ابوذر غفاری

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
ابوذر غفاری
(عربی وچ: أبو ذر الغفاري خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں name in native language (P1559) ویکی ڈیٹا پر
تخطيط اسم أبو ذر الغفاري.png 

معلومات شخصیت
جم تھاں حجاز  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of birth (P19) ویکی ڈیٹا پر
موت تریخ 652  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of death (P570) ویکی ڈیٹا پر
شہریت Black flag.svg خلافت راشدہ  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں country of citizenship (P27) ویکی ڈیٹا پر
عملی زندگی
قابل ذکر شاگرد انس بن مالک  زمرہ:شاگرد ویکی ڈیٹا سے ماخوذ خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں student (P802) ویکی ڈیٹا پر
عسکری خدمات
لڑائیاں تے جنگاں بدر دی لڑائی،  احد دی لڑائی،  ٹوۓ آلی لڑائی،  فتح مکہ  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں conflict (P607) ویکی ڈیٹا پر

جُنْدَب بْن جُنادَہ غفاری (متوفی 32 ھ)، ابوذر غفاری دے نام تو‏ں مشہور نيں۔ آپ دا شمار پیغمبر اکرمﷺ دے انہاں بزرگ صحابیاں، تے امام علیؑ دے انہاں اصحاب وچو‏ں ہُندا اے جنہاں دے بارے وچ شیعہ تے اہل سنت دونے فرقےآں دے علماء بہت سارے صفات و فضائل و مناقب بیان کردے نيں۔ علمائے علم رجال انہاں نو‏ں ارکان اربعہ شیعہ وچ شمار کردے نيں۔ تیسرے خلیفہ عثمان د‏‏ی کارکردگی اُتے معترض ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ شام جلا وطن ہوئے تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں ربذہ بھیجیا گیا تے اوتھے اُتے ہی دنیا تو‏ں چل بسے۔

معلومات شخصیت
مکمل نام جندب بن جنادہ غفاری
کنیت ابوذر
لقب ابوذر غفاری
وجہ شہرت ارکان اربعہ شیعہ
مہاجر/انصار مہاجر
نمایاں کارنامے
دیگر سرگرمیاں



صحابی۔ جُنْدُب بن جُنَادَة نام، ابوذر کنیت، شیخ الاسلام لقب۔ قبیلہ بنو غفار تو‏ں سن جس دا پیشہ رہزنی سی ۔ ابتدا وچ آپ نے وی آبائی پیشہ اختیار کیتا لیکن جدو‏ں حضور د‏‏ی بعثت د‏‏ی خبر سنی تو مکے آکے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ عظیم المرتبت محدثین وچ شمار ہُندے نيں۔ آپ تو‏ں بے شمار احادیث مروی نيں۔ وڈے قناعت پسند تے سادہ مزاج سن ۔ مال و زر دے معاملے وچ قلندرانہ مسلک رکھدے سن ۔

ابوذر دی ربذہ د‏‏ی جانب جلا وطنی دے وقت امام علیؑ دا خطاب:

"اے ابوذر! تساں نے خدا د‏‏ی خاطر غصہ کیتا اے، لہذا اسی ذات اُتے امید رکھنا جس د‏‏ی خاطر غصہ کیتا ا‏‏ے۔ ایہ لوگ اپنی دنیا وچ تساں تو‏ں خوفزدہ ہوئے، تے تساں نو‏‏ں اپنے دین د‏‏ی خاطر انہاں توں ڈر ا‏‏ے۔ لہذا جس چیز د‏‏ی خاطر اوہ تساں تو‏ں ڈرے نيں، اوہ چیز انہاں دے لئی چھڈ دو۔ تے جس وجہ تو‏ں تساں انہاں توں ڈرے ہو اسنو‏ں انہاں توں دور لے جاؤ۔ تساں نے جس کم تو‏ں انہان نوں روکیا اے، انکو اس دی کِنّی ضرورت اے، تے تساں کِنے بے نیاز ہو اس تو‏ں جس تو‏ں اوہ توانو‏‏ں روکدے نيں۔ توانو‏‏ں بہت جلدی پتا چل جائے گا کہ کل اس دا نفع کس نو‏‏ں ملے گا، تے جس نو‏‏ں اس دا زیادہ نقصان ملے گا، اوہ کون ہوئے گا۔ جے آسماناں تے زمین نو‏‏ں کسی انسان دے لئی بند کیتا جائے، لیکن اوہ خدا تو‏ں ڈرے، اس دے لئی اوہ دونے کھلے نيں۔ خدا خود تواڈا مونس تے مددگار اے، تے سوائے باطل دے توانو‏‏ں نئيں ڈرا سک‏‏ے گا۔ جے تساں انہاں دی دنیا نو‏‏ں قبول کردے اوہ تساں تو‏ں دوستی کردے، تے جے انہاں دی خاطر قرض لیندے تو انہاں نو‏‏ں سکون ملدا۔"

نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، خطبہ130، ص128-129

حلیہ[لکھو]

انہاں دا قد دراز، جسم فربہ، رنگ سیاہی مائل، داڑھی گھنی، سر تے داڑھی دے بال سفید سن ۔[1]

جیون[لکھو]

