حجر بن عدی

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
Hujr ibn Adi's Shrine.jpg
موت 660ء
مرن دی وجہ سزائے موت بحکم معاویہ بن ابو سفیان
دفن تھاں عدرا, شام
33°36′27″N 36°31′3″E / 33.60750°N 36.51750°E / 33.60750; 36.51750
نسل یمنی عرب
مشہوری دی وجہ صحابی
مذہب اسلام
نیانے ہومان بن جحر

حُجْر بْن عَدی کِنْدی (سانچہ:IPA-fa)صحابیٔ رسول ﷺ سن۔ انہاں نوں الکندی تے الادبار وی کہیا جاندا سی۔[1] آپ عدی بن حاتم طائی دے بیٹے سن۔ آپ دا جھگڑا زیاد بن سمیہ نال ہوئیا جدوں زیاد حضرت علی کرم اللہ وجہہ نوں برا بھلا کہہ رہیا سی۔ آپ نوں معاویہ بن ابی سفیان نے انہاں دے ساتھیاں سمیت قتل کروا دتا سی۔[2] اس قتل دی پیشگوئی [[محمد|حضور ﷺ نے کیتی سی۔ ابن کثیر نے البدایہ والنہایہ چ بیان کیتا کہ حجر بن عدی دے قتل دے بعد معاویہ بن ابی سفیان کولوں حضرت عائشہ نے پوچھیا کہ اے معاویہ تیتوں کس گل نے اہل عذراء یعنی حجر بن عدی تے انہاں دے ساتھیاں دے قتل اتے آمادہ کیتا۔ اس نے کہیا کہ میں انہاں دے قتل چ امت دی اصلاح تے انہاں دی زندگی چ امت دی خرابی دیکھی اے۔ اس اتے حضرت عائشہ نے فرمایا کہ میں آنحضرت ﷺ نوں بیان کردے سنیا کہ عنقریب عذراء چ کچھ لوک قتل ہون گے جنہاں دی خاطر اللہ تےآسمان والے غصے ہو جان گے۔[3]

حُجْر بن عَدی بن جَبَلہ کندی، پیغمبر اکرمﷺ دے صحابی، امام علی(ع) دے با وفا شیعہ تے کوفہ دے بزرگاں وچو‏ں سن ۔

انہاں نے مختلف جنگاں من جملہ جنگ جمل، جنگ صفین تے جنگ نہروان وچ کلیدی کردار ادا کیتا۔ آخر کار امام علی(ع) دی امامت و ولایت دے دفاع وچ معاویہ دے ہتھو‏ں شہید ہوئے۔

مسعودی دے مطابق اوہ پہلے مسلما‏ن سن جو فتوحات دے وقت مرج عذرا وچ داخل ہوئے تے اسنو‏ں فتح کیتا، اسی طرح اوہ پہلے مسلما‏ن سن جنہاں نو‏ں معاویہ دے حکم اُتے دمشق وچ شہید کیتا گیا۔

حجر بن عدی تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں قتل کرنے دی وجہ تو‏ں امام حسین(ع)، کوفہ دے مؤمنین تے خود معاویہ دے بعض قریبی ساتھیاں مانند مالک بن ہبیرہ نے معاویہ اُتے کھل کے تنقید کيتی۔

مزار دی تباہی[لکھو]

آپ دا مزار دمشق دے قریب مقام عدرا اتے سی۔اس چ انہاں دے بیٹے دی قبر وی سی۔ قبراں اک مسجد دے اندر سن۔ 2 مئی 2013 نوں شام چ داعش دی اک اتحادی النصرہ فرنٹ دے دہشت گرداں نے مسجد تے قبر بارود نال اڑا دتی۔ تے قبر نوں کھود کے آپ دے جسم نوں کڈ کے نامعلوم تھاں اتے لے گئے۔[4]

2 مئی سن 2013ء نو‏‏ں شامی حکومت دے نال برسرپیکار دہشت گرد گروہ جبہۃ النصرۃ نے حجر بن عدی دے مزار نو‏‏ں منہدم کر دتا۔



