لسٹ مجددین اسلام

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

اسلام وچ تجدید تے مجدد د‏‏ی اصطلاح اس حدیث نبوی د‏‏ی بنا اُتے سامنے آئی جس وچ پیغمبر اسلام نے کہیا سی کہ "اللہ تعالیٰ اس امت دے لئی ہر صدی وچ اک ایداں دے شخص نو‏‏ں بھیجے گا جو اس امت دے لئی اللہ دے دین د‏‏ی تجدید کريں گا"۔ تجدید تو‏ں مراد ایہ اے کہ دین نو‏‏ں اس حالت وچ لُٹیا دینا جس حالت وچ اوہ عہد نبوی وچ سی۔ اس عہد وچ اسلام ہر لحاظ تو‏ں کامل و مکمل تے خالص و مُخلَص سی، فیر اس وچ کچھ نقائص تے بدعات داخل ہونے لگاں، چنانچہ انہاں مجددین نے اسلام نو‏‏ں انہاں تمام نقائص و بدعات تو‏ں پاک کرکے اسنو‏ں حقیقی شکل وچ پیش کيتا۔ ہور تجدید دا اک مطلب ایہ وی بیان کيتا گیا اے کہ تجدید صرف علم دے احیا دا ناں اے یعنی علم د‏‏ی نويں نويں پرتاں نو‏‏ں کھولنا تے ظاہر کرنا۔ چنانچہ احمد بن حنبل د‏‏ی بعض روایتاں وچ مذکورہ بالا حدیث تجدید وچ "تعلیم الدین" دا لفظ وی ملدا ا‏‏ے۔[۱]

تجدید دے متعلق علما دے بوہت سارے اقوال و نظریات نيں جو احادیث د‏‏یاں کتاباں تے انہاں د‏‏ی شروحات تے تراجم و طبقات د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور ني‏‏‏‏ں۔ ابن حجر عسقلانی نے تاں اس موضوع اُتے مستقل اک کتاب تالیف کيتی اے لیکن اوہ ہن مفقود ا‏‏ے۔ جلال الدین سیوطی د‏‏ی وی اس موضوع اُتے اک عربی کتاب "التنبئہ بمن يبعثہ اللہ على رأس كل مائة" ناں تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ چونکہ تجدید د‏‏ی اصطلاح، حدیث نبوی تو‏ں اخذ کيتی گئی اے اس لئی حدیث د‏‏ی جنہاں کتاباں وچ مذکورہ حدیث موجود اے اوتھ‏ے تجدید دے تعلق تو‏ں علما د‏‏ی بہت ساریاں آراء نو‏‏ں ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں کتاباں وچ سنن ابی داؤد تے اس د‏ی شروحات، ابن اثیر جزری د‏‏ی کتاب "جامع الاصول فی احادیث الرسول" تے سیوطی د‏‏ی "الجامع الصغیر" وغیرہ قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ اس موضوع دا دوسرا میدان اس تعلق تو‏ں علما دے افکار و نظریات نيں جو تراجم و طبقات د‏‏یاں کتاباں وچ لکھے ہوئے نيں، مثلاً ابن عساکر د‏‏ی کتاب "تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام ابی الحسن الاشعری"، تاج الدین سبکی د‏‏ی "طبقات الشافعیۃ الکبریٰ"، ابن حجر عسقلانی د‏‏ی "توالی التاسیس بمعالی ابن ادریس" جو امام شافعی د‏‏ی حیات اُتے لکھی گئی اے تے زین الدین عراقی نے وی غزالی د‏‏ی شہرہ آفاق کتاب "احیاء علوم الدین" د‏‏ی احادیث د‏‏ی تخریج وچ اس موضوع اُتے مبسوط بحث کيتی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بعض علما نے اس موضوع اُتے اپنی کتاباں وچ مختصر گفتگو د‏‏ی اے، مثلاً ابن کثیر نے اپنی کتاب "شمائل الرسول و دلائل النبوۃ" وچ مختصراً چند سطراں وچ لکھیا ا‏‏ے۔

تجدید و مجدد دے مسئلہ تو‏ں مسلما‏ن علما د‏‏ی دلچسپی بہت پہلے تو‏ں رہی اے، مراجع و مصادر کتاباں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سب تو‏ں پہلے ابن شہاب زہری نيں جنھاں نے پہلی صدی دے مجدد دے بارے وچ اپنی رائے پیش کيت‏‏ی تے انہاں د‏‏ی رائے بہت مشہور ہوئی۔ انہاں دے بعد احمد بن حنبل دا ناں آندا اے جنھاں نے پہلی تے دوسری صدی دے مجددین نو‏‏ں بیان کيتا۔ بعض کتاباں وچ لکھیا اے کہ تیسری صدی ہجری وچ فقیہ ابوالعباس ابن سریج د‏‏ی مجلس وچ حدیثِ تجدید سنائی گئی، چنانچہ حاضرین وچو‏ں اک عالم کھڑے ہوئے تے انھاں نے چند اشعار سنائے جس وچ پہلی تے دوسری صدی دے مجددین دا ناں شامل سی تے تیسرے نمبر اُتے ابن سریج دا ناں سی تے ایہی معاملہ حاکم نیشاپوری د‏‏ی مجلس وچ چوتھ‏ی صدی وچ وی پیش آیا جتھ‏ے انھاں چوتھ‏ی صدی دا مجدد شمار کيتا گیا۔ تاج الدین سبکی نے اپنی کتاب "طبقات الشافعیۃ" وچ ویہہ اشعار اُتے مشتمل اک قصیدہ لکھیا اے جس وچ مجددین دے ناواں نو‏‏ں شمار کرایا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح سیوطی نے وی اٹھائیس اشعار اُتے مشتمل اک کتابچہ تحریر کيتا اے جس دا ناں اے "تحفۃ المہتدین باخبار المجددین"۔[۲]