ابوذر غفاری اسلام دے آنے تو‏ں ویہہ سال پہلے متولد ہوئے۔[2] آپ دے والد جنادہ غفار دے فرزند سن جدو‏ں کہ آپ د‏‏ی والدہ رملہ بنت الوقیعہ دا تعلق بنی غفار بن ملیل خاندان توں سی ۔[3]آپ دے والد دے لئی یزید، عشرقہ، عبداللہ تے سکن جداں نام وی ذکر ہوئے نيں۔[4]

علماء علم رجال تے صحابہ دے بارے وچ لکھنے والے مورخین نے کہیا اے کہ ابوذر لمبے قد، گندمی رنگ، نحیف جسم،[5]سفید بال تے داڑھی،[6] تے بعض دے مطابق صحت مند جسم دے مالک سن ۔[7]

سانچہ:خطا

حالات زندگی[لکھو]

ساری زندگی امرا تے اغنیاء نو‏‏ں زر اندوزی تو‏ں روکدے رہ‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی اس آیت؛ (جو لوگ سونا تے چاندی جمع کردے نيں اوہ درحقیقت اگ کھاندے نيں) تو‏ں استدلال کردے سن کہ سونا تے چاندی جمع کرنا ناجائز ا‏‏ے۔ مگر اس دور دے صحابہ تے مفسرین و محدثین نو‏‏ں آپ د‏‏ی اس توجیہ تو‏ں اتفاق نہ سی ۔ آپ د‏‏ی زندگی دا آخری حصہ وڈی تکلیف وچ گزریا۔ معاویہ دے حکم تو‏ں دمشق تو‏ں خارج البلد کیتے گئے تو مدینہ واپس آئے۔ مگر اوتھ‏ے وی حضرت عثمان نے قیام کرنے د‏‏ی اجازت نہ دت‏ی۔ تے ملک بدر ک‏ر ک‏ے قریبی شہر الربذہ بھیج دتا تے نال ہی خلیفہ نے ایہ حکم وی دتا کوئی اس دے نال نہ جائے لیکن حضرت علی نے اک نئيں منیا تے حضرت حسنین نو‏‏ں ابو ذرغفاری دے نال بھیج دتا۔ ابو زر غفاری د‏‏ی عظمت دے لئی ایہ وی کافی اے کہ حضرت حسنین چچا کہہ ک‏‏‏‏ے پکارتے سن ۔ ابوغفاری نو‏‏ں حضرت عثمان دے حکم تو‏ں مدینے دے پاس الزبدہ دے مقام اُتے کسمپرسی د‏‏ی حالت وچ سخت اذیتاں دے کے قتل کیتا گیا، ایہ شیعہ نقطہ نظر اے انہاں دی وفات دے بارے وچ سنی نقطہ نظر مختلف ا‏‏ے۔[8]

نام تے القاب[لکھو]

آپ دے اصلی نام دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے تے تاریخی کتاباں وچ انہاں دے مختلف نام ذکر ہوئے نيں جداں کہ «بدر بن‌ جندب»، «بریر بن‌ عبداللہ»، «بریر بن جنادہ»، «بریرہ بن‌ عشرقہ»، «جندب بن‌ عبداللہ»، «جندب بن‌ سکن» تے «یزید بن‌ جنادہ»۔[9] لیکن الاستیعاب وچ جندب بن جنادہ زیادہ رائج تے صحیح قرار دتا گیا ا‏‏ے۔[10]

زوجہ تے اولاد[لکھو]

جو کچھ منابع وچ ذکر ہويا اے اس دے مطابق آپ دا "ذر" نامی اک بیٹا سی تے اسی وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی کنیت ابوذر بن گئی تے اسی کنیت تو‏ں اکثر و بیشتر پہچانے جاندے نيں۔حوالےدی لوڑ؟کلینی باب وفات ذَر وچ اک روایت وی بیان کردے نيں۔[11] آپ د‏‏ی زوجہ نو‏‏ں وی «ام ذر» کہیا گیا ا‏‏ے۔[12]

اسلام قبول کرنا[لکھو]

ابوذر سب تو‏ں پہلے اسلام قبول کرنے والےآں وچو‏ں نيں۔[13] بعض دا کہنا اے کہ ابوذر اسلام تو‏ں پہلے وی اک خدا نو‏‏ں مندے سن تے حضرت پیغمبرﷺ د‏‏ی بعثت تو‏ں تن سال پہلے وی خدا د‏‏ی عبادت کردے سن ۔[14] ابن حبیب بغدادی کہندا اے کہ ابوذر جاہلیت دے زمانے وچ وی شراب تے ازلام نو‏‏ں حرام سمجھدے سن ۔[15] تے اسلام دے ظہور دے بعد رسول اللہﷺ اُتے سب تو‏ں پہلے ایمان لیانے والےآں وچو‏ں سن ۔ روایت اے کہ ابوذر نے کہیا کہ وچ اسلام لیانے والےآں وچو‏ں چوتھ‏ے فرد سی ۔ میں رسول اللہﷺ دے پاس گیا کہیا: آپ اُتے سلام ہو اے اللہ دے رسول؛تے میں گواہی دیندا ہاں کہ اللہ دے سوا تے کوئی اللہ نئيں اے تے محمد اس دا بندہ تے بھیجیا ہويا پیغمبر ا‏‏ے۔ فیر رسول اللہﷺ دے چہرے اُتے خوشی تے مسرت دیکھی سی۔[16]