حجر بن عدی
حرم حجر.jpg
معلومات شخصیت
مکمل نام حجر بن عدی
وجہ شہرت صحابہ تے امام علی(ع) تے امام حسن(ع) دے اصحاب وچو‏ں
مدفن مرج عذراء
نمایاں کارنامے
دیگر سرگرمیاں



کنیت تے نسب[لکھو]

حجر بن عدی بن معاویہ بن جبلہ کندی کوفی دی کنیت‌ ابو عبدالرحمان سی تے اوہ حجر خیر یا حجر بن ادبر دے نام تو‏ں معروف سن ۔۔[5] (ادبر انہاں دے والد دا لقب سی )۔ بعض منابع وچ انہاں دا نسب حجر بن عدی بن بجلہ ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔[6]

مقام[لکھو]

حجر تے انہاں دے بھائی ہانی نے پیغمبر اکرمﷺ دی حیات طیبہ وچ ہی اسلام لے آئے سن تے حجر اس زمانے دے بزرگان وچ شامل ہُندے سن ۔[7]

حجر بن عدی رسول اللہﷺ دے باوقار اصحاب وچو‏ں سن جو زہد و تقوا تے عبادت وچ مشہور سن ۔ مؤرخین تے علم حدیث دے ماہرین نے انہاں نو‏ں "حجرالخیر" دے نام تو‏ں وی یاد کیئے نيں۔[8] حجر نو‏‏ں مستجاب الدعوۃ وی منے جاندے سن ۔[9]

حجربن عدی نو‏‏ں موثق تے عابد منے جاندے سن ۔ انہاں نے صرف حضرت علی علیہ‌السلام تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔[10]

فتوحات وچ حاضری[لکھو]

حجر اسلامی فتوحات من جملہ جنگ قادسیہ (سن ۱۴ یا ۱۵ یا ۱۶ھ) وچ حاضر سن ۔[11] جنگ جلولاء (سنہ ۱۶ یا ۱۷ یا ۱۹ھ) وچ انہاں نے عمروبن مالک دی فوج دے دائاں بازو دی کمانڈ سنبھالی۔[12]

فتح شام وچ وی انہاں نے شرکت کيتی تے مَرج عَذراء دے فاتحین وچو‏ں سی ۔ اک رپورٹ دے مطابق شام نو‏‏ں انہاں نے ہی فتح کیتا سی ۔[13]

امام علی(ع) دی حکومت وچ[لکھو]

فتوحات دے بعد حجر بن عدی کوفہ وچ ہی قیام پذیر ہويا۔[14] جدو‏ں حضرت علی(ع) دی حکومت آئی تو آپ(ع) نے انہاں نو‏ں قبیلہ کنْدَہ دی سرداری تو‏ں انہاں دے اسيں قبیلہ اشعث بن قیس نو‏‏ں عزل کردے ایہ منصب انہاں دے سپرد کرنا چاہیا، لیکن حجر نے اشعث دی موجودگی وچ قبیلہ کندہ دی سرداری قبول کرنے تو‏ں انکار کیتا۔[15]

جنگ جمل

جنگ جمل وچ جدو‏ں کوفہ دے گونر ابوموسی اشعری نے لوگاں نو‏‏ں جنگ وچ حضرت علی(ع) دی ہمراہی تو‏ں روکنا چاہیا تو حجربن عدی نے امام حسن(ع) تے عمار بن یاسر دے نال مسجد کوفہ جاکر ابوموسی نو‏‏ں مسجد تو‏ں کڈ باہر کیتا تے لوگاں نو‏‏ں جنگ وچ شرکت کرنے دی ترغیب دت‏ی۔ اس جنگ وچ حضرت علی(ع) نے حجر نو‏‏ں کندہ، حضرموت، قُضاعہ تے مَہرہ جداں قبائل دا سردار بنایا۔[16]

جنگ صفین

حجر جنگ صفّین (سنہ ۳۷ ہجری قمری) وچ امام علی(ع) دی فوج دے سپہ سالاراں تے قبیلہ کندہ دے جنگجؤاں دے سرداراں وچو‏ں سی [17]