مجدد[لکھو]

ہر صدی دے مجددین د‏‏ی تعیین وچ علمائے اسلام دا اختلاف رہیا ا‏‏ے۔ ابن کثیر لکھدے نيں: سانچہ:اقتباس مضمن احمد بن حنبل نے یقین دے نال بیان کيتا اے کہ پہلی دو صدی دے مجدد عمر بن عبد العزیز تے شافعی نيں،[۳] اس دے بعد علما نے مجدد دے اوصاف و شرائط وچ ہور اضافہ تو‏ں ہی کم لیا، تاکہ ہر کسی نو‏‏ں ایہ نہ کہیا جائے کہ فلاں مجدد ا‏‏ے۔ عبد المتعال صعیدی د‏‏ی کتاب "المجددون فی الاسلام" وچ ایہی لکھیا اے، چنانچہ صعیدی نے بسطامی د‏‏ی رائے دے مطابق بوہت سارے ایداں دے ناواں نو‏‏ں شمار کيتا اے جو مجدد دے مرتبہ اُتے نئيں ني‏‏‏‏ں۔[۴]

مجدد د‏‏ی شرطاں[لکھو]

  • علمی کمال و مہارت، علوم وچ راسخ و ماہر ہو، یعنی زیادہ تو‏ں زیادہ علوم اُتے مہارت تے قدرت دے نال نال انہاں علوم دے نقد و تبصرہ اُتے وی قادر ہوئے۔ بعض علما دے مطابق مجدد دا صرف عالم یا فقیہ ہونا کافی نئيں بلکہ مجتہد ہونا وی ضروری ا‏‏ے۔
  • مجدد انہاں تمام کماں نو‏‏ں بخوبی انجام دے سک‏‏ے جو تجدید وچ داخل نيں، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م کم ایہ اے کہ مجدد اسلام نو‏‏ں تمام انحرافات تے اس د‏ی اصل وچ داخل ہوئے تمام شکوک و شبہات دا ازالہ ک‏ر ک‏ے اصل کتاب و سنت تو‏ں بحال کر دے، علما نے ایہ وی لکھیا اے کہ مجدد «سنت نو‏‏ں عام کرنے والا تے بدعت نو‏‏ں مٹانے والا» ہوئے۔
  • ہور ایہ کہ مجدد دا علم تے اس دا نفع اس زمانہ وچ عام ہو، اس د‏ی تالیفات و تصنیفات مشہور ہاں تے اس د‏ی اصلاحی کوششاں دا اثر ظاہر ہو، کسی مجدد د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں پہچاننے دے لئی ایہ مناسب نئيں کہ اس دے بعد اس دے شاگرداں دے ذریعہ شائع ہونے والی آرا و افکار تے انہاں دے ذریعہ عام کیتے گئے تصنیفی و اصلاحی کماں نو‏‏ں دیکھیا جائے، ہور ایہ وی ضروری اے کہ مجدد دے مردے ہی اس د‏ی تاثیر وی ختم نہ ہوئے جائے۔

ہور شبلی نعمانی نے ہور شرطاں وی بیان کيت‏یاں نيں جو حسب ذیل نيں:

  • مذہب، علم یا سیاست وچ کوئی مفید انقلاب برپا کرے۔
  • جو خیال اس دے دل وچ آیا ہوئے اوہ کسی د‏‏ی تقلید تو‏ں نہ آیا ہو، بلکہ اجتہادی ہوئے۔
  • جسمانی مصیبتاں اٹھائی ہون، جان اُتے کھیلا ہو، سرفروشی د‏‏ی ہوئے۔[۵]

سیوطی نے اپنے عربی شعری مجموعہ وچ مجدد دے شرائط دے متعلق علما دے اقوال نو‏‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔ لکھدے نيں:[۶]

مجدد د‏‏ی شرط اے کہ اک صدی گزر جائے تے مجدد لوکاں دے درمیان موثر ہوئے۔ اس دا علم تے مقام و مرتبہ معروف و مسلّم ہوئے تے اوہ اپنی گلاں تو‏ں سنت نو‏‏ں عام کردا ہوئے۔ ہر فن وچ اسنو‏ں مہارت حاصل ہو، تے اس دا علم زمانہ والےآں اُتے عام ہوئے۔ اک حدیث وچ ایہ وی مروی اے کہ اوہ اہل بیت رسول تو‏ں ہوئے۔ مجدد اک صدی وچ اک ہی ہُندا ا‏‏ے۔ ایہی جمہور تے حدیث د‏‏ی مراد اے ۔

اک صدی وچ کئی مجددین[لکھو]

مجددین دے ناواں د‏‏ی تعیین وچ اختلاف دے نال نال بعض علما د‏‏ی ایہ وی رائے اے کہ اک صدی وچ کئی مجدد نئيں ہوئے سکدے صرف اک مجدد ہُندا اے، ہاں اس صدی دے مجدد د‏‏ی تعیین وچ اختلاف ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ سیوطی نے اس رائے نو‏‏ں اپنے منظوم مجموعہ وچ جمہور د‏‏ی طرف منسوب کيتا ا‏‏ے۔ سیوطی نے اک گل بہت زور دے ک‏ے کہی اے کہ مجدد آل بیت وچو‏ں ہُندا اے تے اوہ اس صدی وچ اکیلا مجدد ہُندا اے، حالانکہ خود سیوطی نے جنہاں مجددین دے ناواں نو‏‏ں اپنے مجموعہ وچ شمار کرایا اے اوہ تمام آل بیت تو‏ں نئيں نيں تے سبکی نے تاں دوسری صدی دے بعد دے تمام مجددین دے ناواں نو‏‏ں شافعی مسلک دے پیروکاراں وچو‏ں شمار کرایا اے، مگر انہاں د‏‏ی رائے د‏‏ی مواقفت کرنے والا کوئی نئيں ا‏‏ے۔