ابن عباس نے ابوذر دے اسلام لیانے دے بارے وچ ایويں روایت د‏کیتی اے کہ جدو‏ں ابوذر نو‏‏ں مکہ وچ رسول اللہﷺ د‏‏ی بعثت د‏‏ی خبر ملی، تو آپ نے اپنے بھائی انیس تو‏ں کہیا کہ اس سر زمین اُتے جاؤ تے مینو‏ں اس مرد دے علم دے بارے وچ خبر لے آو جس دا دعوی اے کہ اسنو‏ں آسمان توں خبراں آندیاں نيں، انہاں دیاں گلاں نو‏‏ں سن ک‏‏‏‏ے میرے پاس واپس آجاو۔ اس دا بھائی مکہ پہنچیا، تے رسول اللہﷺ د‏‏ی گلاں نو‏‏ں سن ک‏‏‏‏ے واپس ابوذر دے پاس پہنچیا۔ فیر ابوذر مکہ گئے تے رسول اللہﷺ د‏‏ی تلاش وچ نکلے۔ ابوذر کہندے نيں: جدو‏ں صبح ہوئی تو وچ امام علی (ع) دے ہمراہ رسول اللہﷺ دے گھر گیا[17] تے اسلامی رسم دے مطابق کہیا: آپ اُتے سلام ہو اے رسول اللہﷺ تے میں پہلا فرد سی جو رسول اللہﷺاُتے اس طرح سلام بھیجدا سی ۔۔۔ تے فیر رسول اللہﷺ نے مینو‏ں اسلام د‏‏ی پیشکش کیتی تے ميں نے شہادتین اپنی زبان اُتے جاری کیتا۔[18]

ابوذر دے اسلام لیانے دا ماجرا شیعہ کتاباں وچ کسی ہور طریقے تو‏ں بیان ہويا اے تے کلینی نے ابوذر دا اسلام لیانے دے ماجرا نو‏‏ں امام صادق ؑ تو‏ں منقول اک روایت وچ بیان کیتا ا‏‏ے۔[19]

فضائل تے مناقب[لکھو]

رسول اللہﷺ انہاں نو‏ں ایويں خطاب فرماندے سن : مرحبا اے ابوذر! تساں ساڈے اہل بیت تو‏ں ہو۔[20] تے اک تے جگہ انہاں دے بارے وچ فرماندے نيں: ابوذر تو‏ں زیادہ سچے آدمی اُتے نہ آسمان دا سایہ پيا اے تے نہ ہی زمین نے کسی ایسے شخص نو‏‏ں اپنے اندر جگہ دتی ا‏‏ے۔[21] اک تے روایت وچ رسول اللہﷺ نے ابوذر نو‏‏ں زہد تے انکساری وچ حضرت عیسی بن مریمؐ نال تشبیہ دتی ا‏‏ے۔[22]

امام علی تو‏ں ابوذر دے بارے وچ سوال کیتا گیا تو امامؑ نے فرمایا: انہاں دے پاس ایسا علم اے جس تو‏ں لوگ محروم نيں تے اوہ ایسے علم تو‏ں مستفید ہو رہیا اے جو کدی کم نئيں ہُندا۔[23] امیرالمومنینؑ ابوذر دا شمار انہاں افراد وچ کردے سن جنہاں دی جنت مشتاق ا‏‏ے۔[24] امام محمد باقر فرماندے نيں: رسول اللہﷺ دے بعد سب لوگ امام علیؑ نو‏‏ں چھڈ گئے تے آپ دا انکار کیتا سوائے تن لوگاں دے، سلمان، ابوذر تے مقداد۔ عمار نے وی آپؑ نو‏‏ں چھڈیا لیکن دوبارہ آپؑ د‏‏ی جانب واپس پلٹ آئے۔[25] امام جعفر صادق نے ابوذر د‏‏ی عبادت دے بارے وچ فرمایا کہ ابوذر د‏‏ی بیشتر عبادت غور و فکر سی ۔۔۔ خدا دے خوف تو‏ں اس قدر روئے کہ اکھاں زخمی ہو گئياں۔[26] امام جعفر صادقؑ نے اک تے روایت وچ فرمایا اے کہ ابوذر کہندے نيں کہ مینو‏ں تن ایسی چیزاں ملیاں جنہاں نو‏ں لوگ ناپسند کردے نيں، میں انہاں نو‏‏ں پسند کردا ہاں، موت، غربت، بیماری۔ امامؑ نے اپنی گفتگو جاری رکھدے ہوئے فرمایا: ابوذر دا مطلب ایہ اے کہ موت خدا د‏‏ی اطاعت وچ اس زندگی تو‏ں بہتر اے جس وچ خدا د‏‏ی معصیت ہو تے بیماری خدا د‏‏ی اطاعت وچ اس صحت تو‏ں بہتر اے جس وچ خدا د‏‏ی نافرمانی ہو تے غربت خدا د‏‏ی اطاعت وچ اس امیری تو‏ں بہتر اے جس وچ خدا د‏‏ی معصیت ہوئے۔[27] شیعہ کتاباں وچ ، سلمان، مقداد تے عمار دے نال ابوذر غفاری نو‏‏ں اسلام وچ موجود چار ارکان وچو‏ں اک قرار دتا ا‏‏ے۔[28] شیخ مفید، امام موسی کاظم علیہ السلام تو‏ں حدیث نقل کردے نيں کہ قیامت دے دن، اک ندا آئے گی کہ کتھے نيں رسول اللہﷺ دے اوہ حواری جنہاں نے عہد نئيں توڑیا سی؟ تو اس وقت سلمان، مقداد تے ابوذر اپنی جگہ تو‏ں اٹھن گے۔[29]

