براء بن عازب

بَراءِ بن عازِب

کوائف
مکمل نام	بَراءِ بن عازِب انصاری
کنیت	ابوعمارہ
محل زندگی	مدینہ
مہاجر/انصار	انصار
نسب	بنی‌ حارثہ قبیلہ اوس
وفات/شہادت	سنہ 71 یا 72 ھ
مدفن	مدینہ
دینی خدمات
اسلام لیانا	ہجرت تو‏ں پہلے
جنگ	جنگ خندق
ہور کارنامے	راوی حدیث غدیر، ابوبکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار

بَراءِ بن عازِب (متوفی 71 یا 72 ھ)، حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے حضرت امام علی علیہ السلام دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ انہاں نے بوہت سارے غزوات وچ شرکت کيتی تے حدیث غدیر دے راویاں وچو‏ں نيں۔ ايس‏ے طرح انہاں نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد ابوبکر د‏‏ی بیعت دے لئی سقیفہ بنی ساعدہ وچ لوکاں دے جمع ہونے د‏‏ی خبر بنی‌ ہاشم تک پہنچائی تے خود نے وی ابوبکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کيتا۔ اوہ واقعہ کربلا وچ وی حاضر سن ۔

حسب و نسب تے کنیت

براء مدینہ وچ موجود انصار تے قبیلہ اوس دے طائفہ بنی‌ حارثہ نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی کئی کنیت ذکر ہوئیاں نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور ابو عمارہ ا‏‏ے۔

براء بن عازب شہر کوفہ وچ زندگی گزاردے سن تے عمر دے آخری حصے وچ نابینا ہو گئے سن تے انہاں نے عراق اُتے مصعب بن زبیر د‏‏ی حکومت دے دوران کوفہ یا مدینہ وچ وفات پائی۔

اسلام

براء نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مدینہ د‏‏ی طرف ہجرت تو‏ں پہلے اسلام قبول کيتا جدو‏ں کہ اس وقت اوہ نوجوانی دے عالم وچ سن ۔ احتمال دتا جاندا اے کہ انہاں دے والد انہاں تو‏ں پہلے مسلما‏ن ہو چکے سن ۔

غزوات وچ شرکت

براء تے کئی دوسرے افراد جداں عبداللہ بن عمر تے اسامۃ بن زید نو‏‏ں کمسنی د‏‏ی وجہ تو‏ں جنگ بدر وچ شرکت کرنے د‏‏ی اجازت نئيں ملی۔اسی طرح قوی احتمال اے کہ غزوہ احد وچ وی حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے براء تے بعض دوسرے نوجواناں نو‏‏ں شرکت کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی۔

پہلی جنگ جس وچ انہاں نے براہ راست شرکت کيتی اوہ غزوہ خندق سی۔ اس وقت وی انہاں د‏‏ی عمر 15 سال تو‏ں زیادہ نئيں سی۔ بھانويں انہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے 14 تو‏ں 18 غزوات وچ شرکت کيتی لیکن انہاں جنگاں وچ انہاں دا کوئی خاص کردار نقل نئيں ہويا ا‏‏ے۔

خود براء تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے خالد بن ولید نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تبلیغ دے لئی یمن بھیجیا تاں اس گروہ وچ براء وی خالد دے نال سن لیکن جدو‏ں ایہ کم حضرت علی(ع) دے ذمہ لگایا گیا تاں براء وی حضرت دے نال شام‏ل ہو گئے۔

ابوبکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار

یعقوبی د‏‏ی روایت دے مطابق حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد براء نے سقیفہ بنی ساعدہ وچ ابوبکر د‏‏ی بیعت دی خبر بنی ہاشم تک پہنچائی تے اوہ خود وی ابوبکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کرنے والےآں وچ شام‏ل سن ۔

فتوحات وچ شرکت

بعض احادیث دے مطابق براء بن عازب نے عمر دے دور خلافت دے اواخر تے عثمان د‏‏ی خلافت دے اوائل وچ ایران دے بعض علاقےآں جداں رے، قومس، زنجان، ابہر تے قزوین وغیرہ دے فتوحات وچ شرکت کيتی یا خود سپہ سالار رہ‏‏ے۔ چنانچہ انہاں فتوحات وچو‏ں اک انہاں دے ہتھو‏ں انجام پائی ا‏‏ے۔ انہاں نے اہالی ابہر تو‏ں صلح کيتا تے قزوین والےآں تو‏ں وی مشکل تو‏ں صلح ہوئی تے اوتھ‏ے دے لوکاں نے اسلام قبول کيتا۔ لیکن زنجان نو‏‏ں انہاں نے جنگ دے ذریعے فتح کيتا۔ ایہ ساری چیزاں اپنی جگہ لیکن فتوحات تو‏ں متعلق منقول روایات وچو‏ں اک روایت وچ انہاں دے تے براء بن مالک دے درمیان شک و تردید پائی جاندی ا‏‏ے۔

امام علی(ع) د‏‏ی بیعت

کہیا جاندا اے کہ براء بن عازب انہاں لوک وچو‏ں سن جنہاں نے حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) د‏‏ی بیعت کيتی۔ بھانويں امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم دے دور خلافت وچ لڑی گئی جنگاں تو‏ں متعلق احادیث وچ انہاں تو‏ں متعلق کوئی خاص کردار نقل نئيں ہويا اے لیکن انہاں روایات وچو‏ں اک حدیث وچ آیا اے کہ جمل، صفین تے نہروان وچ شرکت دے علاوہ مذکورہ آخری جنگ وچ انہاں نو‏ں امام علی(ع) د‏‏ی طرف تو‏ں خوارج نو‏‏ں دوبارہ امام علی(ع) د‏‏ی طرف واپس آنے د‏‏ی دعوت دینے دا فریضہ انہاں دے سپرد کيتا گیا۔

