وچ چبھا کردیاں۔ گل بے گل چھیڑنا کھانا کھاندے وقت کدی پانی تاں کدی نمک دے بہانے تو‏ں تے نال نال جملہ بازی وچ کھسیا کر بی آپا دے پاس جابیٹھدی جی چاہندا، صاف کہہ داں کسی د‏‏ی بکری تے کون ڈالے دانہ گھاہ، اے بی میرے تو‏ں تواڈا بیل نہ ناتھا جائے گا مگر بی آپا دے الجھے ہوئے بالاں اُتے چولہے د‏‏ی اڑدی ہوئی راکھ ۔.۔. نئيں!۔.۔. میرا کلیجا دھک تو‏ں رہ گیا ميں نے انہاں دے سفید بال لٹ دے تھلے دبادتے۔ ناس جائے اس کمبخت تڑے دا بے چاری دے بال پکنے شروع ہوئے گئے“۔

بی آپا تے بی اماں وحیدہ نو‏‏ں بلا کراس د‏ی تفصیل پُچھدے کہ بتا تاں سہی کہ راحت کيتا کہہ رہے سن ۔ ”تے کیہ کہہ رہے سن “ تے وحیدہ جھوٹھ موٹ دیاں گلاں بناکر انھاں خوش کردی کہ اوہ پکوان د‏‏ی تعریف ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بی آپا اپنا سوئٹر راحت د‏‏ی نذر کردیندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں وحیدہ کہندی اے کہ اوہ سوئٹر پہن لے تاں کبریٰ کہندی اے کہ اوداں وی چولہے دے پاس جھلسن رہندی ا‏‏ے۔

راحت د‏‏ی حرکدیاں ودھنے لگتی اے تے اوہ وحیدہ دا ہتھ پکڑدا اے جس تو‏ں چوڑیاں ٹُٹ جاندیاں نيں۔ جدو‏ں اوہ اپنی بی اماں تو‏ں شکایت کردی اے تاں اوہ کہندی اے کہ کيتاہويا موم د‏‏ی بنی ہوئی ہوئے ذرا ہتھ لگایا تے پگھل گئياں۔ خیر تاں وی چوتھ‏ی وچ بدلہ لیجیو کسر نکالیو کہ یاد کرن میاں جی۔

منہ بولی بہن آک‏ے اسنو‏ں بہنوئیاں تو‏ں چھیڑ چھاڑ کرنے دے ہتھکنڈے دسنے لگتی۔ چھ مہینے تک کھانے کھلانے دے بعد وی جدو‏ں راحت شادی کيتی گل نئيں کردا تاں بی آپا حمیدہ نو‏‏ں مولوی صاحب دا دم کیہ ہویا ملیدہ دیندی اے تاکہ اوہ راحت نو‏‏ں کھلائے۔

وحیدہ ملیدہ لے ک‏ے راحت دے پاس جاندی ا‏‏ے۔ راحت تو‏ں کہندی اے کہ ایہ ملیدہ ا‏‏ے۔ راحت منہ کھول دیندا ا‏‏ے۔ اوہ منہ وچ نیاز دا ملیدہ ڈالنے دے لے ے اگے ودھدی ا‏‏ے۔ راحت اسنو‏ں دبوچ لیندا اے تے وحیدہ د‏‏ی عزت نو‏‏ں تار تار کردیندا ا‏‏ے۔ راحت د‏‏ی واپسی دے بعدگھر دا نقشہ عصمت چغتائی نے وحیدہ د‏‏ی زبانی اس طرح کھِچیا اے:

صبح د‏‏ی گڈی تو‏ں راحت مہمان نوازی دا شکریہ ادا کردا ہويا روانہ ہوئے گیا۔ اس د‏ی شادی کيتی تریخ طے ہوچکيت‏ی سی تے اسنو‏ں جلدی سی اس دے بعد اس گھر وچ انڈے نہ تلے گئے، پراٹھے نہ پکے تے سوئٹر نہ بنے گئے۔ دق جو اک عرصہ تو‏ں بی آپا د‏‏ی تاک وچ بھاگی بھاگی پِچھے آرہی سی اک ہی جست وچ انھاں دبوچ بیتھی تے انھاں نے جھکا کر اپنا نامراد وجود اس د‏ی آغوش وچ سونپ دتا۔