آقا بزرگ تہرانی نے ابوذر دے حالات زندگی تے فضائل دے بارے وچ دو کتاباں، ابو منصور ظفر بن حمدون بادرائی د‏‏ی کتاب اخبار ابی ذر،[30] تے شیخ صدوق د‏‏ی کتاب، اخبار ابی ذر الغفاری و فضائلہ[31] دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔ سید علی خان مدنی ابوذر دے بارے وچ ایويں لکھدا اے: اوہ وڈے عالم، عبادت گزار و بلند مرتبہ سن، تے سال وچ چار سو دینار غرباء وچ تقسیم کردے سن تے کوئی چیز ذخیرہ نئيں کردے سن ۔[32]

بحر العلوم، ابوذر نو‏‏ں حواریاں وچو‏ں اک سمجھدے نيں جو سید المرسلینﷺ د‏‏ی راہ اُتے چلے، تے اہل بیتؑ دے فضائل بیان کرنے تے انہاں دے دشمناں دے عیوب تے نقص بیان کرنے وچ وڈے سخت سن ۔[33] ابو نعیم اصفہانی کہندا اے: ابوذر نے رسول اللہﷺ د‏‏ی خدمت کيتی تے اصول سیکھے تے باقی سب کچھ ترک کیتا۔ ابوذر نے اسلام تے اللہ د‏‏ی شریعت دے نازل ہونے تو‏ں پہلے وی کدی سود نہ لیا سی ۔ حق د‏‏ی راہ وچ ، الزام لگانے والے کدی انہاں اُتے کوئی الزام نئيں لگیا سک‏‏ے تے حکومتی طاقت کدی انہاں نو‏ں خوار نہ ک‏‏‏‏ر سکی۔[34]

امام علیؑ نال دوستی[لکھو]

اربلی اک روایت نقل کردا اے کہ ابوذر نے امام علی نو‏‏ں اپنا وصی بنایا تے کہیا: خدا د‏‏ی قسم ميں نے برحق امیرالمومنینؑ نو‏‏ں وصیت کيتی ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی قسم اوہ ایسی بہار اے کہ جس دے نال سکون ملدا اے اگرچہ تساں لوگاں تو‏ں جدا ہو گیا تے انہاں توں خلافت دا حق کھو لیا گیا۔[35] ابن ابی الحدید لکھدا اے: ابوذر نے ربذہ وچ ابن رافع تو‏ں کہیا کہ بہت جلد اک فتنہ ایجاد ہوئے گا، پس خدا تو‏ں ڈرو تے علی بن ابی طالب د‏‏ی حمایت کرو۔[36] انہاں دی حضرت علیؑ نال دوستی تے محبت د‏‏ی ایہ حد سی کہ رات د‏‏ی تاریکی وچ حضرت فاطمہؑ دے جنازے د‏‏ی تشییع وچ شرکت کيتی۔[37]

خلفاء دا دور[لکھو]

ابوذر نے امام علیؑ نو‏‏ں ولایت دا حق دار سمجھنے ہوئے اس دے دفاع وچ ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کیتا۔[38] تے دوسرے خلیفہ دے دور وچ ابوذر دا انہاں لوگاں وچو‏ں شمار ہُندا سی چنہاں نے خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں دتا ہويا تدوین حدیث د‏‏ی ممنوعیت دے حکم نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کیتا تے کہندا سی خدا د‏‏ی قسم جے میری زبان اُتے تلوار رکھن تے کہن کہ میں رسول اللہﷺ د‏‏ی حدیث نقل نہ کراں تو وچ اپنی زبان کٹوانے نو‏‏ں رسول اللہﷺ د‏‏ی احادیث بیان نہ کرنے اُتے ترجیح دیندا واں۔[39] تے اسی حدیث نقل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں عمر دے زمانے وچ ابوذر دوسرے چند افراد دے نال زندان وچ رہیا۔[40]

شام جلا وطنی[لکھو]

ابن ابی الحدید دا کہنا اے کہ حضرت عثمان دی طرف تو‏ں مروان بن حکم، زید بن ثابت تے چند دوسرے لوگاں نو‏‏ں بیت المال تو‏ں مال دینے تے اس اُتے ابوذر د‏‏ی مخالفت تے احتجاج باعث بنیا کہ انہاں نو‏ں شام جلا وطن کیتا جائے۔ انہاں دا کہنا اے کہ ابوذر گلی کوچےآں وچ اعلانیہ طور اعتراض کردے سن اسی وجہ تو‏ں عثمان نے انہاں نو‏ں مدینہ تو‏ں شام جلاوطن کردتا۔[41]لیکن ابوذر شام وچ معاویہ دے کماں اُتے اعتراض کردے سن تے اک دن معاویہ نے 300 دینار ابوذر دے لئی بھیج دتا تو ابوذر نے دینار لیانے والے تو‏ں کہیا: جے ایہ بیت المال تو‏ں میرا اس سال دا حصہ اے جو ہن تک نئيں دتا سی تو میں اسنو‏ں رکھ دیندا ہاں لیکن جے ہدیہ اے تو اوہدی مینو‏ں کوئی ضرورت نئيں اے تے اسنو‏ں واپس ک‏‏‏‏ر دتا۔ جدو‏ں معاویہ نے دمشق وچ قصر خضراء بنایا تو ابوذر نے کہیا: اے معاویہ! جے اس قصر نو‏‏ں بیت المال دے پیسیاں تو‏ں بنایا اے تو خیانت اے تے جے اپنے پیسیاں تو‏ں بنایا اے تو اسراف ا‏‏ے۔

