سلطان باہو

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
Darbarsharif.jpg
جم ع1628
موت ع1691
کون اے پنجابی
نسل اعوان
مشہوری دی وجہ صوفی شاعر، شاعری، سروری قادری صُوفی سلسلہ
خطاب باہو (خُدا سنگ) اَتے فانی فی'الٰہی (خُدا وِچّ لِین)
مذہب اِسلاَم

سلطان باہو (1628-1691) پنجابی دے صوفی شاعر سن۔ اوہ جھنگ پنجاب پاکستان دے رہن آلے سن۔ اونہاں نیں سروری قادری سلسے دی نیوں رکھی۔ صوفیاں تے کتاباں لکھیاں۔ اونہاں دی شاعری کافیاں دی مورت چ اے جنھاں نوں لوک قوالیاں وچ گاندے نیں۔ حضرت سلطان باہو دا مزار گڑھ مہاراجہہ ضلع جھنگ پنجاب چ اے۔


سُلطان باہو (شاہمُکھی: سلطان باہو) (ca 1628 – 1691) مُسلِم صُوفی اَتے سنت سی جِسنے سروری قادری صُوفی سلسلے دی نیہہ رکّھی۔ گُرمتِ توں بعد صُوفی کاوَ دھارا پنجابی دے ادھیاتمِک ساہت دی اِک اُگھّی تے مہتّوپُورن کاوَ-دھارا ہے، جس دا آرنبھ پُوروَ نانک کال وِچ ہی بابا فرید شکر-گنج دی رچنا نال ہو چُکّا سی۔ بابا فرید پہلے پڑا دا صُوفی سی۔ سُلطان باہو نوں گورو نانک کال دا صُوفی کوَی منّیا جاندا ہے۔

جیون[لکھو]

سُلطان باہُ دے جنم بارے وِدواناں دے اِک مت نہیں ہے۔ کُجھ وِدواناں انوسار سُلطان باہو دا جیون کال 1629/30 ای. 1690/91 ای. ہی منّدے ہَن کُجھ وِدوان 1631 ای. توں 1691 ای. منّدے ہَن۔ سُلطان باہو دا جنم جھنگ ضلعے دے پِنڈ اوان وِچّ ہویا منّیا جاندا ہے۔ اُسدے پِتا دا ناں بازید محمد اَتے ماتا دا ناں بیبی راستی کُدس سرّا سی۔ باہو نوں مُڈھلی ادھیاتمِک سِکّھیا اپنی ماتا توں گھر وِچّ ہی پراپت ہوئی۔ اُسدا سنبندھ وی شاہ حسِین وانگ قادری سمپردا نال سی۔ باہو شاہ حسِین پِچّھوں دُوجا مہان صُوفی کوَی ہویا ہے۔ باہو نے دِلّی دے سیّد عبدُل رحمٰن نوں اپنا مُرشِد دھارن کِیتا اَتے اُس توں ادھیاتمِک سِکّھیا گرہِن کِیتی۔ آپ عربِی فارسی دے چنگے وِدوان سن اَتے فارسی وارتک وِچ آپ نے 140 دے قریب پُستکاں لِکھیاں جِنہاں وِچ صُوفی سِدھانتاں دی ویاکھیا کِیتی ہے۔ پنجابی وِچ آپ دِیاں کافیاں تے سیہرفیاں بڑیاں پرسِدّھ ہَن۔ آپ دی رچنا دی ہر تُک دے اخیر تے ہُو آؤدا ہے جس نال کویتا وِچ اِک سنگیتک لَے آ جاندی ہے ایسے ہُو دی رچنا نال ہی باہو دی کویتا ہور کوِیاں نالوں نِکھیڑی جا سکدی ہے سُلطان باہو دا پِتا جھنگ دے عِلاقے دا اِک چنگا زِمیدار سی تے باہو وی کُڑ چِرکھیتی کردا رِہا عامَ صُوفی فقیر توں اُلٹ باہو بڑی شان-شوکت نال رہندا سی۔ اوہناں دِیاں 4 واہُٹیاں تے 17 داسیا سن۔ سُلطان باہو دی موت دِن شُکّروار ساجھرے پہلے جُمدی المانی مہینے 1102 ہِجری (1691) نوں ہوئی موت سمیں اُوہناں دی عُمر 63 سال دی سی”[1]