دوسری رائے ایہ اے کہ اک ہی زمانے وچ مجدد اک یا اک تو‏ں زیادہ ہوئے سکدے نيں، ایہ رائے ابن اثیر جزری، شمس الدین ذہبی، ابن کثیر تے ابن حجر عسقلانی د‏‏ی ا‏‏ے۔[۷]

جزری دا کہنا اے کہ عام طور تو‏ں دینی معاملات وچ امت نے ہور طبقات دے نال نال فقہا تو‏ں وی خوب فائدہ اٹھایا اے، مثلا دین د‏‏ی حفاظت تے اسنو‏ں نافذ کرنے تے عدل و انصاف نو‏‏ں قائم کرنے وچ حکا‏م تو‏ں، احادیث (جو ادلۂ شرعیہ دا اک اہ‏م جز اے ) د‏‏ی حفاظت کرنے وچ محدثین تے اصحاب حدیث تو‏ں تے قرآت تے اس د‏ی روایات نو‏‏ں محفوظ کرنے وچ قراء تو‏ں، ايس‏ے طرح عابدین، زاہدین، صوفیا تے واعظین وغیرہ تو‏ں وی امت نو‏‏ں خوب نفع ہويا ا‏‏ے۔[۸] جزری نے مجددین د‏‏ی لسٹ وچ بعض اہل تشیع دے ائمہ نو‏‏ں وی شامل فرمایا اے، لیکن شمس الحق عظیم آبادی نے ابن اثیر د‏‏ی اس رائے اُتے نکیر د‏‏ی ا‏‏ے۔[۹]

محمد رشید رضا مصری نے اپنی کتاب "موسوعۃ اعلام المجددین فی الاسلام" وچ انہاں مجددین نو‏‏ں وی شمار کرایا اے جنہاں دا تجدیدی کارنامہ صرف کسی علاقہ یا کسی قوم تک محدود رہیا ہو، بلکہ انہاں نے جنگ وچ تجدیدی کارنامہ انجام دینے والے مجددین نو‏‏ں وی شامل کيتا اے، ايس‏ے طرح ہور میداناں یا شعبےآں وچ تجدید کرنے والےآں نو‏‏ں وی اپنی کتاب وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔[۱۰]

مجددین د‏‏ی لسٹ[لکھو]

مندرجہ ذیل جدول وچ مجددین اسلام د‏‏ی لسٹ اے، جس وچ ہجری صدیاں دے مطابق ناواں نو‏‏ں ترتیب وار لکھیا گیا ا‏‏ے۔ پہلے خانہ وچ مجدد دا نام، دوسرے خانہ وچ ولادت و وفات د‏‏ی تریخ تے فیر تیسرے نوٹ یا کیفیت دے خانہ وچ ایہ دسیا گیا اے کہ کس نے اسنو‏ں مجدد شمار کيتا اے تے تجدید د‏‏ی کیہڑی صفت (مثلا: فقیہ، حاکم، زاہد، محدث، قاری وغیرہ) اس وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔

لسٹ وچ موجود مجددین دے ناں بعض مراجع و مصادر د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ماخوذ ني‏‏‏‏ں۔ لسٹ دا پہلا ماخذ ابن اثیر د‏‏ی کتاب "جامع الاصول" تے سیوطی د‏‏ی کتاب "التنبئۃ بمن یبعثه اللہ علی رأس کل مائۃ" ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح شمس الدین الذہبی د‏‏ی کتاب "سیر اعلام النبلاء" دے بعض متفرقات نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہور شمس الحق عظیم آبادی د‏‏ی کتاب "عون المعبود علی سنن ابی داؤد"، محمد بن حسن حجوی ثعالبی د‏‏ی کتاب " کتاب الفکر السامی فی تریخ الفقہ الاسلامی" تو‏ں وی استفادہ کيتا گیا اے جس وچ انھاں نے اپنی رائے تو‏ں بعض مجددین دے ناواں نو‏‏ں شامل کيتا اے تے علما تو‏ں نقل وی کيتا ا‏‏ے۔ علاوہ براں کچھ ناواں نو‏‏ں محمد بن فضل اللہ محبی نے اپنی کتاب "خلاصۃ الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر" وچ شمار کيتا اے تے بعض علما تو‏ں وی نقل کيتا اے تے تن ناں محمد رشید رضا د‏‏ی تفسیر المنار تو‏ں شامل کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے علاوہ بقیہ ناواں نو‏‏ں دوسری کتاباں تو‏ں نقل کيتا گیا ا‏‏ے۔

جدول[لکھو]

ناں زندگی ملاحظات حوالے
پہلی صدی دے مجددین
عمر بن عبد العزیز (61ھ101ھ) تمام علما تے مؤرخین اس اُتے متفق نيں کہ کہ ایہ پہلی صدی دے مجدد سن ۔

صفت تجدید:- خلیفہ۔

[۱۱][۱۲][۱۳]
حسن بصری (21ھ110ھ) شمس الدین الذہبی، ابن اثیر جزری تے شمس الحق عظیم آبادی نے انھاں پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۹][۱۲][۱۳]
ابن شہاب زہری (28ھ124ھ) ابن اثیر جزری تے شمس الحق عظیم آبادی نے انھاں پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- محدث