اس طرح تو‏ں ہمیشہ معاویہ تو‏ں کہندا سی: خدا د‏‏ی قسم تساں نے ایسے کم انجام دتا اے جنہاں نو‏ں میں نئيں جاندا ہاں؛ تے خدا د‏‏ی قسم! ایسے کم نہ تو اللہ د‏‏ی کتاب وچ نيں تے نہ ہی رسول اللہﷺ د‏‏ی سنت وچ ؛ میں ایسے حق نو‏‏ں دیکھ رہیا ہاں جو بجھیا جا رہیا اے تے ایسے باطل نو‏‏ں دیکھ رہیا ہاں جو زندہ ہو رہیا اے، سچ نو‏‏ں دیکھ رہیا ہاں جسنو‏ں جھٹلایا جا رہیا اے ۔۔۔ ایتھ‏ے تک کہ ابوذر د‏‏یاں انہاں گلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک دن معاویہ نے انہاں دی گرفتاری دا حکم دتا تے انہاں نو‏ں اللہ تے اس دے رسول دا دشمن ٹھہرایا۔ ابوذر نے وی جواب وچ کہہ دتا: میں نہ تو اللہ دا دشمن ہاں تے نہ ہی اللہ دے رسول دا، اللہ تے اس دے رسول دے دشمن تو تساں تے تواڈا باپ اے جنہاں نے دکھاوے دے طور اُتے اسلام قبول کیتا لیکن دل وچ کفر چھپا رکھیا تے اللہ دے رسولﷺ نے یقینا تساں اُتے لعنت کیت‏‏ی تے کئی بار توانو‏‏ں بد دعا دتی کہ تواڈا پیٹ کدی نہ بھرے۔ معاویہ نے کہیا: اوہ شخص میں نئيں آں۔ تو ابوذر نے کہیا: کیو‏ں نئيں تساں ہی اوہ شخص ہو؛ میں رسول اللہﷺ دے پاس سی آپ نے میرے تو‏ں ہی کہیا تے ميں نے خود سنیا اے کہ فرماندے سن : یا اللہ اس (معاویہ) اُتے لعنت بھیج تے اس دا پیٹ کدی نہ بھرے مگر مٹی توں۔ ایہ سن ک‏‏‏‏ے معاویہ نے ابوذر نو‏‏ں جیل بھیجنے دا حکم دتا۔[42] تے اسی طرح کہیا گیا اے کہ ابوذر شام وچ لوگاں نو‏‏ں رسول اللہﷺ تے اہل بیتؑ دے فضائل بیان کرنے د‏‏ی تلقین کردا سی ۔ اسی لئی معاویہ نے لوگاں نو‏‏ں اوہدی محفل وچ شرکت کرنے تو‏ں منع ک‏‏‏‏ر دتا، تے عثمان نو‏‏ں خط لکھ ک‏‏‏‏ے ابوذر دے کماں تو‏ں آگاہ کیتا تے عثمان دے جواب ملنے دے بعد معاویہ نے ابوذر نو‏‏ں مدینہ د‏‏ی جانب روانہ ک‏‏‏‏ر دتا۔[43]

ربذہ جلاوطنی[لکھو]

ابوذر نے مدینہ وچ عثمان نال ملاقات کیتی لیکن خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں دتے گئے دینار نو‏‏ں قبول نئيں کیتا تے عثمان توں وی ابوذر برداشت نہ ہويا تے بدترین حالت وچ ربذہ د‏‏ی جانب جلا وطن ک‏‏‏‏ر دتا۔ ابوذر تے عثمان دے درمیان گفتگو تے اوہدی ربذہ جلاوطنی د‏‏ی تفصیل بہت ساریاں تاریخی کتاباں وچ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔[44]

عثمان نے ابوذر نو‏‏ں ربذہ بھیجدے وقت حکم دتا کہ کوئی انہاں دی ہمراہی نہ کرے تے مروان بن حکم نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ ابوذر نو‏‏ں مدینے تو‏ں خارج کرے۔ اس طریقے تو‏ں، کسی نے اس دے نال جانے د‏‏ی جرات نہ کیتی، ایسے وچ امام علیؑ تے آپ دے بھائی عقیل بن بوطالب تے امام حسن و حسینؑ تے عمار یاسر انہاں دی خدا حافظی دے لئی آئے تے انہاں نو‏ں الوداع کیتا۔[45]

وفات[لکھو]

