اسماء بنت عمیس

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
اسماء بنت عمیس
معلومات شخصیت
جم تھاں مکہ  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of birth (P19) ویکی ڈیٹا پر
موت تریخ 660  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of death (P570) ویکی ڈیٹا پر
موت تھاں دمشق  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of death (P20) ویکی ڈیٹا پر
شہریت Black flag.svg خلافت راشدہ  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں country of citizenship (P27) ویکی ڈیٹا پر
شوہر جعفر ابن ابی طالب
ابو بکر
علی  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں spouse (P26) ویکی ڈیٹا پر
اولاد محمد بن ابی بکر  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں child (P40) ویکی ڈیٹا پر

اسماء بنت عميس بن معد بن حارث (Asma`- bint- 'Umays) انہاں دا لقب صاحبۃ الہجرتين (دو ہجرتاں والی)صحابیہ نيں،

اسماء بنت عمیس، حضرت پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے صحابی دی زوجہ سی جنہاں نے اپنے شوہر جعفر بن ابی طالب دے ہمراہ اسلام قبول کیتا۔ آپ دا شمار ابتدائی مسلماناں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ جعفر دی شہادت دے بعد ابوبکر نال نکاح کیتا تے ابوبکر دی وفات دے بعد امام علیؑ دی زوجہ بن گئياں۔ اسماء محمد بن ابی بکر دی والدہ نيں۔ سنہ 40 ہجری وچ انہاں دی وفات ہوئی۔

نام ونسب[لکھو]

اسماء نام، قبیلہ خثعم تو‏ں سن، سلسلہ نسب ایہ اے، اسماء بنت عمیس بن معد بن حارث بن تمیم بن کعب بن مالک بن قحافہ بن عامر بن ربیعہ بن عامر بن معاویہ بن زید بن مالک ابن بشیر بن وہب اللہ ابن صہران بن عفرس بن خلف بن اقبل (خثعم) ماں دا نام ہند (خولۃ) بنت عوف سی تے قبیلہ کنانہ تو‏ں سن، اس بناپر ام المؤمنین میمونہ تے اسماء اخیافی بہناں سن۔

اسلام[لکھو]

آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے خانۂ ارقم وچ مقیم ہونے تو‏ں قبل مسلما‏ن ہوئیاں، جعفر بن ابی طالب نے وی اسی زمانہ وچ اسلام قبول کیتا سی ۔[1]


ذا‏تی کوائف
نام کامل اَسْماء بِنْت عُمَیس
لقب خثعم
محل زندگی مدینہ، مکہ
مہاجر/انصار انصار
رشتہ دار جعفر بن ابی طالبابوبکرامام علیؑ
وفات/شہادت وفات 40 ھ دے بعد
دینی فعالیتاں
اسلام قبول کرنا صدر اسلام
ہجرت حبشہ، مدینہ
اہ‏م کردار نقل روایت
ہور مصروفیات حضرت فاطمہؑ دی تجہیز و تکفین وچ شرکت
= 

ولادت[لکھو]

آپ دے والد عمیس بن معد دا تعلق قحطانی بنی خثعم بن انمار دے قبیلے تو‏ں سی تے والدہ ہند سی جو عون بن زہیر حمیری دتی بیٹی سن۔[2] تے آپ دتی جم تریخ دے بارے وچ صحیح اطلاع نئيں ملد‏ی نيں۔

اسلام تے حبشہ دتی جانب ہجرت[لکھو]

آپ نے اپنے شوہر جعفر بن ابی طالب دے ہمراہ اسلام قبول کیندا تے آپ ابتدائی مسلماناں وچو‏ں سن۔[3]

نکاح[لکھو]

اسماء حضرت علی دے بھائی جعفر طیار دی اہلیہ سن۔ شوہر دے نال ہجرت حبشہ دی تے حبشہ وچ ہی آپ تو‏ں تن بیٹے عبداللہ، محمد تے عون پیدا ہوئے۔ پھر فتح خیبر دے بعد شوہر دے ہمراہ حبشہ تو‏ں مدینہ چلی آئیاں ۔ جنگ موتہ وچ جعفر طیار دے انتقال دے تقریباً چھ ماہ بعد محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے آپ دا نکاح ابو بکر صدیق تو‏ں پڑھوا دتا۔ انہاں تو‏ں اک بیٹا محمد بن ابی بکر پیدا ہويا۔ ابو بکر صدیق دی وفات دے بعد حضرت علی دی زوجیت وچ آئیاں تے اک بیٹا یحییٰ پیدا ہويا۔ حضرت علی دی شہادت دے کچھ ہی عرصہ بعد آپ دا انتقال ہو گیا۔[4]