[۹][۱۲]
القاسم بن محمد (36ھ أو38ھ106ھ أو108ھ) ابن اثیر جزری، شمس الدین الذہبی تے شمس الحق عظیم آبادی نے، پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۹][۱۲][۱۳]
سالم بن عبد اللہ (متوفی 106ھ) ابن اثیر جزری تے شمس الحق عظیم آبادی نے، پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۹][۱۲]
محمد بن سیرین (33ھ110ھ) ابن اثیر جزری، شمس الدین الذہبی تے شمس الحق عظیم آبادی نے، پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۹][۱۲][۱۳]
محمد باقر (56ھ114ھ) ابن اثیر جزری تے شمس الحق عظیم آبادی نے، پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۹][۱۲]
عبد اللہ بن زيد جرمی بصری (متوفی 106ھ أو107ھ) شمس الدین ذہبی نے انھاں پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- محدث

[۱۳]
مجاہد بن جبر (21ھ104ھ) ابن اثیر جزری نے انھاں پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۱۲]
عکرمہ بربری (متوفی 105ھ) ابن اثیر جزری نے انھاں پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۱۲]
عطاء بن ابی رباح (متوفی 115ھ) ابن اثیر جزری نے انھاں پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۱۲]
طاؤس بن کیسان (متوفی 106ھ) ابن اثیر جزری نے انھاں پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۱۲]
مکحول شامی (متوفی 112ھ) ابن اثیر جزری نے انھاں پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۱۲]
عامر بن شراحيل شعبی (21ھ100ھ) ابن اثیر جزری نے انھاں پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۱۲]
ابن کثیر مکی (45ھ120ھ) ابن اثیر جزری نے انھاں پہلی صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- قاری

[۱۲]
ابوبکر صدیق (متوفی 13ھ) محمد طاہر بن عاشور نے انھاں پہلی صدی دا مجدد قرار دتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید خلیفہ ہونا تے ارتداد دا مقابلہ، اسلامی فتوحات وغیرہ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔

[۱۴]
دوسری صدی دے مجددین
ابو الاعلیٰ مودودی نے تمام ائمہ اربعہ: ابو حنیفہ، مالک بن انس، محمد بن ادریس شافعی تے احمد بن حنبل نو‏‏ں دوسری صدی ہجری تو‏ں چوتھ‏ی صدی ہجری تک دے مجددین وچ شمار کيتا اے، اس لئی اوہ مسلماناں وچ فقہی مذاہب دے ائمہ ني‏‏‏‏ں۔[۱۵] ايس‏ے طرح محمد طاہر بن عاشور نے وی مالک بن انس نو‏‏ں مجدد شمار کيتا اے .[۱۴]
محمد بن ادریس شافعی (150ھ204ھ) تقریباً تمام علما و مؤرخین دا اتفاق اے کہ ایہ دوسری صدی دے مجدد ني‏‏‏‏ں۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۹][۱۲][۱۳][۱۶]
احمد بن حنبل (164ھ241ھ) ابن اثیر جزری نے انھاں مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۱۲][۱۷]
یحییٰ بن معین (158ھ233ھ) ابن اثیر جزری تے شمس الدین ذہبی نے دوسری صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- محدث۔

[۱۲][۱۳]
يزيد بن ہارون (118ھ206ھ) شمس الدین ذہبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۱۳]
ابوداؤد طیالسی (133ھ204ھ) شمس الدین ذہبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۱۳]
اشہب فقیہ (140ھ204ھ) ابن اثیر جزری تے شمس الدین ذہبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ

[۱۲][۱۳]
مامون الرشید (170ھ218ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- خلیفہ۔

[۱۲]
حسن بن زیاد (متوفی 204ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۱۲]
علی رضا (148ھ203ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۱۲]
یعقوب بن اسحاق الحضرمی (متوفی 205ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- قاری۔

[۱۲]
معروف کرخی (متوفی 200ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- زہد۔

[۱۲]
تیسری صدی دے مجددین
احمد بن شعیب نسائی (215ھ303ھ) ابن اثیر جزری، شمس الدین ذہبی تے شمس الحق عظیم آبادی نے تیسری صدی دے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- محدث۔

[۹][۱۲][۱۳]
ابن سریج (متوفی 303ھ) علما و مؤرخین دا اتفاق اے کہ ایہ تیسری صدی دے مجدد ني‏‏‏‏ں۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۱۲][۱۳][۱۸]
ابو الحسن اشعری (260ھ324ھ) ابن سریج ہی طرح انہاں اُتے بھر علما و مؤرخین دا اجماع ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- ابن اثیر جزری تے محمد طاہر بن عاشور نے [[علم کلام] دسیا اے .

[۱۲][۱۴][۱۹]
ابو منصور ماتریدی (متوفی 333ھ) عبد المجيد بن طہ دہیبی شعبہ نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- عقائد نو‏‏ں جمع کرنا۔

[۲۰]
ابو جعفر طحاوی (239ھ321ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۱۲]
حسن بن سفیان (متوفی 303ھ) شمس الدین ذہبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۱۳]
المقتدر باللہ (282ھ320ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- خلیفہ۔

[۱۲]
ابو بکر خلال (235ھ311ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۱۲]
احمد بن موسٰی (245ھ324ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- قاری۔

[۱۲]
ابو نعیم استر آبادی (242ھ323ھ) ابو سہل صعلوکی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۱]
محمد بن یعقوب الرازی (متوفی 329ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۱۲]
ابن ابی زيد قيروانی (310ھ386ھ) محمد بن الحسن ثعالبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۲]
ابن ابی زمنين (324ھ399ھ) محمد بن الحسن ثعالبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۳]
محمد بن اسماعیل بخاری (194ھ256ھ) محمد الطاہر بن عاشور نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- محدث۔