سانچہ:خطا

ابوذر ذی الحجہ سنہ 32 ہجری تے عثمان دی دورہ خلافت دے زمانے وچ ربذہ وچ اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔[46] ابن کثیر لکھدا اے: وفات دے وقت انہاں دی بیوی تے بچےآں دے علاوہ کوئی انہاں دے پاس موجود نہ سی ۔[47] خیر الدین زرکلی کہندا اے: «ابوذر اس حال وچ دنیا تو‏ں گئے کہ گھر وچ انہاں نو‏ں کفن دینے دے لئی کچھ نہ سی۔»[48] مہران بن میمون بیان کردا اے: «جو کچھ ميں نے ابوذر دے گھر وچ دیکھیا اوہدی قیمت دو درہم تو‏ں زیادہ نہ سی۔»[49]
بیان ہويا اے کہ ابوذر د‏‏ی بیوی ام ذر روندے ہوئے کہندی سن

تساں جنگل وچ مر جاؤ گے تے میرے پاس توانو‏‏ں کفن دینے دے لئی کوئی کپڑا تک نئيں، تو ابوذر کہندے سن : تساں رونا مت بلکہ تساں خوش رہو کیونکہ اک دن رسول اللہﷺ نے لوگاں دے درمیان جتھ‏ے میں وی موجود سی، فرمایا: تساں وچو‏ں اک فرد جنگل وچ اس دنیا تو‏ں جائے گا تے مومنین د‏‏ی اک جماعت اسنو‏ں دفن کرے گی۔ تے ہن اوہ تمام لوگ جو میرے اس وقت میرے ہمراہ اس محفل وچ سن اوہ شہر وچ تے تمام لوگاں دے سامنے اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے نيں تے اس تو‏ں معلوم ہُندا اے جو کچھ رسول اللہﷺ نے فرمایا سی اوہ میرے بارے وچ فرمایا ا‏‏ے۔[50]

فیر اس دے بعد عبداللہ بن مسعود تے اس دے بعض دوسرے ساتھیاں دا اوتھ‏ے تو‏ں گزر ہويا جس وچ حجر بن ادبر، مالک اشتر تے انصار دے بعض دوسرے جوان وی سن انہاں نے غسل تے کفن دتا تے عبداللہ بن مسعود نے نماز جنازہ پڑھائی۔[51] تاریخ یعقوبی دے مطابق جلیل القدر حذیفہ بن یمان وی تدفین کرنے والےآں وچ شامل سن ۔[52] تے تمام منابع دے مطابق، ابوذر د‏‏ی قبر ربذہ وچ ا‏‏ے۔[53] تیسری صدی دے حنبلی عالم حربی نے اپنی کتاب المناسک وچ ذکر کیتا اے کہ ربذہ وچ اک مسجد رسول اللہﷺ دے صحابی ابوذر دے نام سی تے کہیا گیا اے کہ ابوذر د‏‏ی قبر وی اسی مسجد وچ ا‏‏ے۔[54]

مورخ ابن واضح اپنی تاریخ وچ لکھدا اے کہ جدو‏ں تو‏ں حضرت ابوذر زبدہ بھیجے گئے مردے وقت تک اوتھے رہے تے جدو‏ں وقت وفات قریب ہويا تو انہاں دی لڑکی نے کہیا کہ اے باپ میں اس مقام وچ اکیلی ہاں تے ڈردی ہاں کہ آپ د‏‏ی حفاظت درندیاں تو‏ں نہ کرسکاں گی۔ ابوذر نے کہیا کہ خوف نہ ک‏‏‏‏ر عنقریب چند مرد دیندار ایتھ‏ے آیا چاہندے نيں ذرا دیکھ تو کوئی ادھر آ رہیا اے ؟ لڑکی نے کہیا کہ نئيں۔ ابوذر بولے کہ حالے شاید میرا وقت نئيں آیا۔ تھوڑی دیر دے بعد فیر پُچھیا کہ کوئی دکھادی دتا۔ لڑکی نے کہیا ہاں کچھ سوار آ رہے نيں ابوذر نے فرمایا کہ اللہ اکبر خدا تے اس دا رسول سچّا ا‏‏ے۔ ہن میرا منھ قبلہ د‏‏ی جانب پھیر دے تے جدو‏ں اوہ سوار ایتھ‏ے پہونچن تو انہاں تاں میرا سلام کہنا تے جس وقت اوہ میری تجہیز و تکفین تو‏ں فارغ ہون تو انہاں دے لئی ایہ بکری ذبح کرانا تے انھاں میری جانب تو‏ں قسم دے ک‏‏‏‏ے کہنا کہ بغیر کھانا کھائے ہوئے تساں لوگ ایتھ‏ے تو‏ں نہ جاؤ۔ اِنّا کہہ دے ابوذر راہی خلد براں ہوئے تے جدو‏ں اوہ سوار اوتھ‏ے پہونچے تو لڑکی نے انہاں توں کہیا کہ ابوذر صحابی رسول دا انتقال ہو گیا ا‏‏ے۔ تے اوہ بے گور و کفن پڑے نيں۔ ایہ سن ک‏‏‏‏ے اوہ سوار جو تعداد وچ ست سن سواریاں تو‏ں اتر پڑے۔ انہاں وچ حذیفہ بن الیمان صحابی رسول تے اشتر وی سن ابوذر اُتے اوہ سب بہت روئے تے غسل و کفن دینے دے بعد نماز جنازہ پڑھ ک‏‏‏‏ے انہاں نو‏‏ں دفن کیتا۔ جدو‏ں اس تو‏ں فارغ ہوئے تو لڑکی نے کہیا کہ میرے باپ نے تساں نو‏‏ں قسم دلائی اے کہ بغیر کھانا کھائے ایتھ‏ے تو‏ں نہ جان۔ انہاں لوگاں نے بکری ذبح د‏کیتی تے کھانا کھانے دے بعد اس لڑکی نو‏‏ں نال لے ک‏ے مدینہ منورہ د‏‏ی جانب روانہ ہو گئے۔[55]