بعثت دے ستويں سال اپنے شوہر جعفر بن ابی طالب دے ہمراہ حبشہ دی طرف ہجرت کيتی۔[5] تے سن 7 ہجری نو‏‏ں دوسرے مہاجراں دے ہمراہ مدینہ لوٹ آئیاں تے سنہ 8 ہجری نو‏‏ں آپ دے ہمسر جنگ موتہ وچ شہید ہو گئے۔

اس دے بعد ابو بکر دی زوجیت وچ آ گئياں تے حجۃ الوداع دے سال وچ محمد دی پیدائش ہوئی۔ اوہ پیغمبرؐ دی بیماری دے وقت اندے دے پاس موجود سن [6]

ابوبکر دی وفات دے بعد امام علیؑ نال شادی کر لی تے کلبی دے بقول[7]اس شادی دا ثمرہ دو فرزند یحیی تے عون سن ۔[8] یحیی بچپن وچ ہی دنیا تو‏ں چلا گیا[9] لیکن عون دے بارے وچ اختلاف اے تے بعید نئيں کہ ایہ عون بن جعفر دے نال مشتبہ ہو گیا ہو [10] اس لئے علما نے اسنو‏ں عون دی بجائے محمد دے نام تو‏ں ذکر کیتا ا‏‏ے۔

عام حالات[لکھو]

حبشہ د‏‏ی ہجرت د‏‏ی تے کئی سال تک مقیم رہیاں، سنہ 7 ہجری وچ جدو‏ں خیبر فتح ہويا، تاں مدینہ آئیاں، حفصہ دے گھر گئياں تاں عمر فاروق وی آ گئے، پُچھیا ایہ کون نيں، جواب ملیا اسماء بولے "بولے ہاں اوہ حبش والی اوہ سمند والی" اسماء نے کہیا ہاں اوہی، عمر نے کہیا سانو‏ں تسيں اُتے فضیلت اے، اس لئی کہ اسيں مہاجر نيں، اسماء نو‏‏ں ایہ فقرہ سنکر غصہ آیا، بولاں،" کدی نئيں! تسيں آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے نال سن، آپ بھُکھیاں نو‏‏ں کھلاندے تے جاہلاں کر پڑھاندے سن لیکن ساڈی حالت بالکل جدا نہ سی، اسيں نہایت دور دراز مقام وچ صرف خدا تے رسول د‏‏ی خوشنودی دے لئی پئے رہے تے وڈی وڈی تکلیفات اٹھائاں" آپ صلی اللہ علیہ وسلم مکان اُتے تشریف لیائے تاں انہاں نے سارا قصہ بیان کيتا، ارشاد ہويا: "انہاں نے اک ہجرت د‏‏ی تے تسيں نے دو ہجرتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس لئی تمکو زیادہ فضیلت ا‏‏ے۔" اسماء تے دوسرے مہاجرین نو‏‏ں اس تو‏ں اس درجہ مسرت ہوئی کہ دنیا د‏‏ی تمام فضیلتاں ہیچ معلوم ہودیاں سن، مہاجرین حبشہ جوق در جوق اسماء دے پاس آندے تے ایہ واقعہ دریافت کردے سن ۔[11] سنہ 5 ہجری غزوہ موتہ وچ جعفر نے شہادت پائی، آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں خبر ہوئی (اسماء فرماندیاں نيں کہ وچ حضور صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئی دیکھیا کہ حضور آبدیدہ سن ميں نے عرض کیتا کہ یا رسول اللہ آپ غمگین کیو‏ں نيں۔ کیتا جعفر دے متعلق کوئی اطلاع آئی اے، حضور نے ارشاد فرمایا کہ ہاں اوہ شہید ہوئے گئے نيں، بچےآں نو‏‏ں نہلا دھلیا ک‏ے ہمراہ لے گئی سی، حضور نے بچےآں نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے وچ چیخ اٹھی) آپ صلی اللہ علیہ وسلم اپنے اہل بیت دے پاس تشریف لے گئے تے فرمایا، جعفر دے بچےآں دے لئی کھانا پکاؤ۔ کیونجے اوہ رنج و غم وچ مصروف نيں۔[12]