[۱۴]
چوتھ‏ی صدی دے مجددین
حاکم نیشاپوری (321ھ403ھ) ابن اثیر جزری نے انھاں چوتھ‏ی صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- محدث۔

[۲۴]
ابوبکر باقلانی (338ھ402ھ) ابن اثیر جزری تے جلال الدین سیوطی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- علم کلام۔

[۱۲][۲۵]
ابو بکر بن فورک (330ھ406ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- علم کلام۔

[۲۴]
ابو حامد اسفرایینی (344ھ406ھ) ابن اثیر جزری تے جلال الدین سیوطی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۱۲][۲۵]
ابو سہل صعلوکی (متوفی 404ھ) جلال الدین سیوطی تے شمس الدین ذہبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۵][۲۶]
ابن حزم اندلسی (384ھ456ھ) محمد رشید رضا نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۷]
ابو اسحاق شیرازی (393ھ476ھ) زین الدین عراقی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۸]
امام الحرمین جوینی (419ھ478ھ) عبد السلام بن محمد بن عبد الكريم نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۹]
القادر باللہ (336ھ422 هـ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- خلیفہ۔

[۲۴]
الخوارزمی (متوفی 403ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۴][۳۰]
عبد الغنی بن سعيد (332ھ409ھ) شمس الحق عظیم آبادی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- حافظ حدیث۔

[۹]
عبد الوہاب بن نصر مالکی (362ھ422 هـ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۴]
ابن حامد حنبلی (متوفی 403ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۴]
ابو الحسن علی بن احمد حمامی (328ھ417ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- قاری۔

[۲۴]
ابوبکر محمد بن علی دینوری - ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- زاہد۔

[۲۴]
عبد اللہ بن محمد ہواری (متوفی 401ھ) محمد بن الحسن ثعالبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- قاضی۔

[۳۱]
سید شریف مرتضی (355ھ436ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۴]
عبد اللہ بن یاسین (متوفی 451ھ) محمد بن الحسن ثعالبی نے انھاں شمالی افریقہ مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۳۲]
پنجويں صدی دے مجددین
غزالی (450ھ505ھ) ابن اثیر جزری تے جلال الدین سیوطی نے انھاں پنجويں صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۵][۳۳]
صلاح الدین ایوبی (532ھ589ھ) محمد رشید رضا نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- خلیفہ۔

[۲۰][۳۴]
المستظہر باللہ (470ھ512ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- خلیفہ۔

[۳۳]
المسترشد باللہ (485ھ529ھ) ابو الحسن علی بن المسلم سُلمی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- خلیفہ۔

[۳۵]
ابو طاہر سلفی (478ھ576ھ) زين الدين عراقی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- محدث۔

[۲۸]
ابو الفرج ابن جوزی (508ھ597ھ) فؤاد عبد المنعم نے اپنی كتاب (لفتة الكبد إلى نصيحة الولد) انھاں مجدد لکھیا ا‏‏ے۔ [۳۶]
عبد القادر جيلانی (471ھ561ھ) جمال الدین فالح کیلانی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- تصوف۔

[۲۰]
شیخ احمد الرفاعی (512ھ578ھ) جمال الدین فالح کیلانی نے مجدد شمار د‏‏ی ا‏‏ے۔ [۲۰][۳۷]
فخر الدين محمد مروزی (متوفی 512ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۳۳]
ابو الحسن زاغونی (455ھ527ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۳۳]
رزین بن معاویہ (متوفی 535ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- محدث۔

[۳۳]
ابو العز قلانسی (435ھ521ھ) ابن اثیر جزری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- قاری۔

[۳۳]
محمود غزنوی (360ھ421ھ) محمد طاہر بن عاشور نے مجدد شمار کيتا اے بھارت وچ سب تو‏ں پہلے اسلام داخل کرنے د‏‏ی وجہ تاں۔ [۱۴]
چھیويں صدی دے مجددین
فخرالدین رازی (544ھ606ھ) جلال الدین سیوطی نے انھاں چھیويں صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۳۸]
ابو القاسم قزوینی (555ھ623ھ) جلال الدین سیوطی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۳۸]
ابن حاجب (570ھ646ھ) سامح كُريِّم نے اپنی (أعلام التاريخ الإسلامي في مصر) وچ مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۳۹]
عبد الغنی مقدسی (541ھ600ھ) شمس الدین ذہبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- محدث۔

[۱۳]
عز بن عبد السلام (577ھ660ھ) عبد السلام بن محمد بن عبد الكريم نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۴۰]
یحییٰ بن شرف نووی (631ھ676ھ) زين الدين العراقي نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- محدث۔

[۲۸]
زمخشری (467ھ538ھ) محمد طاہر بن عاشور نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- مفسر لغوی۔

[۴۱]
ستويں صدی دے مجددین
ابن دقیق العید (625ھ702ھ) شمس الدین ذہبی تے جلال الدین سیوطی نے انھاں ستويں صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۳۸]
ابن عطاء اللہ سکندری (658ھ709ھ) محي الدين الطعمي نے اپنی کتاب (طبقات الشاذلية الكبرى) وچ مجدد لکھیا ا‏‏ے۔ [۴۲]
ابو الولید اسماعیل اول (677ھ725ھ) محمد طاہر بن عاشور نے مجدد کہیا اے . [۴۱]
ابن تیمیہ (661ھ728ھ) محمد رشید رضا نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۱۰]
ابن قیم جوزیہ (691ھ751ھ) محمد رشید رضا نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۱۰]
جمال الدین اسنوی (707ھ772ھ) زین الدین عراقی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۲۸]
ابو اسحاق شاطبی (متوفی 790ھ) عبد السلام بن محمد بن عبد الكريم نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۴۳]
اٹھويں صدی دے مجددین
سراج الدین بلقینی (724ھ805ھ) جلال الدین سیوطی نے انھاں اٹھويں صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- حافظ حدیث۔