سیفل مُلوک دا کرتا محمد بخش لِکھدا:

پھیر سُلطان باہو اِک ہویا، خاصہ مرد ہاکنا

دوہڑے پاک زُبان اوہدی دے، روشن دوہی جہانی

سُلطان باہو دے پُرکھے عرب دے نِواسی سن۔ پرنتُو کربلاں دی لاڑئی وِچ حضرت محمد صاحِب دے دوہتریا اَتے خلیفہ حضرت علی دے سُپتّراں حَسن تے حسِین دی سہادت توں پِچھوں پنجاب وِچ دریا جیہلم دے کنڈھے پِنڈ دادنکھاں وِچ آوسے سن۔ سُلطان باہو دے کِتّے بارے کوئی لِکھتی پرمان نہیں مِلدا۔

سُلطان باہو نے اپنا پرِوارک جیون تیاگ دِتّا اَتے دریا راوی دے کنڈھے وسدے پِنڈ بگداد دے حضرت ہبیبُلّا قادری نوں مُرشد دھارن کِیتا۔ پر ستُنشٹی پراپت نہ ہون تے دِلّی دے سیّد عبدُل رحمٰن نوں مُرشد دھارن کِیتا۔

رچنا[لکھو]

سُلطان باہو عربِی-فارسی دا چنگا وِدوان سی اَتے اُسنے اپنی ادھِکتر رچنا عربِی-فارسی وِچّ ہی کِیتی۔ اِس سنبندھ وِچّ ڈاکٹر. لاجونتی راماکرِشنا نے اپنے شودھ-پربندھ ‘پنجابی صُوفی پوئٹس` وِچّ ‘تواریخ سُلطان باہو` (کِرت غُلام سروار) دے حوالے نال باہو دِیاں عربِی-فارسی وِچّ لِکھیا 140 رچناواں دا اُلیکھ کِیتا ہے۔ کویتا توں عِلاوہ پنجابی وِچ اُس دِیاں ہور رچناواں مِلن دے دستاویزی پرمان موجود نہیں ہَن پنجابی کیونکہ اسبھّیا اَتے اوِدوتا پُورن بولی سمجھی جاندی سی اِس لئی بہتی سمبھاونا ایہہ ہے کہ باہو دِیاں اِس بھاشا وِچلِیاں رچناواں نظر انداز ہوئیا اَتے انتم طور تے گُمّ گئیا۔ اِس ساری اُداسینتا دے باو جود باہو دا کُجھ پنجابی کلاس اُسدے گدّی-نشیناں دوارا سابھیا گیا بھاوَ سُلطان باہو دے بہُتے سردھالو اَتے پرسنشک پنجابی توں بِناں ہور کوئی بھاشا نہیں سی سمجھدے۔ اُس دے اُرم سمیں قوّالاں دوارا اُس دا کلاس گایا جاندا ہے۔” “مُناکب-اِ سُلطانی” دا کرتا کہندا ہے کہ باہو اپنی پُستک ادِھَٔین اُلفکر وِچ لِکھدا ہے کہ میں ماں دا آئن ہاں جس نے مینوں باہو نام دِتّا جو اِک نُقطے دے بدلن نال ‘باہو` بن جاندا ہے ارتھات ایہہ ربّ (اﷲ) دا سُوچک ہے۔”

