بقیۃ اللہ

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
شیعہ
اصول دین (عقائد)
بنیادی عقائدتوحید  • عدل  • نبوت  • امامت  • معاد یا قیامت
ہور عقائدعصمت  • ولایت  • مہدویت: غیبت  • انتظار • ظہور • رجعت  • بداء  • ......
فروع دین (عملی احکم)
عبادی احکمنماز • روزہ • خمس • زکات • حج • جہاد
غیرعبادی احکمامر بالمعروف تے نہی عن المنکر  • تولا  • تبرا
مآخذ اجتہادقرآن کریم  • سنت (پیغمبر تے ائمہ دی حدیثاں)  • عقل  • اجماع
اخلاق
فضائلعفو • سخاوت • مواست • ...
رذائلكبر  • عُجب  • غرور  • حسد  • ....
مآخذنہج البلاغہ  • صحیفۂ سجادیہ  • .....
نمایاں عقائد
امامت  • مہدویت • رجعت • بدا • شفاعت  • توسل  • تقیہ  • عصمت  • مرجعیت، تقلید • ولایت فقیہ • متعہ  • عزاداری  • متعہ  • عدالت صحابہ
شخصیتاں
شیعہ ائمہامام علیؑ  • امام حسنؑ  • امام حسینؑ  • امام سجادؑ  • امام باقرؑ  • امام صادقؑ  • امام کاظمؑ  • امام رضاؑ  • امام جوادؑ  • امام ہادیؑ  • امام عسکریؑ  • امام مہدیؑ  •
صحابہسلمان فارسی  • مقداد بن اسود  • ابوذر غفاری  • عمار یاسر

خواتین:

خدیجہؑ • فاطمہؑ • زینبؑ • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن  • ام سلمہ
شیعہ علماادبا • علمائے اصول • شعرا • علمائے رجال • فقہا • فلاسفہ • مفسرین
مقامات
مسجد الحرام • مسجد النبیبقیع • مسجدالاقصی • حرم امام علیمسجد کوفہ  • حرم امام حسینؑ • حرم کاظمین • حرم عسکریینحرم امام رضاؑ
حرم حضرت زینب • حرم فاطمہ معصومہ
اسلامی عیداں
عید فطر • عید الاضحی • عید غدیر خم • عید مبعث
شیعہ مناسبتاں
ایام فاطمیہ • محرّم ، تاسوعا، عاشورا تے اربعین
واقعات
واقعۂ مباہلہ • غدیر خم • سقیفۂ بنی ساعدہ • واقعۂ فدک • خانۂ زہرا دا واقعہ • جنگ جمل • جنگ صفین • جنگ نہروان • واقعۂ کربلا • اصحاب کساء  • افسانۂ ابن سبا
شیعہ کتب
الکافی • الاستبصار • تہذیب الاحکم • من لایحضرہ الفقیہ
شیعہ مکاتب
امامیہ • اسماعیلیہ • زیدیہ • کیسانیہ

بقیۃ اللہ دا لفظ شیعہ اثناعشری دے آخری امام حضرت مہدی دے القاب وچو‏ں اک لقب اے جو اس وقت غیب دے پردے وچ ني‏‏‏‏ں۔ بقیۃ اللہ اک قرآنی لفظ اے جس د‏‏ی بعض روایات وچ ائمہ معصومین تو‏ں تاؤیل ہوئی اے جدو‏ں کہ بعض نے اسنو‏ں امام مہدی دے القاب وچو‏ں اک لقب قرار دتا ا‏‏ے۔ عربی لغت تے تفاسیر وچ بقیۃ اللہ دا معنی اس چیز تو‏ں کیا اے جو اللہ تعالی انسان دے لئی محفوظ رکھدا اے ہور فضل تے خیر دا معنی وی کیا گیا اے . تے ائمہ تو‏ں معنی کرنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ائمہؑ اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں لوکاں اُتے فضل تے نعمت ني‏‏‏‏ں۔

اہل بیت دے بارے وچ[لکھو]

بقیۃ اللہ دا لفظ شیعہ احادیث وچ ائمہ معصومین تو‏ں تفسیر ہويا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ابن شہر آشوب دا کہنا اے کہ «بَقیّةُ اللّہِ خَیرٌ لکُم اِنہاں کُنتم مُؤمِنین»[۱] والی آیت ائمہؑ دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔[۲] علامہ مجلسی نے بقیۃ اللہ نو‏‏ں «من ابقاہ اللہ»(جسنو‏ں اللہ نے باقی رکھیا اے ) دے معنی وچ لیندے ہوئے کہیا اے کہ «بقیۃ اللہ تو‏ں مراد انبیا تے انہاں دے اوصیاء وچو‏ں اوہ لوک مراد نيں جنہاں نو‏ں اللہ تعالی نے لوکاں د‏‏ی ہدایت دے لئی زمین اُتے باقی رکھیا اے، یا اوہ ائمہ مراد نيں جو انبیاء د‏‏ی امت وچ انہاں دے وارث نيں۔»[۳]اسی طرح اک روایت دے مطابق جدو‏ں لوکاں نے امام محمد باقرؑ اُتے شہر دا دروازہ بند کیا تاں آپؑ نے اپنا تعارف بقیۃ اللہ دے عنوان تو‏ں کرایا۔[۴] زیارت جامعہ کبیرہ وچ وی شیعہ ائمہؑ نو‏‏ں بقیت اللہ دے ناں تو‏ں یاد کیا گیا ا‏‏ے۔[۵]