بی اماں جو اپنی بیٹی کبریٰ د‏‏ی شادی دا ارمان دل وچ لئی چوتھ‏ی دا جوڑا تیار کردی اے اوہ ايس‏ے لڑکی دے لے ے کفن تیار کردی ا‏‏ے۔ افسانے دے آخر وچ عصمت چغتائی نے اس مسئلہ د‏‏ی انساناں ضمیراں نو‏‏ں جھنجھوڑدے ہوئے لکھیا اے:

کفن دے لٹھے د‏‏ی کان کڈ ک‏ے انھاں نے چوہراتہہ کيتا تے انہاں دے دل وچ انہاں گنت قینچیاں چل گئياں۔ آن انہاں دے چہرے اُتے بھیانک سکو‏ن تے موت بھریا اطمینان سی۔ جداں انھاں پکا یقین ہوئے کہ تے جوڑاں د‏‏ی طرح ایہ چوتھ‏ی دا جوڑا سیندا نہ جائے گا[۵]

عصمت چغتائی نے اپنے افسانےآں وچ بہت سارے مسائل نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا ا‏‏ے۔ جذبات نگاری، مکالمہ نگاری، منظر نگاری دے بہترین نمونے انہاں دے افسانےآں وچ نظر آندے نيں۔

ممبیئی چ[لکھو]

اخیر عصمت نے بمبئی نوں اپنا پکا ٹکانا بنا لیا، جتھے اوہ انسپیکٹر آف سکولز وی رہی تے اس نے فلماں نال وی رشتہ جوڑ لیا۔ اس نے 12 فلماں دیاں کہانیاں لکھیاں، 5 فلماں آپ بنائیاں اتے اک فلم (جنونّ) وچّ اداکاری وی کیتی۔


رچناواں[لکھو]

عصمت دیاں کہانیاں، ناٹک اتے لیکھاں دے کئی مجموعے، دو ناول تے تنّ ناولٹ شائع ہوئے۔کلیاں تے چوٹیں اس دے مڈھلے کہانی-مجموعے سن۔ ایہناں توں مگروں اس دیاں شائع ہوئیاں کتابان ہن-ایک بات، چھوئی موئی، دھانی بانکے، دو ہاتھ خرید لو، اک قطرہ خوں، تھوڑھی سی پاگل، ٹیڈھی لکیر، شدائی، ضدی، دل کی دنیاں، معصوم، ہم لوگ، یہاں سے وہاں تکّ۔ 1990 وچّ عصمت نوں اردو ساہت دے ‘سنمان ایوارڈ` نال نوازیا گیا۔

عصمت د‏‏ی ناول نگاری[لکھو]

انہاں دے مشہورِ زمانہ ناولاں وچ ضدی، معصومہ، ٹیڑھی لکیروغیرہ شامل نيں۔ ٹیرھی لکیر دا انگریزی وچ وی ترجمہ کيتا گیا۔

موت[لکھو]

24 اکتوبر 1994 نوں اس دا ممبئی وچّ انتقال ہو گیا۔ انہاں نے مرنے دے بعد اپنی لاش نو‏‏ں جلانے د‏‏ی وصیت کيتی سی۔

عصمت ہندستانی زنانیاں دے منووگیان دا چترن کرن والی پہلی اردو لکھارن اے۔ مڈل کلاس مسلم سماج، کلین گھراں وچّ بولی جان والی شگفتہ اردو، رہُ-ریتاں بارے ڈونگھی سمجھ تے آدمی-عورت دے رشتیاں وچلیاں درش-ادرش گنڈھاں تے گنجھلاں اس دیاں کہانیاں دے پرمکھ وشا-وستو ہن تے اوہ بڑی نپنتا نال اپنے پاتراں(کرداراں) دی رچنا کرن تے اوہناں دے انترمن نوں تہہ-در-تہہ کھولن وچّ کامیاب رہی ہے۔


حوالے[لکھو]

  1. عصمعت چغتائی عرف لیڈی چنگیز خاں، پروفیسر علی احمد فاطمی، ایوان اردو ، دسمبر2015، صفحہ12
  2. Ismat Chughtai – IMDb
  3. Ismat Chughtai – IMDb
  4. عصمت چغتائی عرف لیڈی چنگیزخاں، پرفیسر علی احمد فاطمی، ایوان اردو، دسمبر 2015، ص13
  5. یہ اقتباست عصمت چغتائی دے مشہور افسانہ ٰٰٰٰچوتھ‏ی دا جوڑا ، تو‏ں لئی گیے نيں۔