[۴۴][۴۵]
عبد الرحیم عراقی (725ھ806ھ) جلال الدین سیوطی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- حافظ حدیث۔

[۴۴]
ابن خلدون (732ھ808ھ) علی عبد الواحد وافی نے اپنی کتاب (عبقريات ابن خلدون) وچ انھاں مجدد قرار دتا ا‏‏ے۔ [۴۶]
محمد ثانی (835ھ885ھ) عبد المجيد بن طہ دہیبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۲۰]
محمد بن یوسف سنوسی (832ھ895ھ) ڈاکٹر حفناوی بعلی نے اپنے مقالہ "العلامة ابن يوسف السنوسي التلمساني: خاتمة المحققين وعمدة المجددين" وچ مجدد قرار دتا ا‏‏ے۔ [۴۷][۴۸]
نويں صدی دے مجددین
جلال الدین سیوطی (849ھ911ھ) انھاں نے خود نويں صدی دا مجدد کہیا ا‏‏ے۔ [۴۴]
زکریا انصاری (823ھ926ھ) عبد القادر عيدروس تے عبد اللہ بن عمر مخرمہ نے (ت 972ھ) نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۴۹][۵۰]
محمد بن غازی مکناسی (841ھ919ھ) محمد بن الحسن ثعالبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۵۱]
طاش کبری زادہ (901ھ968ھ) علیان جالودی، رائد عکاشہ، فتحی ملکاوی تے ماجد ابو غزالہ نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- مؤرخ۔

[۵۲]
سلیمان اول (900 هـ974ھ) ابن عماد حنبلی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- خلیفہ۔

[۵۳]
دسويں صدی دے مجددین
شمس الدین رملی (919ھ1004ھ) محمد بن فضل اللہ محبٰی، محمد بن ابی بکر شلِّي (متوفی 1093ھ) تے شمس الحق عظیم آبادی نے انھاں دسويں صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۹][۵۴][۵۵]
ملا علی قاری (متوفی 1014ھ) محمد بن حسن ثعالبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۵۶]
مجدد الف ثانی (971ھ1034ھ) ابو الاعلیٰ مودودی تے يوسف نبہانی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- مصلح۔

[۵۷][۵۸]
احمد المنصور ذہبی (956ھ1012ھ) ابو عبد اللہ محمد القصار مفتی فاس نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- حاکم۔

[۵۹]
علی بن مطیر (950ھ1041ھ)[۶۰] جمال محمد بن عبد السلام نزیلی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۶۱]
عبد الملک بن دعسین (952ھ1006ھ)[۶۲] عبد القادر بن شيخ نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۶۱]
محمد بہنسی - عبد القادر بن شيخ احمد نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۶۱]
محمد بن محمود ونکری (تنبکتی) (930ھ1002ھ)[۶۳] احمد بابا سوڈانی تے عبد اللہ بن صدیق غماری نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۶۴][۶۵]
عیسی بن عبد الرحمن سکتانی (متوفی 1062ھ) ان دے شاگرد محمد بن سلیمان مغربی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۶۶][۶۷]
گیارہويں صدی دے مجددین
ابراہیم کورانی (1025ھ1101ھ) شمس الحق عظیم آبادی نے انھاں گیارہويں صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹]
عبد اللہ بن علوی حداد (1044ھ1132ھ) ڈاکٹر مصطفیٰ حسن ابدوی نے اپنی کتاب وچ مجدد کہیا ا‏‏ے۔ [۶۸][۶۹]
محمد بن عبد الباقی زرقانی (1055ھ1122ھ) الشهاب المرجاني نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۷۰]
شاہ ولی اللہ (1114ھ1176ھ) ابو الاعلیٰ مودودی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- عالم و مصلح۔

[۷۱][۷۲]
حسن یوسی (1040ھ1102ھ) محمد بن حسن ثعالبی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۷۳]
محمد بن اسماعیل صنعانی (1099ھ1182ھ) ان دے بیٹے ابراہیم بن محمد صنعانی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۷۴]
مجدد بارہويں صدی دے مجددین
سید مرتضی زبیدی (1145ھ1205ھ) شمس الحق عظیم آبادی انھاں بارہويں صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹][۷۵][۷۶]
محمد بن عبد الوہاب (1115ھ1206ھ) محمد رشید رضا تے صالح الفوزان نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ و مصلح۔

[۱۰][۷۷]
صالح بن محمد فلانی (1166ھ1218ھ) شمس الحق عظیم آبادی نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹]
احمد بن عجیبہ (1160ء1224ھ) حسن عزوزی تے مصطفیٰ حکیم نے مجدد کہیا ا‏‏ے۔ [۷۸][۷۹]
عثمان دان فودیو (1169ھ1232ھ) سوڈان دے علما انھاں مجدد قرار دیندے نيں ني‏‏‏‏ں۔ [۸۰][۸۱][۸۲][۸۳]
ابو الاعلیٰ مودودی نے شاہ اسماعیل دہلوی وسید احمد بریلوی نو‏‏ں مجاہدین قرار دے ک‏‏ے مجدد ومصلح کہیا اے تے شاہ ولی اللہ نو‏‏ں انھاں دے تجدید عمل نو‏‏ں اگے ودھانے والا قرار دتا ا‏‏ے۔[۸۴]
محمد شوکانی (1173ھ1255ھ) عبد الرحمن صنعانی تے محمد رشید رضا نے انھاں بارہويں صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۲۷][۸۵]
حسن عطار (1180ھ1250ھ) محمود حمدی زقزوق نے اپنی کتاب (الفكر الديني وقضايا العصر) وچ مجدد قرار دتا ا‏‏ے۔ [۸۶]
رفاعہ طہطاوی (1216ھ1290ھ) محمود حمدی زقزوق نے مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۸۶]
تیرہويں صدی دے مجددین
محمد نذير حسين دہلوی (1220ھ1320ھ) شمس الحق عظیم آبادی نے انھاں تیرہويں صدی دا مجدد شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹]
حسین انصار (1225ھ1327ھ) شمس الحق عظیم آبادی نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹]
صديق حسن خان (1248ھ1307ھ) شمس الحق عظیم آبادی تے محمد رشید رضا نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹][۱۰]
ابن المدنی جنون (متوفی 1302ھ) محمد بن حسن ثعالبی نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