پنجابی وِچّ باہو دی رچنا ‘سیہرفی` کاوَ-وِدھا دے رُوپ وِچّ اُپلبدھ ہے۔ اُسنے پنجابی کاوَ وِچّ پہلی وار ‘سیہرفی` کاو-روپ دا پریوگ کِیتا اَتے اِسنوں سِکھر تے لَے گیا۔ پر اُسدا اپنا لِکھیا کوئی خرڑا نہی مِلدا۔ اُسدی فارسی وِچّ 50 گزلا دے اِک سنگریہہ ‘دیوانے باہو` دا پنجابی کویتا وِچّ انوواد مولوی محمد الّادین قادری سروَر نے کِیتا۔ اُسدی پنجابی رچنا چھاپن دا دُوجا اُدم سنّ 1925 ای. وِچّ ملک فجلدین لاہوری نے کِیتا۔ اِس توں اِلاواں باہو دی رچنا نوں موہن سنگھ، ڈاکٹر. ہرجِندر سنگھ ڈھِلوں، بھاشا وِبھاگ، پنجاب یونیورسٹی- چنڈی گڑھ اَتے پنجابی یونیورسٹی- پٹیالہ ولوں وی چھاپیا گیا۔ اِس وِچ ورن مالا دے ہر اکّھر نال شُرُوع ہون والِیاں اِک دو جاں چار چھوٹِیاں کویتاواں ہَن اَتے ہر بند دی گِنتی وِیہہ تکّ ہے۔ سُلطان باہو دی کویتا بارے سبھ توں ودّھ دھیان کھِچّن والی چیز ہر دُوسری تُک دے انت تے ہُو دُھنی دا دُہراؤ ہے ہُو نوں اﷲ دے نام دا سُوچک سمجھیا جاندا ہے سُلطان باہو دی کویتا سادی اَتے اُچیچ رہت سیلی وِچ رچی گئی ہے۔ اِس کویتا دی اپنی انوپھی چھاپ ہے جو کوَی دے وِچاراں تے بھاشا دے گیان دے سومیاں اُتے پُوری طرحاں ٹِکی ہوئی ہے۔ باہو دی بھاشا جھنگ اَتے آس-پاس دے زِلھیا وِچ بولی جان والی پنجابی ہے۔ اِس وِچ سادگی تے مِٹھاس ہے پر ایہہ اکھّڑ اَتے گنوار نہیں ایہہ بند باہو دی سیہرفی وِچوں لیا گیا ہے۔ ایہہ باہو دے فقیری بارے وِچاراں دا سُوچک ہے۔[2]

جیم جیودیاں مر رہن ہووے
تاں ویس فِقیراں کریئے ہُو جے کوئی سُٹّے
-گُدّڑ کُوڑا، وارا اہوڑی سہیئے ہُو

“سُلطان باہو (1629-1690) ستاروی صدی دی پنجابی کویتا دا اِک پرمُکّھ کوَی ہے۔ باہو اِک صُوفی فقیر سی جِنے اپنے وِچاراں دے پرگٹاوے لئی فارسی بھاشا دے نال-نال پنجابی رچنا نوں چھپوان دا سبھ توں پہلاں اُپرالا ‘پھجلدین لاہوری` نے کِیتا اَتے اِسنوں “آبیاتے سُلطان باہو” دے ناں ہیٹھ چھُپایا گیا سی سُلطان باہو نے اپنی رچنا وِچ سبھ توں ودّھ زور عِشقَ حقیقی دے دوآلے ہی گُھمدی ہے۔ صُوفی مت انوسار پرَبُھو پراپتی دا سبھ توں اُتّم اَتے کارگر کشتا عِشقَ ہی ہے۔ پرَبُھو دا پیار ہی کِسے سادھک دی سبھ توں وڈّی پراپتی ہے۔ عِشقَ دی پَیروی کردا ہویا اوہ باہری اَتے وِکھاوے دے کرم کاڈاں نوں نِنددا ہی نہیں بلکہ اُوہناں اُتے وِیَنگ وی کسّدا ہے۔ اجیہا کردیاں ہویا اوہ مُلّا مُلیا نوں وی نہیں بکھسدا ہے۔ باہو انوسار عِشقَ منُکّھ اَتے خُدا وِچلی دُوری جاں پھاملے نوں مِٹاؤدا ہے۔ پرنتُو باہو انوسار اجیہے عِشقَ حقیقی دی پراپتی کوئی سوکھا کارج نہیں اِس لئی سادھک نوں اپنا سبھ کُجھ قّربان کرنا پیدا ہے نوں اپنا تن من بھاوَ آپا مارنا پیندا ہے۔ سچّا عاشق مرن توں پہلا ہی مر جاندا ہے اَتے اوہ دُنیا توں نِرلیپ ہو کے کیوَل ربّ دی یاد وِچ کھُبھّیا رہندا ہے۔”[3]