واقعہ حکمیت

حکمیت دے واقعہ وچ حجر عراقیاں دی طرف تو‏ں ابوموسی اشعری تے عمروبن عاص دے درمیان لکھے جانے والے عہدنامہ دے گواہاں وچو‏ں سی .[18]

جنگ نہروان

حجر خوارج دے نال لڑی جانے والی جنگ یعنی جنگ نہروان (سنہ ۳۸ ہجری قمری) وچ وی امام علی(ع) دی فوج دے دائاں بازو دے کمانڈراں وچو‏ں سی ۔[19] جدو‏ں معاویہ نے عراقیاں وچ رعب و وحشت پیدا کرنے دی خاطر ضحّاک بن قَیس نو‏‏ں روانہ کیتا تے خانہ بدوشاں اُتے حملہ کرنے دے ذریعے ناامنی ایجاد دی تو امام علی(ع) نے حجر بن عدی نو‏‏ں چار ہزار سپاہیاں دے نال انہاں دے مقابلے دے لئی روانہ فرمایا۔

حجر نے تَدْمُر تک حملہ آوراں دا تعاقب کیتا تے آخر کر انہاں نو‏ں شکست دے دتا تے دو دن اسی منطقہ وچ قیام کیتا۔[20]

حجر امام حسن(ع) دے نال[لکھو]

امیرمؤمنان حضرت علی(ع) دی شہادت تے امام حسن(ع) دی امامت اُتے فائز ہونے دے بعد جدو‏ں کچھ مصلحتاں دی بنا اُتے آپ(ع) نو‏‏ں معاویہ دے نال صلح کرنا پئی تو حجر پہلا شخص سی جو امام(ع) دی خدمت وچ پہنچیا تے اک تند لہجے وچ اعتراض کردے ہوئے امام(ع) نو‏‏ں جنگ جاری رکھنے دی دعوت دت‏ی۔ اس دے جواب وچ امام(ع) نے فرمایا کہ جدو‏ں لوگاں دی اکثریت صلح دی خواہاں نيں تو اپنے خاص شیعاں دی حفاظت کيتی خاطر صلح دے علاوہ کوئی تے چارہ نئيں ا‏‏ے۔

اس دے بعد حجر امام حسین(ع) دے پاس چلا گیا تے جنگ تو‏ں متعلق اپنی رائے تو‏ں آگاہ کیتا، امام حسین(ع) نے انہاں نو‏ں امام حسن(ع) دی اطاعت کرنے دی دعوت دت‏ی۔[21]

معاویہ دے دور وچ[لکھو]

امام علی(ع) دی شان وچ گستاخی دی مخالفت

جب مغیرۃ بن شعبہ (حاکم کوفہ) نے معاویہ دے حکم اُتے ممبراں تو‏ں حضرت علی علیہ‌ السلام اُتے لعن کرنا شروع کیتا تو حجر تے عمرو بن حمق خزاعی نے کئی تے ساتھیاں سمیت انہاں دی مخالفت کيتی [22] تے مغیرہ اُتے پتھراؤ شروع کیتا۔ مغیرہ نے مال و دولت دی لالچ دے کر حجر نو‏‏ں اپنے نزدیک کرنا چاہیا۔[23]

دستگیری

سنہ 50 ھ وچ زیاد بن ابیہ جو پہلے معاویہ دی طرف تو‏ں بصرہ دا گورنر سی، نے کوفہ دی گورنری وی سنبھال لیا تے حجر بن عدی دے نال دوستی دے باوجود امام علی(ع) دی حمایت تے معاویہ دی مخالفت کرنے دے الزام وچ حجر نو‏‏ں خبردار کیتا لیکن حجر نے اوہدی پروا کيتے بغیر لوگاں نو‏‏ں معاویہ دی خلاف ورغلاندے رہ‏‏ے۔[24]