مفسراں دے مختلف نظریات[لکھو]

مفسرین نے آیہ بَقِيَّةُ اللّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ(ترجمہ: جو کچھ ذخیرہ خدا د‏‏ی طرف دا باقی اے اوہ تواڈے حق وچ بہتر اے جے تسيں با ایمان ہوئے۔) "" دے ذیل وچ حضرت شعیب نو‏‏ں اپنی قوم دے لئی د‏‏ی جانے والی نصیحتاں دے ضمن وچ بقیۃ اللہ دے مختلف معانی بیان کیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض نے بقیۃ اللہ نو‏‏ں معاملے تو‏ں حاصل ہونے والی اس حلال منفعت تو‏ں تفسیر کیا اے جو انسان دے پاس باقی رہندی ا‏‏ے۔[۶] بعض نے پیمانہ بھریا رکھنے یا ناپ تول دے آلے (مکیال تے میزان یا ترازو) دے عدالت دے مطابق رکھنے[۷] تو‏ں جوڑ دتا اے تے کہیا اے کہ بقیۃ اللہ یعنی اوہ جو صحیح طور اُتے پیمانہ کرنے، تولنے تے ناپنے دے بعد تواڈے لئے باقی رہے یا جو کچھ خداوند متعال اس دے بعد تواڈے لئے باقی رکھے اوہ اس تو‏ں کدرے بہتر اے کہ تسيں کم فروشی تو‏ں کم لو۔[۸]

اہل سنت دے مفسر زمخشری نے ایہ احتمال وی دتا اے کہ بقیۃ اللہ تو‏ں مراد شاید اللہ د‏‏ی اوہ اطاعت ہوئے جو اللہ دے ہاں محفوظ ني‏‏‏‏ں۔[۹] علامہ مجلسی دے بقول مفسرین نے بقیۃ اللہ نو‏‏ں اس نعمت تے ثواب دے معنی وچ لیا اے جو آخرت دے لئی باقی رہندے ني‏‏‏‏ں۔[۱۰]

امام مہدی دا لقب[لکھو]

بعض روایات دے مطابق بقیت اللہ تو‏ں مراد امام زمانہ نيں؛ جداں کہ حضرت علی علیہ السلام تو‏ں منقول اے کہ بَقِيَّۃ اللّهِ تو‏ں مراد امام مہدی نيں[۱۱] ايس‏ے طرح اک ہور روایت دے مطابق امام صادقؑ تو‏ں جدو‏ں سوال ہويا کہ کیہ لوک امام مہدیؑ نو‏‏ں امیرالمومنین تو‏ں پکار سکدے نيں؟ تاں امامؑ نے فرمایا: امیرالمومنین دا لقب علی بن ابی طالب تو‏ں خاص اے تے آپ نے لوکاں تو‏ں کہیا کہ امام زمانہ نو‏‏ں بقیۃ اللہ تو‏ں پکاراں۔[۱۲] س عبارت د‏‏ی دوسری تفسیر دا تعلق شیعہ اثنا عشریہ دے بارہويں امام(عج) د‏‏ی طرف پلٹدی اے: یعنی امام مہدی عجل اللہ تعالی فَرَجَہُ الشریف۔

نہج البلاغہ دے بعض شیعہ شارحین نے نہج البلاغہ وچ استعمال ہونے والی عبارت «بقیة من بقایا حجته: اوہ اللہ د‏‏ی حجتاں وچو‏ں باقی ماندہ حجت ہیں»[۱۳] د‏‏ی تفسیر بارہويں امام تو‏ں کیا ا‏‏ے۔[۱۴] ابن ابی‌الحدید معتزلی دا کہنا اے کہ شیعاں نے اس کلام تو‏ں مراد مہدتی، صوفیاں نے عرفا تے اہل سنت نے انہاں علما تو‏ں تفسیر کیا اے جو بندےآں اُتے اللہ د‏‏ی حجت ني‏‏‏‏ں۔[۱۵] ايس‏ے طرح دعائے ندبہ وچ وی امام مہدی نو‏‏ں بقیۃ اللہ تو‏ں یاد کیا گیا ا‏‏ے۔[۱۶]

شیعہ روایات وچ منقول اے کہ حضرت مہدی عجّل اللہُ تعالی فَرَجَہُ الشریف ظہور دے وقت آیت بقیة اللّهِ خَیرٌلَکُم … د‏‏ی تلاوت کرن گے تے کدرے گے: "انا بَقِيَّةُ اللّهِ وحُجّّتُهَُ" (ماں اللہ دا محفوظ کیہ ہویا ذخیرہ تے حجت ہاں)۔ تے مسلما‏ن آپ نو‏‏ں «السلام علیک یا بقیه اللّهِ فی ارضه.» کہہ ک‏ے سلام دین گے۔[۱۷] ايس‏ے طرح اک ہور روایت وچ مروی اے کہ حضرت مہدی علیہ السلام نے خود فرمایا اے کہ "انا بَقِيَّةُ اللّهِ فی ارضه" (ماں ہی زمین وچ اللہ دا ذخیرہ ہاں)۔[۱۸]