باہو مر گئے جو مرن تھیں پہلاں
تِناں ہی ربّ نوں پایا ہُو

کلا[لکھو]

سُلطان باہو نے ‘سیہرفی` کاو-روپ دا پریوگ کِیتا۔ ‘سیہرفی` فارسی بھاشا دا شبد ہے اَتے اِسدا ارتھ ہے ‘تیہہ اکھّرا والی`۔ اِسنوں لِکھن لئی کوئی چھند نِشچِت نہیں ہے۔ سُلطان باہو دے پُوروَ صُوفی کوِیاں وِچ پرمُکّھ طور تے شبد شلوک اَتے کافی ہی پرچلِت کاو-روپ سن۔ بابا فرید اَتے شاہ حسِین نے ایہناں کاوَ رُوپاں راہیں اپنے وِچاراں دا اُلیکھا کِیتا باہو دے پرویش نال پنجابی کاوَ ساہت وِچ پہلی وار سیہرفی کاوَ رُوپ دی ستھاپنا ہوئی ہے۔ باہو نے ‘سیہرفی` وِچّ بینت جاں دوہڑا ورتیا ہے۔ اوہ ہر تُک دے انت وِچّ ‘ہُو` شبد ورتدا ہے، جس نال کویتا وِچّ اِک سنگیتک لَے آ جاندی ہے۔ ‘ہُو` شبد دی ورتوں اِسنوں ‘تاٹک` چھند دے نیڑے لَے جاندی ہے۔ اوہ پُوری کُھلّھ نال چھند بنّھدا ہے۔ تُکانت میل وِچّ وی بڑی لاپرواہی وِکھائی گئی ہے۔ پر ہور صُوفیاں دے مُقابلے باہو دی رچنا وِچّ بودھِک انش ودھیرے ہے ۔

باہو دی ‘سیہرفی` وِچّ اِک اکّھر نال اِک توں ودّھ بند ورتے گئے ہَن، جد کہ عامَ طور تے اِک اکّھر نال سنبندِھت اِک بند ہی رچیا جاندا ہے۔ بنداں وِچّ ‘پے` ‘چے` اَتے ‘غاف` اکّھراں دے بند آئے ہَن، جو فارسی دی ورن مالا وِچّ نہیں ہَن۔ اِس وِچّ فارسی لِپی توں کافی کُھلّھ لئی گئی ہے۔ باہو نے اپنے بھاواں دی سپشٹتا لئی بنی سُچجّتا نال اُپماناں دی ورتوں کِیتی ہے، جِویں ‘ساون ماہ دے بدلہ وان٘گُو، پِھرن کتاباں چائی ہُو`، چوداں طبق دِلے دے اندر، تنبُو وانگن تانے ہُو`، ‘بِجلی وان٘گُو کرے لشکارے، سِر دے اُتوں جھوندی ہُو`، ‘باغباناں دے بُوٹے وان٘گُو، طالب نِت سمھالے ہُو` آدی۔ اُسنے سدرِشتا-مولک النکار ورتے ہَن اَتے اُسدی رچنا وِچّ شانت رس پردھان ہے۔