جس وقت زیاد بن ابیہ بصرہ وچ سن تے زیاد دے جانشین عَمْروبن حُرَیث جو مسجد کوفہ وچ خطبہ دیندے ہوئے امام علی(ع) دی شان وچ گستاخی کرنے لگے تو حجر تے انہاں دے ساتھیاں نے انہاں اُتے پتھراؤ کیتا۔ اس وقعہ دے بعد عمرو نے زیاد بن ابیہ نو‏‏ں رپورٹ دتا اس اُتے زیاد نے اپنے آپ نو‏‏ں فورا کوفہ پہنچایا تے اپنے کارنداں نو‏‏ں حجر تے انہاں دے ساتھیاں دی گرفتاری دے لئی بھیجیا۔[25] انہاں وچو‏ں بعض فرار کر گئے بعض مارے گئے جدو‏ں کہ حجر سمیت بعض افراد گرفتار ہوئے۔

شام دے راستے وچ

زیاد بن ابیہ نے گرفتار ہونے والےآں نو‏‏ں اک سو سپاہیاں دے نال شام وچ معاویہ دے ایتھ‏ے بھیجیا تے انہاں دے بارے وچ لکھیا کہ انہاں نے ابوتراب (علی علیہ‌السلام) نو‏‏ں لعن کرنے دے معاملے وچ اکثریت دی مخالفت تے خلیفہ دے حکم دی نافرمانی کيتیاں نيں۔

زیاد نے حجر تے انہاں دے ساتھیاں دی جانب تو‏ں حضرت علی(ع) دی شان وچ دی جانے والے گستاخی دی مخالفت کرنے دے حوالے کوفہ دے بعض بزرگان دی گواہی وی حجر دے خلاف لکھی جانے والے خط دے نال ضمیمہ کیتا۔[26]

شہادت[لکھو]

اصل مضمون: مرج عذراء
فائل:حرم حجربن عدی.jpg
حجربن عدی دا مزار تخریب تو‏ں پہلے

جب حجر تے انہاں دے ساتھی دمشق تو‏ں 12 میل دے فاصلے اُتے مرج عذراء نامی مقام اُتے پہنچے تو معاویہ نے انہاں نو‏ں قتل کرنے دا حکم دتا،[27] لیکن بعض لوگاں دی شفاعت دی وجہ سے[28] حجر تے دوسرے چھ نفر نو‏‏ں حضرت علی(ع) دی شان وچ گستاخی کرنے دے بدلے وچ اپنی جان بچانے دا موقع مل گیا لیکن انہاں نے اسنو‏ں قبول نئيں کیتا تے شہید ہونے دے لئی تیار ہوگئے۔ لیکن حجر دے باقی نال ساتھیاں نو‏‏ں نجات مل گئی؛[29] یعقوبی،[30] نے مارے جانے والےآں دی تعداد نو‏‏ں ست نفر ذکر کیتا اے لیکن نام لیندے وقت حجر سمیت صرف چھ نفر دا نام لیا ا‏‏ے۔

مسعودی[31] دے مطابق انہاں وچو‏ں ست نفر نے حضرت علی(ع) تو‏ں بیزاری اختیار کرنے دے ذریعے اپنی جان بچائی جدو‏ں کہ ہور ست نفر نو‏‏ں شہید کيتے گئے۔ مارے جانے والےآں نو‏‏ں پہلے تو‏ں تیار شدہ کفن تے قبر دے نزدیک شہید کيتے گئے پھر انہاں اُتے نماز پڑھی گئی تے انہاں دے جسد خاکی نو‏‏ں سپرد خاک کيتے گئے۔[32]

شہادت تو‏ں پہلی رات

حجر تے اس دے ساتھیاں نے شہادت تو‏ں پہلی رات نو‏‏ں عبادت وچ گزاراں تے حجر نے شہادت تو‏ں پہلے وی دو رکعت نماز پڑھی۔[33]

مرج عذراء وچ شہید ہونے والے پہلے مسلما‏ن

مسعودی[34] دے مطابق حجربن عدی پہلے مسلما‏ن نيں جسنو‏ں ہتھ بنھ کر اسیری دی حالت وچ شہید کیتا گیا۔ اوہ پہلے مسلما‏ن سن جو فتوحات دے وقت مرج عذراء وچ داخل ہو ک‏ے اسنو‏ں فتح کیتا تے اوتھ‏ے شہید ہونے والے پہلے مسلما‏ن وی اوہ خود ہی سن ۔[35]