صفت تجدید:- فقیہ۔

[۸۷]
محمد عبده (1266ھ1323ھ) محمد رشید رضا تے عباس محمود عقاد نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۸۸][۸۹]
عبد الرحمن کواکبی (1270ھ1319ھ) محمد عمارہ نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹۰]
بدیع الزماں سعید نورسی (1293ھ1379ھ) احمد خالد شکری نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹۱][۹۲]
محمد ماضی ابو العزائم (1286ھ1356ھ) فوزی محمد ابو زید نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹۳]
محمد اقبال (1294ھ1357ھ) توفیق الحکیم تے محمود حمدی زقزوق نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۸۶][۹۴]
محمد زاہد کوثری (1296ھ1371ھ) محمد ابو زہرہ نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹۵][۹۶]
محمد طاہر بن عاشور (1296ھ1393ھ) فتحی حسن ملکاوی نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۹۷][۹۸]
محمد مصطفیٰ مراغی (1298ھ1364ھ) محمود حمدی زقزوق نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۸۶]
مصطفیٰ عبد الرازق (1304ھ1366ھ) محمد سنی نے اپنی (الثورة وبريق الحرية) وچ اسلامی فلسفہ دا مجدد کہیا ا‏‏ے۔ [۹۹]
عباس محمود عقاد (1306ھ1383ھ) فؤاد صالح سید نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۱۰۰]
محمود شلتوت (1310ھ1383ھ) محمود حمدی زقزوق تے محمد رجب بیومی نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۸۶][۱۰۱]
محمد ابو زہرہ (1315ھ1394ھ) خالد فہمی ابراهيم اوربو الحسن جمّال نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۱۰۲]
مالک بن نبی (1323ھ1393ھ) محمود حمدی زقزوق نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۸۶]
عبد الحلیم محمود (1328ھ1397ھ) محمد حلمی خالد نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۱۰۳]
چودھواں صدی دے مجددین
شیخ محمد غزالی سقا (1335ھ1416ھ) لمعی مطیعی تے ثروت خرباوی نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۱۰۴][۱۰۵]
محمد متولی شعراوی (1329ھ1419ھ) احمد عمر ہاشم نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۱۰۶][۱۰۷]
محمد ناصر الدین البانی (1333ھ -1420ھ) عبد العزیز بن باز نے مجددین وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ [۱۰۸]

حوالے[لکھو]