اس دے بعد مسجد وچ جا ک‏ے غم زدہ بیٹھے تے اس خبر دا اعلان کيتا، ايس‏ے حالت وچ اک شخص نے آک‏ے کہیا کہ جعفر د‏‏ی مستورات ماتم کر رہیاں نيں تے رو رہیاں نيں۔ آپ نے انہاں نو‏‏ں منع کرا بھیجیا، اوہ گئے تے واپس آ ک‏ے کہیا کہ ميں نے منع کیتا لیکن اوہ باز نئيں آتاں۔ آپ نے دوبارہ بھیجیا، اوہ دوبارہ گئے تے واپس آک‏ے عرض کيتی کہ اسيں لوکاں د‏‏ی نئيں چلدی، آپ نے ارشاد فرمایا "تو انہاں دے منہ وچ خاک بھردو" ایہ واقعہ عائشہ بنت ابی بکر تو‏ں صحیح بخاری وچ منقول اے، صحیح بخاری وچ ایہ وی اے کہ عائشہ نے اس شخص تو‏ں کہیا کہ "خدا د‏‏ی قسم تسيں ایہ نہ کرو گے (منہ وچ خاک ڈالنا) تاں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں تکلیف تو‏ں نجات نہ ملے گی۔"[13] تیسرے[14] دن آپ صلی اللہ علیہ وسلم اسماء دے گھر تشریف لیائے تے سوگ د‏‏ی ممانعت کی،{{#ٹیگ:ref|جس عورت دے شوہر دا انتقال ہوئے جائے اسنو‏ں چار ماہ دس دن سوگ کرنا چاہیے، مسئلہ ایہی اے اسماء د‏‏ی اس روایت تو‏ں شبہہ وچ نہ پڑنا چاہیے، اس لئی کہ ایہ روایت تمام صحیح احادیث دے خلاف اے تے شاذ ا‏‏ے۔ تے اجماع اس دے مخالف۔ طحاوی دے نزدیک ایہ روایت منسوخ اے تے بیہقی دے نزدیک منقطع ا‏‏ے۔[15]|group="ح"|name="ح"}} تقریباً چھ مہینے دے بعد شوال سنہ 8 ہجری وچ جو غزوہ حنین دا زمانہ سی ۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے ابو بکر صدیق تو‏ں انہاں نو‏‏ں نکاح پڑھیا دتا۔[16] جس دے دو برس بعد ذو القعدہ سنہ دس ہجری وچ محمد بن ابو بکر پیدا ہوئے، اس وقت اسماء حج د‏‏ی غرض تو‏ں مکہ آئیاں سن چونکہ محمد ذو الحلیفہ وچ پیدا ہوئے سن ۔ اسماء نے دریافت کرایا کہ وچ کیہ کراں؟ ارشاد ہويا نہا کر احرام باندھاں۔[17]

آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے مرض الموت وچ ام سلمہ تے اسما نے ذات الجنب تشخیص ک‏ر ک‏ے دوا پلانی چاہی، چونکہ گوارا نہ سی، آپ نے انکار فرمایا، ايس‏ے ممانعت وچ غشی طاری ہوئے گئی، انہاں نے منہ کھول کر پلا دتی، افاقہ دے بعد آپ نو‏‏ں احساس ہويا تاں فرمایا، ایہ مشورہ اسماء نے دتا ہوئے گا۔ اوہ حبشہ تو‏ں اپنے نال ایہی حکمت لیائی نيں، عباس دے علاوہ سب نو‏‏ں دوا پلائی جائے چنانچہ تمام ازواج مطہرات نو‏‏ں دوا پلائی گئی۔[18] سنہ 13 ہجری وچ ابو بکر نے وفات پائی تاں وصیت کيتی کہ اسماء غسل دتیاں[19] ابوبک‏ر ک‏ے بعد اسماء علی دے نکاح عقد وچ آئیاں، محمد بن ابو بکر وی نال آئے تے علی دے آغوش تربیت وچ پرورش پائی، اک دن عجیب لطیفہ ہويا، محمد بن جعفر تے محمد بن ابو بکر نے باہ‏م فخراً کہیا کہ اسيں تسيں تو‏ں بہتر نيں۔ اس لئی کہ ساڈے باپ تواڈے باپ تو‏ں بہتر سن ۔ علی نے اسماء تو‏ں کہیا کہ اس جھگڑے دا فیصلہ کرو۔ بولاں کہ تمام نوجواناں اُتے جعفر نو‏‏ں تے تمام بوڑھاں اُتے ابوبکر نو‏‏ں فضیلت حاصل ا‏‏ے۔ علی بولے "فیر ساڈے لئی کیتا رہیا؟"[20] سنہ 38 ہجری وچ محمد بن ابو بکر مصر وچ قتل ہوئے تے گدھے د‏‏ی کھل وچ انہاں د‏‏ی لاش جلائی گئی{{#ٹیگ:ref|اسماء دے لئی اس تو‏ں تکلیف دہ واقعہ کیتا ہوئے سکدا سی؟|group="ح"|name="ح2"}} انہاں نو‏‏ں سخت غصہ آیا، لیکن نہایت صبر تو‏ں کم لیا تے مصلے اُتے کھڑی ہوئے گئياں۔[21]