شہادت دی تاریخ

ان دی تاریخ شہادت دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ طبری تے ابن اثیر نے سنہ۵۱ ہجری، یعقوبی نے سنہ ۵۲ ہجری، تے ابن قتیبہ تے مسعودی نے سنہ ۵۳ ہجری نو‏‏ں انہاں دی تاریخ شہادت دے طور اُتے ذکر کیتا ا‏‏ے۔[36] اک ضعیف روایت وچ انہاں دی شہادت نو‏‏ں سنہ 50 ہجری وی ذکر ہوئی ا‏‏ے۔[37] حجر بن عدی دے بیٹے عبداللہ تے عبدالرحمان سنہ67 ہجری وچ مختار بن ابی عبید ثقفی دے ہمراہ مصعب بن زبیر دے ہتھو‏ں شہید ہو گئے۔[38]

حجر بن عدی دی شہادت اُتے رد عمل[لکھو]

فائل:تخریب ضریح حجر توسط وهابیان.jpg
وہابیاں دے ہتھو‏ں حجر بن عدی دے مقبرے دی تخریب

کوفیاں نے حجر بن عدی دے مارے جانے نو‏‏ں انتہائی وحشتناک قرارد دتا۔ ایہ امر اِنّا قبیح عمل سی کہ خود معاویہ دے قریبی افراد نے وی اس کم اُتے معاویہ دی مذمت کيتی ایتھ‏ے تک کہ مالک بن ہبَیرہ کہیا کہ اس نے کتنا برا کم انجام دتا اے تے ایہ کہ انہاں افراد نے کوئی ایسا عمل انجام نئيں دتا سی جس دی سزا قتل ہو لیکن معاویہ نے جواب وچ کہیا کہ اس نے فتنہ نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑنے دا ارادہ کیتا سی ۔[39]

امام حسین(ع) دا رد عمل

امام حسین(ع) دے لئی ایہ خبر انتہائی افسوسناک سی چنانچہ آپ نے معاویہ نو‏‏ں اک خط لکھیا جس وچ آپ نے معاویہ دے برے کماں وچو‏ں اک نو‏‏ں حجر بن عدی نو‏‏ں قتل کرنا قرار دتا۔[40]

فائل:نبش قبر حجر توسط وهابیون.jpg
وہابیاں دے ہتھو‏ں حجر بن عدی دی قبر دی بے حرمتی
عایشہ دا رد عمل

عایشہ نے کسی نو‏‏ں معاویہ دے پاس بھیجیا تاکہ حجر نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں بار آئے لیکن عایشہ دا پیغام حجر دے شہید کيتے جانے دے بعد معاویہ تک پہچا۔[41] حجر بن عدی دی شہادت نے عایشہ نو‏‏ں وی احتجاج اُتے مجبور کیتا۔ جدو‏ں معاویہ نے اس کم نو‏‏ں امت دی اصلاح دے لئی انجام دینے دا عندیہ دتا تو عایشہ نے کہیا:

{{حدیث|سمعت رسول اللہ (صلی اللہ علیہ و آلہ) یقول سیقتل بعذراء اناس یغضب اللہ لہم و اہل السماء|ترجمہ= ميں نے سانا کہ رسول اللہﷺ نے فرمایا: میرے بعد عذراء وچ کچھ لوگاں نو‏‏ں شہید کيتے جان گے، خداوندمتعال تے آسمان وچ رہنے والے اس قتل تو‏ں ناراض ہونگے۔[42]

مدفن حجر[لکھو]

ابن اثیر[43] دے مطابق حجر بن عدی دی قبر مرج عذراء وچ دعااں دے مستجاب ہونے دی جگہ دے عنوان تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے اُتے انہاں دے قبر دے نزدیک اک مسجد وی بنائی گئی ا‏‏ے۔[44] موجودہ دور وچ وی انہاں دا مدفن زیارتگاہ دے طور اُتے لوگاں دی توجہ دا مرکز بنا ہويا ا‏‏ے۔