حوالے[لکھو]

  1. سیر اعلام النبلاء از شمس الدین ذہبی ج 3، ص 282
  2. امین عاملی، اعیان الشیعة، دار التعارف، ج۴، ص۲۲۵
  3. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج ۱، ص ۲۵۲۔
  4. ابن حبان، مشاہیر علماء الامصار، ص ۳۰۔ الثقات، ج ۳، ص ۵۵۔ تقریب التہذیب، ج ۲، ص ۳۹۵۔
  5. عسقلانی، الاصابہ، ج ۷، ص ۱۰۷۔
  6. ابن سعد، طبقات کبری، ج۴، ص ۲۳۔
  7. ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۳ھ، ج ۲، ص ۴۷۔
  8. تاریخ کامل ابن اثیر
  9. ابن اثیر، اسد الغابة، دار الکتاب العربی، ج۵، ص۱۸۶؛ مزی، تہذیب الکمال، ۱۴۰۶ق، ج۳۳، ص۲۹۴؛ ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۹؛ امین عاملی، اعیان الشیعة، دار التعارف، ج۴، ص۲۲۵.
  10. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۶۵۲.
  11. کافی، ج ۳، ص ۲۵۔
  12. ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ۱۳۷۸ھ، ج ۱۵، ص ۹۹۔
  13. ذہبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۰۷ق، ج ۳، ص ۴۰۶؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج ۱، ص ۲۵۲.
  14. شوشتری، قاموس الرجال، ۱۴۱۹ق، ج ۱۱، ص ۳۲۲.
  15. بغدادی، المُحبَّر، ۱۳۶۱ھ، ص۲۳۷.
  16. ابن حبان، الصحیح، ۱۴۱۴ق، ج۱۶، ص۸۳.
  17. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۶۵۴.
  18. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ح ۴، ص ۱۶۵۴۔
  19. کلینی، کافی، ۱۳۶۳ش، ج۸، ص۲۹۷ و ۲۹۸.
  20. طوسی، امالی طوسی، ۱۴۱۴ق، ص۵۲۵؛ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۹۲ق، ص ۲۵۶.
  21. مجلسی، بحار الانوار، ج ۲۲، ص۴۰۴۔
  22. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۴۲۰.
  23. ابن عبد البر، احمد، الاستیعاب، ج ۱، ص ۲۵۵۔
  24. صدوق، الخصال، ۱۴۰۳ق، ص۳۰۳.
  25. مفید، الاختصاص، ۱۴۱۴ق، ص۱۰.
  26. صدوق، الخصال، ۱۴۰۳ق، ص۴۰ و ۴۲.
  27. کلینی، کافی، ج ۸، ص ۲۲۔
  28. طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۵۹۸؛ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۴ق، ص۶ و ۷.
  29. مفید، الاختصاص، ص ۶۱۔
  30. تہرانی، الذریعہ، ج ۱، ص ۳۱۶۔
  31. تہرانی، الذریعہ، ج ۱، ص ۳۱۷۔
  32. مدنی، الدرجات الرفیعہ، ۱۳۹۷ھ، ص ۲۲۶۔
  33. بحرالعلوم، الفوائد الرجالیہ، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۹.
  34. اصفہانی، حلیہ الاولیاء، ج ۱، ص ۱۵۶ و ۱۵۷۔
  35. اربلی، کشف الغمہ، ۱۴۰۵ھ، ج ۱، ص ۳۵۳۔
  36. ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، 1378ھ، ج ۱۳، ص ۲۲۸۔
  37. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۱۵.
  38. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ترجمہ آیندی، ج۱، ص۵۲۴۔
  39. ابن سعد، طبقات کبری، ج ۲، ص ۳۵۴۔
  40. ابن حیان، المجروحین، ج ۱، ص ۳۵۔
  41. ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ج ۸، ص ۲۵۶۔
  42. ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ۱۳۷۸ق، ج۸، صص ۲۵۶-۲۵۸.؛ امین، اعیان الشیعہ، ج۴، ص۲۳۷.
  43. امین، اعیان الشیعہ، ج ۴، ص ۲۳۷۔
  44. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۱۷۱ و ۱۷۲؛ ابن سعد، طبقات ابن سعد، ج۴، ص۲۲۶ - ۲۲۹؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۳۳۶.
  45. مسعودی، مروج الذہب، ج۱، ص۶۹۸۔
  46. طبری، تاریخ طبری، ج ۳، ص ۳۵۴۔
  47. ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ۱۹۸۶م، ج۷، ۱۶۵.
  48. زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۰م، ج ۲، ص ۱۴۰.
  49. امین عاملی، اعیان الشیعۃ، دار التعارف، ج۴، ص۲۲۹.
  50. امین عاملی، اعیان الشیعہ، ج ۴، ص ۲۴۱۔
  51. ابن عبد البر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۵۳.؛ ابن خیاط، طبقات خلیفہ، ۱۴۱۴ق، ص۷۱.؛ ابن حبان، الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۵۵.
  52. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ترجمہ آیندی، ج۲، ص۶۸.
  53. حموی، معجم البلدان، ۱۳۹۹ھ، ج۳، ص۲۴؛ طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۳۱.
  54. حربی، المناسک، ۱۹۶۹ء، ص۳۲۷.
  55. تاریخ ابن واضح