  1. سانچہ:مرجع كتاب
  2. سانچہ:مرجع كتاب
  3. سانچہ:مرجع كتاب
  4. سانچہ:مرجع كتاب
  5. مقالات شبلی جلد پنجم، شبلی نعمانی، مطبع معارف اعظم گڑھ
  6. سانچہ:مرجع كتاب
  7. سانچہ:مرجع كتاب
  8. سانچہ:مرجع كتاب
  9. ۹.۰۰ ۹.۰۱ ۹.۰۲ ۹.۰۳ ۹.۰۴ ۹.۰۵ ۹.۰۶ ۹.۰۷ ۹.۰۸ ۹.۰۹ ۹.۱۰ ۹.۱۱ ۹.۱۲ ۹.۱۳ ۹.۱۴ ۹.۱۵ ۹.۱۶ Empty citation (help) 
  10. ۱۰.۰ ۱۰.۱ ۱۰.۲ ۱۰.۳ ۱۰.۴ Empty citation (help) 
  11. Empty citation (help) 
  12. ۱۲.۰۰ ۱۲.۰۱ ۱۲.۰۲ ۱۲.۰۳ ۱۲.۰۴ ۱۲.۰۵ ۱۲.۰۶ ۱۲.۰۷ ۱۲.۰۸ ۱۲.۰۹ ۱۲.۱۰ ۱۲.۱۱ ۱۲.۱۲ ۱۲.۱۳ ۱۲.۱۴ ۱۲.۱۵ ۱۲.۱۶ ۱۲.۱۷ ۱۲.۱۸ ۱۲.۱۹ ۱۲.۲۰ ۱۲.۲۱ ۱۲.۲۲ ۱۲.۲۳ ۱۲.۲۴ ۱۲.۲۵ ۱۲.۲۶ ۱۲.۲۷ ۱۲.۲۸ ۱۲.۲۹ ۱۲.۳۰ ۱۲.۳۱ ۱۲.۳۲ Empty citation (help) 
  13. ۱۳.۰۰ ۱۳.۰۱ ۱۳.۰۲ ۱۳.۰۳ ۱۳.۰۴ ۱۳.۰۵ ۱۳.۰۶ ۱۳.۰۷ ۱۳.۰۸ ۱۳.۰۹ ۱۳.۱۰ ۱۳.۱۱ ۱۳.۱۲ ۱۳.۱۳ كتاب سير أعلام النبلاء، الطبقة الثانية، الجزء الرابع عشر، ابن سریج. (مؤرشف) على موقع إسلام ويب. Retrieved 12 صفر 1437 هـ الموافق 24 نومبر 2015م.  Unknown parameter |الصفحة= ignored (help); Unknown parameter |المؤلف1= ignored (help); Check date values in: |accessdate= (help)
  14. ۱۴.۰ ۱۴.۱ ۱۴.۲ ۱۴.۳ ۱۴.۴ Empty citation (help) 
  15. https://ia601306.us.archive.org/20/items/maryambarhoud_gmail/%D8%A3%D8%A8%D9%88%20%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B9%D9%84%D9%89%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%8A%20-%20%D9%85%D9%88%D8%AC%D8%B2%20%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%20%D8%AA%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86%20%D9%88%D8%A5%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%A6%D9%87%20%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D8%A8%D9%8A%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D9%88%D8%B6%20%D8%A8%D9%87%D9%85.pdf.  Unknown parameter |الصفحة= ignored (help); Unknown parameter |المؤلف1= ignored (help); Unknown parameter |العنوان= ignored (help); Unknown parameter |الطبعة= ignored (help); Unknown parameter |الناشر= ignored (help); Unknown parameter |المؤلف2= ignored (help); Unknown parameter |المكان= ignored (help); Unknown parameter |السنة= ignored (help); Missing or empty |title= (help)
  16. Empty citation (help) 
  17. Empty citation (help) 
  18. Empty citation (help) 
  19. Empty citation (help) 
  20. ۲۰.۰ ۲۰.۱ ۲۰.۲ ۲۰.۳ ۲۰.۴ Empty citation (help) 
  21. Empty citation (help) 
  22. Empty citation (help) 
  23. Empty citation (help) 
  24. ۲۴.۰ ۲۴.۱ ۲۴.۲ ۲۴.۳ ۲۴.۴ ۲۴.۵ ۲۴.۶ ۲۴.۷ ۲۴.۸ Empty citation (help) 
  25. ۲۵.۰ ۲۵.۱ ۲۵.۲ ۲۵.۳ Empty citation (help) 
  26. Empty citation (help) 
  27. ۲۷.۰ ۲۷.۱ Empty citation (help) 
  28. ۲۸.۰ ۲۸.۱ ۲۸.۲ ۲۸.۳ Empty citation (help) 
  29. Empty citation (help) 
  30. Empty citation (help) 
  31. Empty citation (help) 
  32. Empty citation (help) 
  33. ۳۳.۰ ۳۳.۱ ۳۳.۲ ۳۳.۳ ۳۳.۴ ۳۳.۵ Empty citation (help) 
  34. Empty citation (help) 
  35. Empty citation (help) 
  36. Empty citation (help) 
  37. Empty citation (help) 
  38. ۳۸.۰ ۳۸.۱ ۳۸.۲ Empty citation (help) 
  39. Empty citation (help) 
  40. Empty citation (help) 
  41. ۴۱.۰ ۴۱.۱ Empty citation (help) 
  42. . 
  43. Empty citation (help) 
  44. ۴۴.۰ ۴۴.۱ ۴۴.۲ Empty citation (help) 
  45. Empty citation (help) 
  46. Empty citation (help) 
  47. Empty citation (help) 
  48. . 
  49. Empty citation (help) 
  50. Empty citation (help) 
  51. Empty citation (help) 
  52. Empty citation (help) 
  53. Empty citation (help) 
  54. Empty citation (help) 
  55. Empty citation (help) 
  56. Empty citation (help) 
  57. Empty citation (help) 
  58. Empty citation (help) 
  59. Empty citation (help) 
  60. Empty citation (help) 
  61. ۶۱.۰ ۶۱.۱ ۶۱.۲ Empty citation (help) 
  62. Empty citation (help) 
  63. Empty citation (help) 
  64. Empty citation (help) 
  65. Empty citation (help) 
  66. Empty citation (help) 
  67. Empty citation (help) 
  68. "موقع المستنير: ترجمة الإمام عبد الله بن علوي بن محمد الحداد.". http://www.almostaneer.com/pages/AdabiatDetails.aspx?ID=41. 
  69. Empty citation (help) 
  70. "دعوة الحق: محمد بن عبد الباقي الزرقاني ومنهجه في شرح الموطأ.". http://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/5762. 
  71. Empty citation (help) 
  72. Empty citation (help) 
  73. Empty citation (help) 
  74. Empty citation (help) 
  75. Empty citation (help) 
  76. Empty citation (help) 
  77. Empty citation (help) 
  78. . 
  79. . 
  80. Empty citation (help) 
  81. Empty citation (help) 
  82. Empty citation (help) 
  83. Empty citation (help) 
  84. Empty citation (help) 
  85. Empty citation (help) 
  86. ۸۶.۰ ۸۶.۱ ۸۶.۲ ۸۶.۳ ۸۶.۴ ۸۶.۵ . 
  87. Empty citation (help) 
  88. Empty citation (help) 
  89. Empty citation (help) 
  90. Empty citation (help) 
  91. Empty citation (help) 
  92. Empty citation (help) 
  93. Empty citation (help) 
  94. Empty citation (help) 
  95. Empty citation (help) 
  96. . 
  97. Empty citation (help) 
  98. . 
  99. Empty citation (help) 
  100. Empty citation (help) 
  101. Empty citation (help) 
  102. Empty citation (help) 
  103. . 
  104. Empty citation (help) 
  105. Empty citation (help) 
  106. Empty citation (help) 
  107. Empty citation (help) 
  108. Empty citation (help) 

سانچہ:مجددین