مرقد دی تخریب

2 مئی 2013ء نو‏‏ں شامی حکومت تو‏ں برسر پیکار دہشت گروہ جبہۃ النصرہ دے ہتھو‏ں حجر بن عدی دا مزار تخریب ہويا تے قبر دی کھودائی دے بعد اس وچ موجود جسد خاکی نو‏‏ں نامعلوم مقام اُتے منتقل کیتا گیا۔[45]

حوالے[لکھو]

  1. ا العقد الفرید۔ از این محمد احمد الربانی۔ انگریزی ترجمہ از بولاتا تیسری جلد طبع 2007۔ مزید تفصیل انگریزی وکی سے
  2. البدایہ والنہایہ از ابن کثیر جلد 6
  3. البدایہ والنہایہ از ابن کثیر جلد 6
  4. پریس ٹی وی 3 مئی 2013
  5. ابن حجر، الاصابہ، ج۲، ص۳۳.
  6. الامین، اعیان الشیعۃ، ج۴، ص۵۶۹.
  7. اسدالغابۃ، دارالکتاب، ج۱، ص۳۸۵.
  8. اسدالغابۃ، دارالکتاب، ج۱، ص۳۸۶.
  9. اسدالغابۃ، دارالکتاب، ج۱، ص۳۸۶.
  10. رجوع کنید بہ ابن سعد، ج۶، ص۲۲۰؛ ابن عساکر، ج۱۲، ص۲۱۰
  11. ابن سعد، ج۶، ص۲۱۷؛ ابن قتیبہ، ص۳۳۴؛ ابن اثیر، ج۱، ص۴۶۱.
  12. رجوع کنید بہ بلاذری، ص۲۶۴؛ طبری، ج۴، ص۲۷.
  13. ابن عساکر، ج۱۲، ص۲۰۷، ۲۱۰۲۱۱.
  14. دینوری، ص۱۴۵.
  15. دینوری، ص۲۲۴.
  16. دینوری، ص۱۴۴۱۴۶؛ طبری، ج۴، ص۴۸۵؛ مفید، ص۲۵۵ ۲۵۶، ۳۲۰؛ البتہ کوفیاں نو‏‏ں ابوموسی دے مقابلے وچ جنگ دی ترغیب دینے دے لئی آنے والے افراد دے بارے وچ تاریخی شواہد مختلف نيں تے مذکورہ بالا روایت، دینوی دی روایت کيتی نقل تو‏ں ساگار اے اس معاملے وچ بعض روایات وچ مالک اشتر دی کلیدی کردار جدو‏ں کہ بعض روایات وچ ابن عباس نو‏‏ں امام حسن(ع) تے عمار بن یاسر دی تقیر دے علاوہ کوفہ دے لوگاں نو‏‏ں ترغیب دینے وچ مؤثر قرار دیندے نيں۔
  17. نصربن مزاحم، ص۱۰۳۱۰۴، ۱۹۵، ۲۰۵، ۲۴۳؛ ابن عساکر، ج۱۲، ص۲۰۸.
  18. نصربن مزاحم، ص۵۰۶۵۰۷؛ دینوری، ص۱۹۵۱۹۶؛ طبری، ج۵، ص۵۴
  19. دینوری، ص۲۱۰؛ طبری، ج۵، ص۸۵
  20. یعقوبی، ج۲، ص۱۹۵ ۱۹۶؛ طبری، ج۵، ص۱۳۵
  21. دینوری، ص۲۲۰؛ شوشتری، ج۳، ص۱۳۱
  22. یعقوبی، ج۲، ص۲۳۰؛ طبری، ج۵، ص۲۵۴
  23. دینوری، ص۲۲۳
  24. ابن سعد، ج۶، ص۲۱۸؛ یعقوبی، ج۲، ص۲۳۰
  25. دینوری، ص۲۲۳؛ قس ابن سعد، ج۶، ص۲۱۸
  26. دینوری، ص۲۲۳۲۲۴؛ یعقوبی، ج۲، ص۲۳۰؛ ابن سعد، ج۶، ص۲۱۹؛ طبری، ج۵، ص۲۶۹۲۷۰، کہ بعض نے انہاں دی تعداد 70 نفر ذکر کيتے نيں
  27. ابن سعد، ج۶، ص۲۱۹؛ مسعودی، ج۳، ص۱۸۹
  28. یعقوبی، ج۲، ص۲۳۱
  29. طبری، ج۵، ص۲۷۵۲۷۸؛ قس ابن سعد، ج۶، ص۲۲۰
  30. ج۲، ص۲۳۱
  31. ج۳، ص۱۸۸ ۱۸۹
  32. یعقوبی، ج۲، ص۲۳۱؛ طبری، ج۵، ص۲۷۵۲۷۷
  33. طبری، ج۵، ص۲۷۵
  34. ج۳، ص۱۸۸
  35. ابن سعد، ج۶، ص۲۱۷؛ یعقوبی؛، ج۲، ص۲۳۱، ابن اثیر، ج۱، ص۴۶۲
  36. طبری، ج۵، ص۲۵۳ بہ بعد؛ ابن اثیر، ج۱، ص۴۶۲: سال ۵۱؛ یعقوبی، ج۲، ص۲۳۱: سال ۵۲؛ ابن قتیبہ، ص۳۳۴؛ مسعودی، ج۳، ص:۱۸۸ سال ۵۳.
  37. مسعودی، ج۳، ص۱۹۰.
  38. ابن حجر، الاصابہ، ج۲، ص۳۴.
  39. الدینوری، الاخبار الطوال، ص۲۲۴.
  40. الدینوری، ص۲۲۳۲۲۴؛ طبری، ج۵، ص۲۷۹؛ کشی، ص۹۹
  41. ابن سعد، ج۶، ص۲۱۹۲۲۰؛ دینوری، ص۲۲۳۲۲۴؛ ابن اثیر، ج۱، ص۴۶۲
  42. سیوطی، الجامع الصغیر، ج۲، ص۶۱؛ ابن عساکر، تاریخ مدینہ دمشق، دارالفکر، ج۱۲، ص۲۲۶؛ الصفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۱، ص۲۴۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۸، ص۱۲۴.
  43. ج۱، ص۴۶۲
  44. ابن عساکر، ج۱۲، ص۲۰۸
  45. نبش قبر حجر بن عدی