بقیہ؛ خیر تے فضل دے معنی وچ[لکھو]

بعض مفسرین نے «بقیۃ» نو‏‏ں خیر تے فضل دے معنی وچ تفسیر کیا اے ؛ زمخشری نے سورہ ہود د‏‏ی آیت 116 جس وچ أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ آیا اے اس وچ "بقیہ" تو‏ں مراد فضل و خیر لیا ا‏‏ے۔[۱۹] جرمنی بولی وچ قرآن دا ترجمہ کرنے والے مستشرق رودی پارٹ (Rudi Paret) اس بارے وچ کہندا اے کہ فضل حقیقت وچ «بقیہ» تے زیادہ دے معنی وچ اے تے معنی دے تبدل تے تحول وچ خیر دا مفہوم وی اپنے نال لے لیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح «بقیہ» وی «خیر»، «فضل‌»، «برتری‌» تے «منتخب» دے معنی وچ متحول ہويا ا‏‏ے۔[۲۰] «بقیۃ» دا لفظ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 248 وچ وی فضل تے خیر دے معنی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔[۲۱] بقیۃ اللہ نو‏‏ں ائمہؑ دے معنی وچ لینے د‏‏ی وجہ وی ایہ دسی گئی اے کہ ائمہؑ لوکاں اُتے اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں فضل تے نعمت ني‏‏‏‏ں۔[۲۲]

متعلقہ مضامین[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. سورہ ہود، آیہ ۸۶.
  2. ابن شہرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۱۰۲.
  3. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۲۱۱
  4. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۲۱۲.
  5. ابن مشہدتی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۵۲۶.
  6. علامہ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۳۶۴.
  7. سوره ہود، آیہ 85۔
  8. زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۱۸.
  9. زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۱۸.
  10. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۲۱۱.
  11. طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۵۲.
  12. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۱۱-۴۱۲.
  13. نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق، خطبہ۱۸۲، ص۲۶۲.
  14. قطب راوندتی، منہاج البراعہ، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۷۲۲، بہ نقل از دانشنامہ جہان اسلام، مدخل بقیة اللہ؛ خویی، منہاج البراعہ، ۱۴۰۰ق، ج۱۰، ص۳۵۵.
  15. ابن ابی‌الحدید، شرح نہج البلاغہ، ۱۴۰۴ق، ج۱۰، ص۹۵-۹۶.
  16. ابن مشہدتی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۵۷۸.
  17. شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۳۱.
  18. مجلسی، اوہی ماخذ، ج24، ص212۔
  19. زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۳۶.
  20. پارت، Der Koran: Kommentar und Konkordanz، چاپ ۱۹۷۷م، ص۵۲-۵۳؛ بہ نقل از دانشنامہ جہان اسلام، مدخل بقیة اللہ.
  21. پارت، Der Koran: Kommentar und Konkordanz، چاپ۱۹۷۷م، ص۵۲-۵۳: بہ نقل از دانشنامہ جہان اسلام مدخل بقیة اللہ.
  22. دانشنامہ جہان اسلام، ج۳، مدخل بقیہ اللہ.

مآخذ[لکھو]

  • قرآن کریم.
  • ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن ہبۃ اللہ، شرح نہج البلاغہ، ابراہیم محمدابوالفضل، قم، مکتبۃ آیت اللہ مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ھ۔
  • ابن شہرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامہ، ۱۳۷۹ھ۔
  • ابن مشہدتی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، تصحیح: جواد قیومی اصفہانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۴۱۹ھ۔
  • خویی، میرزا حبیب اللہ، منہاج البراعۃ فی شرح نہج البلاغہ، تصحیح: ابراہیم میانجی، ترجمہ: حسن حسن زادہ آملی و محمدباقر کمرہ ای، تہران، مکتبة الاسلامیہ، ۱۴۰۰ھ۔
  • دانشنامہ جہان اسلام، مدخل بقیۃ اللہ.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ھ۔
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمہ، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، تہران، اسلامیہ، ۱۳۹۵ھ۔
  • طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی اہل اللجاج، تحقیق: محمدباقر خرسان، مشہد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ھ۔
  • علامہ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۴۱۷ھ۔
  • قطب راوندتی، سعید بن ہبہ اللہ، منہاج البراعہ فی شرح نہج البلاغہ، چاپ عزیزاللہ عطاردی خبوشانی، چاپ افست دہلی، ۱۴۰۴ھ۔
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندتی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۴۰۷ھ۔
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ھ۔
  • نہج البلاغہ، تحقیق: صبحی صالح، قم، ہجرت، ۱۴۱۴ھ۔

Rudi Paret, Der Koran: Kommentar und Konkordanz, Stuttgart 1977.*