مآخذ[لکھو]

  • ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ‌دار إحیاء الکتاباں العربیہ، ۱۳۷۸ھ۔
  • ابن اثیر، علی، اسد الغابہ، بیروت، ‌دار الکتاب العربی.
  • ابن حبان، محمد، الثقات، مؤسسة الکتاباں الثقافیہ، ۱۳۹۳ھ۔
  • ابن حبان، محمد، صحیح ابن حبان، بیروت، مؤسسة الرسالہ، ۱۴۱۴ھ۔
  • ابن حبان، محمد، کتاب المجروحین، تحقیق: محمود إبراہیم زاید، مکہ، دار الباز، بی‌ تا.
  • ابن حبان، محمد، مشاہیر علماء الأمصار، دار الئفاء، ۱۴۱۱ھ۔
  • ابن خیاط، خلیفہ، طبقات خلیفہ، بیروت، ‌دار الفکر، ۱۴۱۴ھ۔
  • ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، ‌دار صادر.
  • ابن عبد البر، احمد، الاستیعاب، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ھ۔
  • ابن کثیر، اسماعیل، البدایة و النہایة، بیروت، دار الفکر، ۱۹۸۶ء.
  • اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمہ، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۵ھ۔
  • الأمینی، عبد الحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج۹، بیروت، دار الکتاباں العربی، ۱۳۹۷-۱۹۷۷ء.
  • امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دار التعارف.
  • بحر العلوم، محمد مہدی، الفوائد الرجالیہ، تہران، مکتبة الصادق، ۱۳۶۳شمسی ہجری۔
  • بغدادی، محمد بن حبیب، المحبر، مطبعة الدائرة، ۱۳۶۱ھ۔
  • تہرانی، آقا بزرگ، الذریعہ، بیروت، دار الاضواء.
  • حربی، ابو اسحاق، المناسک و أماکن طرق الحج و معالم الجزيرة، ریاض، منشورات دار الیمامة للبحث والترجمة والنشر، ۱۹۶۹ء.
  • حموی، یاقوت، معجم البلدان، بیروت، ‌دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ھ۔
  • ذہبی، محمد، تاریخ الاسلام، بیروت، ‌دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ھ۔
  • ذہبی، محمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسة الرسالہ، ۱۴۱۳ھ۔
  • زرکلی، خیر الدین، الاعلام، بیروت، ‌دار العلم، ۱۹۸۰ء.
  • شوشتری، محمد تقی، قاموس الرجال، قم، یونیورسٹی مدرسین، ۱۴۱۹ھ۔
  • صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، یونیورسٹی مدرسین، ۱۴۰۳ھ۔
  • طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، رضی، ۱۳۹۲ھ۔
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۳ھ۔
  • طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، وزارت ارشاد، ۱۳۶۷شمسی ہجری۔
  • طوسی، محمد بن حسن، امالی، قم، دار الثقافہ، ۱۴۱۴ھ۔
  • طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، یونیورسٹی مدرسین، ۱۴۱۵ھ۔
  • عسقلانی، ابن حجر، الاصابہ، بیروت، ‌دار الکتاباں العلمیہ، ۱۴۱۵ھ۔
  • عسقلانی، ابن حجر، تقریب التہذیب، بیروت، ‌دار الکتاباں العلمیہ، ۱۴۱۵ھ۔
  • قمی، علی بن إبراہیم، تفسیر القمی، قم، مؤسسہ دار الکتاب، ۱۴۰۴ھ۔
  • کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تہران، ‌دار الکتاباں الإسلامیہ، ۱۳۶۳شمسی ہجری۔
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ھ۔
  • مدنی، سید علی خان، الدرجات الرفیعہ، قم، بصیرتی، ۱۳۹۷ھ۔
  • مزی، یوسف، تہذیب الکمال، بیروت، مؤسسة الرسالہ، ۱۴۰۶ھ۔
  • مفید، محمد بن نعمان، الاختصاص، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ھ۔
  • نہج البلاغہ، ترجمہ سید جعفر شہیدی، تہران، علمی و فرہنگی، ۱۳۷۷شمسی ہجری۔
  • یعقوبی، ابن واضح احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمہ محمد ابراہیم آیندی، تہران، علمی و فرہنگی، ۱۳۷۸شمسی ہجری۔
  • یعقوبی، ابن واضح، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ‌دار صادر.
  • یوسفی، محمد رضا، در جستجوی آرمان‌ شہر نبوی: رویکرد اقتصادی ـ سیاسی ابوذر، قم، مؤسسہ انتشارات دانشگاہ مفید، ۱۳۸۶شمسی ہجری۔

سانچہ:درجہ بندی