سُلطان باہو دی رچنا دی وشیشتا اِس پکّھوں ہے کہ اُس دی رچنا دے وِشے اَتے رُوپ دوہاں وِچ اِک نِکٹ ورتی سانجھ ستھاپِت ہے۔ باہو دی رچنا پرمُکّھ طور تے خُدا نال عِشقَ ستھاپتی دی ستِھتی سِرجن وِچ کارج شیل ہے۔ صُوفی واسطے وِچھوڑا اَسیہہ اَتے دُکھدائی ہے۔ پرنتُو وصل دی ستِھتی واسطے اِس دا بھوگنا اتی اوَشّک ہے۔ باہو دی رچنا وِچ اِک ہور پکّھ وی دِرِشٹیگوچر ہنُدا ہے کہ اوہ کئی وار وِچار-پرگٹاوا کردے سمیں وکّھ-وکّھ چرناں دے تُکانت دے انوپراس توں اویسلا ہو جاندا ہے۔ باہو دا اجیہا اویشلاپن کئی وار پاٹھک نوں باہو دی کاوَ کوشلتا پرتِ نِراش وی کر دیندا ہے۔ اجیہے انُپراسہین بند اُداہرن وجوں دِتّے جا سکدے ہَن۔ باہو اپنے مُرشد دے بارے بیان کردا ہے۔”[4]

کاف کامل مُرشد اَیسا ہووے جیہڑ دھوبی-دھوبی واگو چھوٹے ہُو۔
نال نِگاہ دے پاک کراندا وِچ سجّی صابن نہ گھٹّ ہُو۔
مولیاں دھی کر دیندا چِٹّا، وِچ ذرا میل نہ رکّھ ہُو۔
اَیسا مُرشد ہووے باہو جیہڑ لُوں-لُوں دے وِچ وسّے ہُو

“باہو نے شروئی پابندیاں بارے کوئی ورودھ پیدا نہیں کِیتا اُلنگھنا نہیں کِیتی پر عاشق دے راہ نوں وکھریایا ہے تے اِیوں پنجابی صُوفی کاوَ دی وِلکھّنت نال ناتاں قایم کِیتا ہے۔

جے زبانی قلماں سبھ کوئی پڑدا دِل دا پڑدے کوئی ہُو۔
دِل دا قلماں عاشق پڑھدے کی جانن سار سلوئی ہُو
ایہہ قلماں مینوں پِیر پڑھایا سدا سُہاگُن کوئی ہُو۔

سُلطان باہو بھر جوانی وِچ سی جدوں اورنگزیب دے کٹّڑ ظُلم ساہمنے آ گئے سن۔ محفلاں وِچ نچّن گاؤن اُتّے وی پابندی لا دِتّی گئی سی باہو نے سماننتر عِشقَ دا راہ ہی سنچاریا ربّ نوں چمبے دی بُوٹی آکھیا جس دی مہک سہج تے نِمرتا نال آلے-دوآلے پھیلدی ہے اُس نوں بادشاہ نوں مِلن دا سدّا وی مِلیا پر اُسنے گولیاں نہ تے ‘ہُو` دی پرگیتک دُھن وِچ لِین رِہا۔[5]

باہو دی کلاتمک سُندرتا اُس دوارا ورتے پرتیکاں وِچّ ویکھی جا سکدی ہے۔ اُسنے پرم-ستّا لئی سجّن، دوست، جانی، شوہ، صاحِب اَتے مُرشِد لئی رحمت دا دروازہ، سُنیار، مکہ آدی پرتیکاں دا پریوگ کِیتا ہے۔ باہو پنجابی لوک-وِرثے نال جُڑیا پرتیت ہُندا ہے کیونکہ اُسنے ہیر-راجھے دی پریم کتھا اَتے پنجابی لوک وِرثے نال جُڑے اکھانا تے مُحاوریاں دی ورتو کِیتی ہے۔ باہو نے مُکّھ طور تے کیندری پنجابی دی ورتوں کِیتی ہے پر اُسدی بولی اُتّے عربِی-فارسی اَتے لیہندی بھاشا دا پربھاو ہے۔ اُسدی بھاشا دی اِک وشیشتا اُسدی سُندر اَتے پربھاوشالی ورن-یوجنا ہے۔

‘جس مرنے تھیں خلقت ڈردی، باہو عاشق مرے تاں جیوے ہُو`

وِچاردھارا[لکھو]