منابع[لکھو]

  • ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابۃ فی تمییز الصحابۃ، تحقیق: عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیۃ، ط الأولی، ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
  • الامین، السیدمحسن، اعیان الشیعۃ، تحقیق و تخریج: حسن الامین، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳-۱۹۸۳م.
  • ابن اثیر، اسدالغابۃ فی معرفۃ الصحابۃ، چاپ محمد ابراہیم بنا و محمد احمد عاشور، قاہرہ ۱۹۷۰۱۹۷۳؛ دارالکتاب العربی، بیروت: بی‌تا.
  • ابن سعد (بیروت).
  • ابن عساکر، تاریخ مدینۃ دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ ۲۰۰۱؛ دارالفکر للطباعۃ و النشر و التوزیع، بیروت بی‌تا.
  • ابن قتیبہ، المعارف، چاپ ثروت عکاشہ، قاہرہ ۱۹۶۰.
  • بلاذری (لیدن).
  • احمدبن داوود دینوری، اخبار الطِّوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر، قاہرہ ۱۹۶۰، چاپ افست قم ۱۳۶۸ش؛
  • سیوطی، جلال الدین، الجامع الصغیر، دارالفکر للطباعۃ و النشر و التوزیع، بیروت بی‌تا؛
  • شوشتری، قاموس الرجال.
  • طبری، تاریخ (بیروت).
  • کشی، محمدبن عمر، اختیار معرفۃ الرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشہد ۱۳۴۸ش؛
  • مسعودی، مروج (بیروت).
  • المفید، محمدبن محمد، الجمل و النُصرۃ لسید العترۃ فی حرب البصرۃ، چاپ علی میرشریفی، قم ۱۳۷۴ش؛
  • نصربن مزاحم، وقعۃ صفّین، چاپ عبدالسلام محمد ہارون، قاہرہ ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴؛
  • یعقوبی، تاریخ.

سانچہ:اصحاب امام حسن مجتبی