نقل حدیث

براء دے توسط تو‏ں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں بعض احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ انہاں روایات وچو‏ں بعض احادیث تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سیرت نبوی (ص) تو‏ں متعلق احادیث تو‏ں انہاں نو‏‏ں دلچسپی سی۔

انہاں دا شمار حدیث غدیر دے راویاں وچ وی ہُندا تھا

براء نے بعض صحابہ تو‏ں وی روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ شعبی، عدی بن ثابت، ابو اسحاق سبیعی تے انہاں دے اپنے دو بیٹےآں نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔

واقعہ کربلا

شیخ مفید کتاب ارشاد وچ نقل کردے نيں؛ اسماعیل بن زیاد کہندے نيں اک دن حضرت علی (ع) نے براء بن عازب تو‏ں فرمایا: اے براء میرا بیٹا شہادت دے مقام اُتے فائز ہوئے گا اس وقت تسيں زندہ رہے تاں اس د‏ی مدد کرنا۔

جد واقعہ کربلا رونما ہويا تاں براء نے کہیا؛ بیشک حضرت علی (ع) د‏‏ی پیشنگوئی درست ثابت ہوئی کیو‏ں کہ انہاں دا بیٹا شہید ہويا لیکن ميں نے انہاں د‏‏ی مدد نئيں کيت‏‏ی ایہ کہندے ہوئے اوہ اپنے کم تو‏ں پشیمان ہُندے سن ۔

منابع

• ابن ابی حاتم رازی، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ۱۳٧۱ق.
• ابن حبان، محمد، الثقات، حیدرآباددکن، ۱۳۹٧ق.
• ابن حبیب، محمد، المحبر، حیدرآباد دکن، ۱۳۶۱ق.
• ابن حجر عسقلانی، احمد، الاصابۃ، قاہرہ، ۱۳۲۸ق.
• ابن حزم، علی، جمہرۃ انساب العرب، بیروت، ۱۴۰۳ق.
• ابن داوود حلی، حسن، الرجال، بہ کوشش جلال الدین محدث، ارموی، تہران، ۱۳۴۲ش.
• ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر.
• ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، بہ کوشش علی محمد بجاوی، قاہرہ، ۱۳۸۰ق.
• ابن فقیہ، احمد، مختصر کتاب البلدان، بہ کوشش دخویہ، لیدن، ۱۸۵۵م.
• ابن قتیبہ، عبداللہ، المعارف، بہ کوشش ثروت عکاشہ، قاہرہ، ۱۹۶۰م.
• ابن قیسرانی، محمد، الجمع بین کتابی ابن نصر الکلاباذی و ابی بکرالاصبہانی، حیدرآباددکن، ۱۳۲۳ق.
• ابن ہشام، عبدالملک، السیرۃ النبویۃ، بہ کوشش مصطفیٰ سقا و دیگران، قاہرہ، ۱۳۵۵ق.
• ابونعیم اصفہانی، احمد، معرفۃ الصحابۃ، بہ کوشش محمدراضی ابن حاج عثمان، مدینہ، ۱۴۰۸ق.
• احمدبن حنبل، المسند، قاہرہ، ۱۳۱۳ق.
• بخاری، محمد، التریخ الکبیر، حیدرآباد دکن، ۱۳۸۲ق.
• بلاذری، احمد، انساب الاشراف، بہ کوشش محمد حمیداللہ، قاہرہ، ۱۹۵۹م.
• ہمو، فتوح البلدان، بہ کوشش دخویہ، لیدن، ۱۸۶۵م.
• تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، ۱۴۱۰ق.
• خطیب بغدادی، احمد، تریخ بغداد، قاہرہ، ۱۳۴۹ق.
• خلیفۃ بن خیاط، التریخ، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، ۱۳۸٧ق.
• ہمو، الطبقات، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، ۱۹۶۶م.
• خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ۱۴۰۳ق.
• ذہبی، محمد، سیراعلام النبلاء، بہ کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، مؤسسہ الرسالۃ.
• رافعی قزوینی، عبدالکریم، التدوین فی اخبار قزوین، حیدرآباد دکن، ۱۹۸۴م.
• “الرجال”، منسوب بہ احمد برقی، ہمراہ الرجال (نک: ہم، ابن داوود).
• شیخ طوسی، محمد، الرجال، نجف، ۱۳۸۰ق.
• شیخ مفید، محمد، الارشاد، قم، ۱۴۱۳ق.
• ہمو، الجمل، بہ کوشش علی میرشریفی، قم، ۱۴۱۳ق.
• طبرانی، سلیمان، المعجم الکبیر، بغداد، ۱۳۹۸ق.
• طبری، تریخ.
• کشی، محمد، معرفۃ الرجال، اختیار شیخ طوسی، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش.
• محمد بن سلیمان کوفی، مناقب الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)، بہ کوشش محمد باقر محمودی، قم، مجمع الثقافۃ الاسلامیۃ.
• مزی، یوسف، تحفۃ الاشراف، بمبئی، ۱۳۸۶ق.
• ہمو، رہتل الکمال، بہ کوشش بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسۃ الرسالۃ.
• مسلم بن حجاج، الکنی و الاسماء، دمشق، ۱۴۰۴ق.
• واقدی، محمد، المغازی، بہ کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹۶۶م.
• ونسینک، آ.ی.
• المعجم المفہرس للفظاں الحدیث النبوی، استانبول، ۱۹۸۸م.
• یعقوبی، احمد، التریخ، بیروت، دارصادر.