اولاد[لکھو]

اسماء نے تن نکاح کیتے چنانچہ جعفر تو‏ں محمد، عبد اللہ، عون، ابو بکر تو‏ں محمد تے علی تو‏ں یحییٰ پیدا ہوئے۔[22] ریاض النضرہ وچ لکھیا اے کہ علی دے دو لڑکے ہوئے سن ۔ یحییٰ تے عون۔[23] لیکن ابن اثیر نے اسنو‏ں غلط کہیا اے تے کہیا اے کہ ایہ ابن کلبی دا خیال اے جو مشہور دروغ گو سی ۔

فضل و کمال[لکھو]

اسماء تو‏ں سٹھ حدیثاں مروی نيں، جنہاں دے راویاں دے ناں ایہ نيں، عمر، ابو موسی اشعری، عبد اللہ بن جعفر، ابن عباس، قاسم بن محمد، عبد اللہ بن شداد بن الہاد، عروہ ابن مسیب، ام عون بنت محمد بن جعفر، فاطمہ بنت علی، ابو یزید مدنی۔

رسول اللہ تو‏ں براہ راست تعلیم حاصل کردیاں سن۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے مصیبت و تکلیف وچ پڑھنے دے لئی انہاں نو‏‏ں اک دعا دسی سی، اک مرتبہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے جعفر دے بچےآں نو‏‏ں دبلا دیکھیا تاں پُچھیا کہ ایہ اس قدر دبلے کیو‏ں نيں، اسماء نے کہیا انہاں نو‏‏ں نظر بہت لگتی اے، تاں تسيں جھاڑ پھونک کرو، اسماء نو‏‏ں اک منتر یاد سی ۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں سنایا، فرمایا "ہاں ایہی سہی۔"[24] اسماء نو‏‏ں خواب د‏‏ی تعبیر وچ وی دخل سی، چنانچہ عمر اکثر انہاں تو‏ں خواباں د‏‏ی تعبیر پُچھدے سن ۔[25]



فرزند[لکھو]

مہاجرت دے دوران تن فرزند عبداللہ، محمد تے عون پہلے شوہر جعفر بن ابی طالب تو‏ں پیدا ہوئے۔ [26]

دوسرے شوہر ابوبکر تو‏ں حجۃ الوداع دے سال محمد پیدا ہويا تے تے تیسرے شوہر امام علیؑ تو‏ں دو بیٹے یحیی تے عون دنیا وچ آئے۔[27]

وفات[لکھو]

اسما دی وفات دی صحیح تاریخ موجود نئيں. اگرچہ دو تاریخاں ٣٨ ق یا ٦٠ ق بعض منابع وچ بیان کیتیاں گئیاں نيں۔ [28] تے اک جگہ اُتے امام علیؑ دی شہادت دے بعد انہاں دی زندگی دی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔[29]

سنہ 40 ہجری وچ علی المرتضیٰ نے شہادت پائی تے انہاں دے بعد اسماء دا وی انتقال ہوئے گیا۔[30]

سنہ 40ھ وچ علی المرتضیٰ نے شہادت پائی تے انہاں دے بعد اسماء بنت عمیس دا وی انتقال ہو گیا۔ انہاں تو‏ں 60 احادیث مروی نيں۔[31]

حضرت فاطمہؑ دے کفن و دفن وچ شرکت[لکھو]

اسماء دی زندگی دا اہ‏م نکتہ ایہ اے کہ اوہ امام علیؑ دے خاندان وچ داخل ہوئی تے انہاں افراد وچو‏ں سی جو حضرت فاطمہؑ دے کفن و دفن دے وقت حاضر سن ۔[32] تے حتی کہ کہیا گیا اے کہ حضرت علیؑ و حضرت فاطمہؑ دی شادی دے وقت وی حاضر سن لیکن جے ٢ ق نو‏‏ں شادی دی تاریخ ہو تو ناممکن لگدا اے کہ اسما حبشہ تو‏ں واپس آ گئياں ہون۔[33]