باہو عربِی-فارسی دے نال-نال پنجاب تے پنجابی دا وی اِک حرمن-پیارا صُوفی کوَی پروانِت ہویا ہے۔ اُسنے پنجابی بھاشا وِچّ ‘سیہرفی` کاو-روپ وِچّ رچنا کِیتی۔ اُسنے سادھنا-مارگ اُتّے چلدیاں حاَصل کِیتے حقیقی گیان تے سچّی -سُچی صُوفیانہ وِچّاردھارا نوں پرگٹاؤن لئی ساہتّ-مادھِئم دا مہتّو سمجھیا۔ اُسنے ادھیاتمِک اَتے دھارمِک مثلیاں اُتّے کُھلّھ کے وِچّار پرگٹائے۔ اُسدی کاو-رچنا دا مُکّھ نِشانہ عِشقَ حقیقی دا سنکلپ، مُرشِد راہیں رُوحانی گیان تے شریعت دی رُوحانی ویاکھیا کرنا ہے۔ صُوفی سادھنا وِچّ عِشقَ ہمیشہ نِشکام ہُندا ہے۔ اُسنے عِشقَ حقیقی دے عاشق دے کِردار اُتّے وی پرکاش پایا۔ صُوفی سادھنا وِچّ مُرشِد دا بہُت مہتوّ ہے، جس دی مِہر نال ہی مُرید اپنی سادھنا وِچّ کامیاب ہو سکدا ہے۔ اوہ باقی شرعی صُوفیاں وانگ حضرت محمد دی سِکّھیا نوں سویکار دا ہے۔ ‘سچّا راہ محمد والا باہو، جےَ وِچّ ربّ لبیوے ہُو۔` اِس توں بِنا اُسنے سنسار دی ناشمانتا تے دھارمِک صحن شیلتا دے وِشیا نوں وی باہو نے چھوہیا۔ اُسنے پاکھنڈی عالماں دے چرِتر نوں سب توں ودّھ بھنڈیا، جہڑے سارے مذہبی مثلیاں اُتّے لوکاں نوں گُمراہ کردے سن۔ اُسدی رچنا وِچّ ‘کلمے’ دا ذِکر وی آؤدا ہے۔ ‘کلمہ’ اِسلاَم دا مُول-منتر ہے، جس پرتی باہو اپنی شردھا پرگٹ کردا ہے۔ پر اوہ مذہب دِیاں انیک ویارتھ بندشا اَتے روایتاں نوں نہیں سویکاردا۔ باہو نے خودی/نفس نوں بہُت گھٹِیا سمجھیا ہے اَتے اِس نوں مارن، پرماتما دے بھاڑے نوں منّن اَتے فقِیر لئی آتم-سُدھّی اُتّے بل دِندا ہے۔ اوہ سادھک نوں شُبھ عملاں دی وی پیررنا دِندا ہے۔

‘وِچ درگاہ دے عملاں باجھوں، باہو ہوگ نہ کُجھ نِبیڑا ہُو`

باہو نے پنجابی صُوفی کویتا وِچّ اپنا اتہاسک ستھان بنایا ہے۔ اُسنے پہلی وار ‘سیہرفی` دی وِوستھِت رچنا کِیتی۔ صُوفی مت دے سِدّھانتاں اُتّے روشنی پائی ہے اَتے روڑھ پرمپراواں دے کھنڈن دی بِرتی نوں وِکسِت کِیتا ہے۔

سارئنش[لکھو]

اسیں اِس سِٹّے تے پہُنچدے ہاں کہ سُلطان باہو نے سیہرفیاں وِچ اپنی رچنا کِیتی اَتے عربِی فارسی وِچ کافی دی رچنا وی کِیتی۔ ہور صوفیاں دے ٹاکرے تے سُلطان باہو دی رچنا وِچ بودھِک انش ودھیرے ہے پنجابی وِچ بیتاں تے دوہڑیاں راہیں اُس نے اپنے وِچار پرگٹ کِیتے ہَن۔ باہو دی رچنا وِچ صُوفی اَتے سداچارک تے نیتِک پکّھ اُتّے ودھییرے زور ہے۔ جھنگ دا وسنیک ہونا کرکے اُس دی بولی اُتّے لیہندی دا پربھاو پرتکّھ ہے۔ باہو کرم قات سرھا، نرک-سُرگ، پُورب-پچّھم سبھ توں اُپّر اُٹّھ کیے کیوَل ربّی پیش دا اِچھّک ہے۔

حوالہ پُستکاں[لکھو]

  1. پنجابی ساہتّ دا سروت-مولک اِتہاس بھاگ-تیجا (پُوروَ مدّھکال-2) لیکھک-ڈاکٹر. رتن سنگھ جگّی پرکاشن-پبلیکیشن بِیورو، پنجابی یونیورسٹی-پٹیالہ، پنہ نن- 185 توں 205 تکّ۔
  2. پنجابی ساہت دا اِتہاس (آدی کال-بَھگتی کال) لیکھک- ڈاکٹر. جگبیر سنگھ، پرکاشن- گورو نانک دیوَ یونیورسٹی-امرِتسر، پنہ نن- 49 توں 50 تکّ۔
  3. پنجابی ساہت دا آلوچناتمک اِتہاس، لیکھک-جیت سنگھ سِیتل، پرکاشن- پَیپسُو بُک ڈِپو- پٹیالہ، پنہ نن- 314 توں 316 تکّ۔
  4. پنجابی ساہتّ دا اِتہاس (آدی کال توں 1700 ای. تکّ) لیکھک ڈاکٹر. پرمِندر سنگھ، پرکاشن- پبلیکیشن بِیورو، پنجابی یونیورسٹی-پٹیالہ، پنہ نن- 59 توں 61 تکّ۔
  5. پنجابی ساہت دی اُتپتی تے وِکاس، لیکھک-ڈاکٹر. پرمِندر سنگھ، کرپال سنگھ کسیل، ڈاکٹر. گوبِند سنگھ لامبا، پرکاشن- لاہور بُک شاپ- لدھیانہ، پنہ نن. 134 توں 135 تکّ۔
  6. کھوج پترِکا- صُوفی کاوَ انک-33 (مارچ 1989) مُکّھ سمپادک- ڈاکٹر. رتن سنگھ جگّی، پرکاشن- پبلیکیشن بِیورو، پنجابی یونیورسٹی-پٹیالہ۔
  7. آرٹیکل نن- 15، ‘سُلطان باہو دی وِچّاردھارا`، لیکھک-ڈاکٹر. ہِردے جیت سنگھ بھوگل، پنہ نن- 177 توں 185 تکّ
  8. ہرجِندر سنگھ ڈھِلوں، سُلطان باہو: جیون تے کویتا، رُوحی پرکاشن، امرِتسر۔

حوالے[لکھو]

  1. ڈاکٹر. پرمِندر سنگھ، پنجابی ساہت دا اِتہاس، پبلیکیشن بِیوروو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، پنہ-59
  2. ڈاکٹر. لاجونت رام کرشن، پنجابی صُوفی کاوَ (1460 توں 1900)، پبلیکیشن لوک گیت پرکاشن، پنہ-78
  3. ۔ ترلوک سنگھ انند، ہرجوت کَور، سُلطان باہو دیپ چونویں کویتا، پبلیکیشن بِیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 2003، پنہ-23
  4. ہرجِندر سنگھ ڈھِلّوں، کلاس سُلطان باہو، پرکاشک وارث شاہ پھاؤنڈیشن 42 گورو تیغ بہادر-نگر ڈاک خانا خالصہ کالج، امرتسر، 2002
  5. ستِندر سنگھ نور، پنجابی صُوفی کاوَ، (ویلوِس پبلیشرز پیتسپُر دِلّی، 110034، پنہ-117


کلام سنو[لکھو]

20 توں زیادہ لوکاں دی آواز چ اونہاں دا کلام

کلام دی ریکارڈنگ

سلطان باہو دے کلام دیاں وڈیوز