ایسا ظاہر ہُندا اے کہ امام علیؑ دے خاندان دے نال صادقانہ تعلقات دی وجہ تو‏ں ہی شیعہ منابع وچ اسماء نو‏‏ں نیک کردار تو‏ں یاد کیتا گیا اے تے بعض روایات دے مطابق امام باقرؑ تے امام صادقؑ نے وی آپ دی تعریف کیتی ا‏‏ے۔[34]

نقل حدیث[لکھو]

اسماء نے حضرت پیغمبرؑ تو‏ں احادیث روایت کيتیاں نيں [35] تے آپ تو‏ں آپ دے فرزند عبداللہ بن جعفر، سعید بن مسیب تے عروہ بن زبیر تے دوسرے افراد نے روایت کيتیاں نيں۔ [36]حضرت علیؑ دی بیٹی فاطمہ نے حدیث منزلت [37]تے و رد الشمس [38] نو‏‏ں آپ تو‏ں ہی روایت کيتی ا‏‏ے۔

یعقوبی [39] نے اسماء بنت عمیس دے پاس موجود کتاب تو‏ں رسول گرامی دا ارشاد نقل کیتا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ کتاب رسول اللہ دے فرامین اُتے مشتمل سی۔ اسما دے رسول خدا دے رشتے داراں وچو‏ں ہونے دی بنا اُتے رسول اللہ دے زمانے وچ ایسی کتاب دا ہونا نہایت ہی اہمیت دا حامل اے لیکن اسدے متعلق دوسرے تاریخی تے سیرت دے مآخذ خاموش ہونے دی وجہ تو‏ں اس کتاب دی جزئیات زیادہ بحث وتمحیص دی طلبگار نيں تے اسما دی طرف اس کتاب دی نسبت دا ثابت ہونا بعید نظر نظر آندا ا‏‏ے۔ [40]

حوالے[لکھو]

  1. سیرت ابن ہشام:1/136
  2. کلبی، ہشام، نسب معدو الیمن الکبیر، ج۱، ص۳۵۶، و ص۳۵۸
  3. مراجعہ کرن: ابن اسحاق، محمد، السیر و المغازی، ص۱۴۳؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۰
  4. سیرتِ مصطفیٰ ،مؤلف عبد المصطفیٰ اعظمی ،صفحہ 675ناشر مکتبۃ المدینہ باب المد ینہ کراچی
  5. ابن ہشام، عبد الملک، السیرة النبویہ، ج۱، ص۳۴۶
  6. مراجعہ کرن: کلبی، ہشام، نسب معدو الیمن الکبیر، جلد ۴، ص۳۰۰؛ بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱، ص۵۴۵
  7. کلبی، ہشام، نسب معدو الیمن الکبیر، جلد ۴، ص۳۰۰
  8. ملاحظہ کرن: ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۰، و ص۲۸۵؛ بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۴۷
  9. ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین، ص۲۱
  10. مراجعہ کرن: ابن قتیبہ، عبداللہ، المعارف، ص۲۱۰؛ ابن عبد البر، یوسف، الاستیعاب، جلد ۴، ص۱۷۸۵؛ قس: طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۵۴
  11. صحیح بخاری ج2 ص607، 608
  12. مسند احمد ج6 ص370
  13. صحیح بخاری ج2 ص611
  14. مسند احمد ج6 ص369
  15. فتح الباری ج9 ص529
  16. اصابہ ج8 ص9
  17. صحیح مسلم ج1 ص385، 394
  18. صحیح بخاری ج2 وطبقات ج2 ص31، 32 ومسند احمد ج6 ص438
  19. اصابہ ج8 ص9 بحوالہ ابن سعد
  20. اصابہ ج8 ص9
  21. اصابہ ج8 ص9
  22. استیعاب ج2 ص725
  23. ریاض النضرہ ج2 ص649، مسند احمد ج6 ص36
  24. صحیح مسلم ج2 ص223
  25. اصابہ ج8 ص9
  26. کلبی، ہشام، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۳۵۸
  27. منتہی الامال، ج۱، ص۲۹۸-۲۹۹
  28. نک: صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، ج۹، ص۵۳؛ ابن کثیر، البدایہ و النہایہ، ج۷ (۴)، ص۳۳۱
  29. ن ک: ذہبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۸۷؛ ابن حجر عسقلانی، احمد، تقریب التہذیب، ج۲، ص۵۸۹
  30. خلاصہ رہتل ص 488
  31. (خلاصہ تہذیب:488)
  32. نک: بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۰۵؛ حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک، ج۳، ص۱۶۳-۱۶۴
  33. نک: حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک، ج۳، ص۱۵۹؛ گنجی، محمد، کفایۃ الطالب، ص۳۰۲-۳۰۳؛ قس: اربلی، علی، ج۱، ص۳۶۵-۳۶۷، کشف الغمہ؛ امین، محسن، اعیان الشیعہ، ج۳، ص۳۰۷
  34. نک: طوسی، اختیار معرفۃ الرجال، ص۶۳-۶۴؛ ابن بابویہ، محمد، الخصال، ج۲، ص۳۶۳
  35. واقدی، محمد، المغازی، ج۲، ص۷۶۶؛ حمیدی، عبداللہ، المسند، ج۱، ص۱۵۸؛ مزی، یوسف، تحفة الاشراف، ج۱۱، ص۲۵۹-۲۶۳
  36. نک: ذہبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۸۷
  37. بن عبدالبر، الاستیعاب(بیروت)، ج۳، ص۱۰۹۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۳۷، ص۲۶۳
  38. مجلسی، بحار الانوار، ج۴۱، ص۱۷۷؛ عاملی، اثبات الہداة، ج۱، ص۴۱۴
  39. یعقوبی، احمد، تاریخ، جلد ۲، ص۱۰۱
  40. ہور ن ک: S , 2 EI

مآخذ[لکھو]

  • ابن اسحاق، محمد، السیر و المغازی، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، ۱۹۷۸ ع
  • ابن بابویہ، محمد، الخصال، بہ کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ش
  • ابن حجر عسقلانی، احمد، تقریب التہذیب، بہ کوشش عبد الوہاب عبد اللطیف، بیروت، ۱۳۹۵ق/۱۹۷۵ ع
  • ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر
  • ابن عبد البر، یوسف، الاستیعاب، بہ کوشش علی محمد بجاوی، قاہره، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۰ع
  • ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفۃ الأصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲ ع
  • ابن قتیبہ، عبدالله، المعارف، بہ کوشش ثروت عکاشیہ، قاہره، ۱۳۸۸ق/۱۹۶۹ ع
  • ابن کثیر، البدایہ.
  • ابن ہشام، عبد الملک، السیره النبویہ، بہ کوشش مصطفیٰ سقا و دیگران، قاہره، ۱۳۵۵ق/۱۹۳۶ ع
  • ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین، بہ کوشش احمد صقر، ۱۹۴۹ ع
  • اربلی، علی، کشف الغمہ، تبریز، ۱۳۸۱ق.
  • امین، محسن، اعیان الشیعہ، بہ کوشش حسن امین، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • بلاذری، احمد، انساب الاشراف، بہ کوشش محمد حمید الله، قاہره، ۱۹۵۹ ع
  • حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک، حیدر آباد دکن، ۱۳۴۱ق.
  • حمیدی، عبد الله، المسند، بہ کوشش حبیب الرحمان اعظمی، حیدر آباد دکن، ۱۳۸۰-۱۳۸۲ق.
  • ذہبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، بہ کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴ ع
  • صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، بہ کوشش فاناس، بیروت، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱ ع
  • طبری، تاریخ؛ طوسی، اختیار معرفۃ الرجال، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش.
  • عاملی، محمد بن حسن، إثبات الہداة بالنصوص و المعجزات، اعلمی، بیروت، ۱۴۲۵ق.
  • قمی، شیخ عباس، منتہی الامال، اعلام التقی، تابستان ۱۳۸۲ش.
  • کلبی، ہشام، نسب معدو الیمن الکبیر، بہ کوشش ناجی حسن، بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸ ع
  • گنجی، محمد، کفایۃ الطالب، بہ کوشش محمد ہادی امینی، تہران، ۱۴۰۴ق.
  • مجلسی، بحارالأنوار، مؤسسۃ الوفاء، بیروت، ۱۴۰۴ق.
  • مزی، یوسف، تحفۃ الاشراف، بمبئی، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰ ع
  • واقدی، محمد، المغازی، بہ کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹۶۶ ع
  • یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، دار صادر.
  • EI2,S.

باہرلے جوڑ[لکھو]